Elektromanyetik indüksiyon: manyetik akı, Lenz kuralı, alternatif akım, transformatörler

Akı değişince neden akım doğduğunu, akımın yönünü Lenz kuralıyla bulmayı ve transformatörün gerilimi nasıl değiştirdiğini anlatıyoruz.

6 durakAYT · 11. sınıf
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
HESAP · MANYETİK AKI

Manyetik akı: bir yüzeyden geçen alan çizgilerinin ölçüsü

MEB 11. sınıf · Elektrik ve manyetizma · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMıknatısın kutupları nelerdir, manyetik alan çizgileri nasıl çizilir?Bağlantılı konudan (Manyetizma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Her mıknatısın bir kuzey (N) ve bir güney (S) kutbu vardır; aynı kutuplar birbirini iter, zıt kutuplar çeker. Mıknatıs kesilse de her parça yine iki kutuplu olur. Mıknatısın çevresindeki etki bölgesine manyetik alan denir; alan çizgileri mıknatısın dışında N'den S'ye, içinde S'den N'ye giden kapalı eğrilerdir ve çizgilerin sık olduğu yerde alan güçlüdür.

Mıknatıs ve manyetik alan

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Manyetik akı nedir, bir halkadan geçen akı nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Manyetik akı, bir yüzeyden dik olarak geçen manyetik alan çizgilerinin ölçüsüdür: Φ = B·A·cos θ. Burada B manyetik alan, A yüzeyin alanı, θ ise manyetik alan ile yüzeyin normali (yüzeye dik doğru) arasındaki açıdır. Birimi weber'dir (Wb = T·m²). Alan yüzeye dikken akı en büyük, yüzeye paralelken sıfırdır.

Yağmurda bir kova tutan biri, kovayı eğdikçe içine daha az damla dolduğunu görür; manyetik akı da yüzeyin alana göre duruşuna böyle bağlıdır.

Akım geçen telin, halkanın ve akım makarasının (bobin) manyetik alan oluşturduğunu Manyetizma sayfasında gördük. Bu konuda tersini soruyoruz: manyetik alan elektrik akımı oluşturabilir mi? Cevap için önce bir yüzeyden “ne kadar alan geçtiğini” ölçen bir büyüklüğe ihtiyaç var: manyetik akı.

Akıyı belirleyen üç şey vardır: alanın şiddeti (B), yüzeyin büyüklüğü (A) ve yüzeyin alana göre duruşu. Duruşu anlatmak için yüzeyin normali kullanılır. Normal alana paralelse (yüzey alana dik duruyorsa) bütün alan çizgileri yüzeyden geçer; normal alana dikse (yüzey alana paralel duruyorsa) hiçbir çizgi geçmez.

Φ = B·A·cos θθ: manyetik alan ile yüzeyin normali arasındaki açı. Soruda açı alan ile yüzey arasında verilmişse önce normale göre açıya çevir (90° − açı). N sarımlı bobinde toplam akı N·Φ'dir.
Halkalar yandan, bir çizgi gibi görülüyor. Akı, halkanın normali (n) alana ne kadar yakın doğrultudaysa o kadar büyüktür.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Kenar uzunluğu 20 cm olan kare bir tel çerçeve 0,5 T'lık düzgün manyetik alana dik konmuştur. Çerçeveden geçen akı kaç Wb'dir? Alan çerçevenin yüzeyiyle 37° açı yapsaydı akı ne olurdu? (sin 37° = 0,6, cos 37° = 0,8)

  1. Alan: A = 0,2 · 0,2 = 0,04 m². Dikken normal alana paralel: Φ = 0,5 · 0,04 = 0,02 Wb.
  2. Alan yüzeyle 37° yapıyorsa normalle 90° − 37° = 53° yapar.
  3. Φ = 0,5 · 0,04 · cos 53° = 0,02 · 0,6 = 0,012 Wb.

Cevap: 0,02 Wb; 0,012 Wb

Çözümlü örnek

Yukarıdaki çerçeve, alana dik konumdan başlayarak kendi ekseni etrafında 90° ve sonra 180° döndürülüyor. Her iki durumda akının değişimi ne kadardır?

  1. 90° dönünce çerçeve alana paralel olur: Φ 0,02'den 0'a iner; ΔΦ = 0,02 Wb.
  2. 180° dönünce alan çizgileri çerçeveye arka yüzünden girer: Φ = −0,02 Wb.
  3. Değişim −0,02 − 0,02 = −0,04 Wb; büyüklüğü 0,04 Wb, yani 90°'lik dönmenin iki katı.

Cevap: 0,02 Wb; 0,04 Wb

✔ Doğru

  • Φ = B·A·cos θ; θ yüzeyin normali ile alan arasındaki açıdır.
  • Alan yüzeye dikse akı en büyük, paralelse sıfırdır.
  • Ters çevrilen çerçevede akı işaret değiştirir; değişim 2·B·A'dır.

✘ Sık yapılan hata

  • Açı yüzeyle verildiğinde de cos θ yazmak.
  • Alana paralel duran çerçevenin akısını en büyük sanmak.
  • Akının birimini tesla sanmak; weber'dir.
Akılda kalsın: Akıda açı normalden ölçülür. “Alan yüzeye dik” = normal alana paralel = akı en büyük; “alan yüzeye paralel” = akı sıfır. Ters çevrilen çerçevede akı işaret değiştirir; değişim iki katıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurManyetik alan içinde farklı açılarda duran çerçevelerin akıları karşılaştırılır ya da çerçeve döndürülünce akı değişimi sorulur.

TuzakAçının yüzeyle mi normalle mi verildiğine bakmadan cos θ yazmaktır. İkinci tuzak, alana paralel duran çerçevenin akısını en büyük sanmaktır; o konumda hiçbir alan çizgisi yüzeyden geçmez.

▭Boşluk doldurma

0,2 T'lık düzgün manyetik alana dik konan, kenarı 0,5 m olan kare çerçeveden geçen akı Wb'dir. Çerçeve alana paralel olacak biçimde döndürülürse akı Wb olur.

0,0500,10,025

?Soru çöz

Alanı 0,5 m² olan düz bir tel çerçeve, 0,4 T'lık düzgün manyetik alanda duruyor. Manyetik alan çerçevenin yüzeyiyle 53° açı yapıyor. Çerçeveden geçen akı kaç Wb'dir? (sin 53° = 0,8, cos 53° = 0,6)

✓ B. Alan yüzeyle 53° yapıyorsa normalle 37° yapar: Φ = 0,4 · 0,5 · cos 37° = 0,16 Wb. A yüzeyle verilen açıyı normal açısı sanıp cos 53° kullanır; C açıyı yok sayıp çerçeveyi alana dik kabul eder; D eğik duran çerçeveyi alana paralel sanır.
HESAP · İNDÜKSİYON

İndüksiyon emk'sı: akı değişirse akım doğar

MEB 11. sınıf · Elektrik ve manyetizma · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜzerinden akım geçen düz telin manyetik alanı nasıldır, sağ el kuralı nasıl uygulanır?Bağlantılı konudan (Manyetizma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Üzerinden akım geçen düz bir telin çevresinde, teli merkez alan çemberler biçiminde bir manyetik alan oluşur. Alanın yönü sağ el kuralıyla bulunur: başparmak akım yönünü gösterirse teli saran dört parmak alanın yönünü gösterir. Alan akım arttıkça güçlenir, telden uzaklaştıkça zayıflar; akımın yönü değişince alanın yönü de tersine döner.

Akımın manyetik alanı ve sağ el kuralı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İndüksiyon akımı nasıl oluşur, indüksiyon emk'sı nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Bir iletken halkadan ya da bobinden geçen manyetik akı değiştiğinde iletkende bir indüksiyon emk'sı ve devre kapalıysa indüksiyon akımı oluşur. Emk, akının değişim hızıyla orantılıdır: ε = N·ΔΦ / Δt. Manyetik alanda v hızıyla hareket eden L uzunluğundaki çubukta ε = B·L·v olur. İndüksiyon akımı I = ε / R'dir; akı sabitse akım oluşmaz.

Michael Faraday mıknatısı bir bobine soktuğunda galvanometrenin ibresi oynadı; mıknatısı bobinin içinde tuttuğunda ise ibre sıfıra döndü.

Faraday'ın deneyinin özü şudur: akım doğuran, manyetik alanın kendisi değil, akının değişmesidir. Akı üç yoldan değişebilir: manyetik alan değişir (mıknatıs yaklaştırılır ya da bobindeki akım değiştirilir), yüzey alanı değişir (raylarda kayan çubuk devrenin alanını büyütür) ya da yüzeyin alana göre duruşu değişir (çerçeve döndürülür). Değişim ne kadar hızlıysa emk o kadar büyüktür; sarım sayısı arttıkça her sarımın emk'sı toplanır.

ε = N·ΔΦΔt ε = B·L·v I = εRε volt, ΔΦ weber, Δt saniye. Çubukta B, L ve v birbirine dik. Akı-zaman grafiğinin eğimi (× N) emk'yı verir.
Akı artarken emk bir yönde, azalırken öteki yöndedir; akı sabitken emk sıfırdır. En büyük emk, akının en hızlı değiştiği aralıkta (4–5 s) oluşur.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

100 sarımlı bir bobinden geçen akı 0,2 s içinde 0,05 Wb'dan 0,01 Wb'a düzgün olarak azalıyor. Bobinde oluşan emk kaç V'tur? Bobin 4 Ω'luk bir dirence bağlıysa indüksiyon akımı kaç A'dir?

  1. |ΔΦ| = 0,05 − 0,01 = 0,04 Wb.
  2. ε = 100 · 0,04 ÷ 0,2 = 20 V.
  3. I = 20 ÷ 4 = 5 A.

Cevap: 20 V; 5 A

Çözümlü örnek

0,6 T'lık düzgün manyetik alana dik raylar üzerinde 0,5 m uzunluğundaki iletken çubuk 4 m/s sabit hızla kaydırılıyor. Rayların uçları 3 Ω'luk dirençle birleştirilmiştir. Çubukta oluşan emk ve devreden geçen akım nedir?

  1. Çubuk kaydıkça devrenin alanı, dolayısıyla akı artar: ε = B·L·v = 0,6 · 0,5 · 4 = 1,2 V.
  2. I = 1,2 ÷ 3 = 0,4 A.
  3. Çubuğu sabit hızla kaydırmak için dışarıdan kuvvet uygulanmalıdır; bu kuvvetin işi devrede ısıya dönüşen elektrik enerjisidir.

Cevap: 1,2 V; 0,4 A

✔ Doğru

  • ε = −N·ΔΦ/Δt; emk akının değişim hızına bağlıdır.
  • Akı-zaman grafiğinde eğim büyükse emk büyüktür.
  • Akı sabitse emk ve akım sıfırdır.

✘ Sık yapılan hata

  • Akı en büyükken emk'nın da en büyük olduğunu sanmak.
  • Akı sabitken de bobinde akım dolaştığını sanmak.
  • Sarım sayısı N ile çarpmayı unutmak.
Akılda kalsın: Değişim yoksa akım yok. Mıknatısın ne kadar güçlü olduğu değil, akının ne kadar hızlı değiştiği önemlidir. Akı-zaman grafiğinde eğime bak: eğim büyükse emk büyük, eğim sıfırsa emk sıfır.
Sınavda

Nasıl sorulurAkı-zaman grafiği verilip hangi aralıkta emk'nın en büyük ya da sıfır olduğu sorulur; raylarda kayan çubuğun emk'sı ve akımı istenir.

TuzakAkının en büyük olduğu anda emk'nın da en büyük olduğunu sanmaktır; emk akının değişim hızına bağlıdır. İkinci tuzak, akı sabitken de bobinde akım dolaştığını düşünmektir. Sarım sayısıyla çarpmayı unutmak da sık görülür.

▭Boşluk doldurma

200 sarımlı bir bobinden geçen akı 0,1 s'de 0,03 Wb değişiyor. Bobinde V'luk emk oluşur; bobin 12 Ω'luk dirençli bir devreyi beslerse A'lik akım geçer.

6050,6720

?Soru çöz

0,5 T'lık düzgün manyetik alana dik raylar üzerinde 0,4 m uzunluğundaki iletken çubuk 10 m/s sabit hızla çekiliyor. Rayların uçlarına 4 Ω'luk direnç bağlıdır. Devreden geçen indüksiyon akımı kaç A'dir?

✓ A. ε = 0,5 · 0,4 · 10 = 2 V, I = 2 ÷ 4 = 0,5 A. B emk'yı akım sanır, dirence bölmez; C Ohm yasasını ters kurup emk'yı dirençle çarpar; D hızı formüle katmaz (0,5 · 0,4 ÷ 4).
KAVRAM · LENZ KURALI

Lenz kuralı ve öz-indüksiyon: doğa değişime karşı koyar

MEB 11. sınıf · Elektrik ve manyetizma · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMekanik enerji nedir, enerji korunur mu, sürtünme olunca enerji nereye gider?Bağlantılı konudan (İş, enerji ve güç). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mekanik enerji, bir cismin kinetik ve potansiyel enerjilerinin toplamıdır. Sürtünme yoksa mekanik enerji korunur: kinetik enerji artarken potansiyel enerji aynı miktarda azalır. Sürtünme varsa mekanik enerjinin bir kısmı ısıya ve sese dönüşür, mekanik enerji azalır; ama toplam enerji yine korunur. Enerji yoktan var edilemez, var olan yok edilemez.

Mekanik enerji ve korunum

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Lenz kuralı nedir, indüksiyon akımının yönü nasıl bulunur, öz-indüksiyon nedir?

Kısa cevap: Lenz kuralına göre indüksiyon akımı, kendisini oluşturan akı değişimine karşı koyacak yönde bir manyetik alan oluşturur. Mıknatıs halkaya yaklaşırken halka onu iter, uzaklaşırken çeker. Öz-indüksiyon ise bir bobinden geçen akım değişirken bobinin kendi akısı değiştiği için bobinde oluşan ve akımın değişimine karşı koyan emk'dır.

Bakır bir borunun içine bırakılan güçlü bir mıknatıs, sanki bal içinde düşüyormuş gibi yavaşça iner.

Faraday yasasındaki eksi işaretinin anlamı Lenz kuralıdır: indüksiyon akımı değişime karşı koyar. Akı artıyorsa indüksiyon akımının alanı onu azaltmaya, akı azalıyorsa korumaya çalışır. Bunun nedeni enerjinin korunumudur. İndüksiyon akımı değişimi destekleseydi mıknatıs halkaya yaklaşırken çekilir, daha da hızlanır, daha çok akım doğar ve hiçbir şey harcamadan sınırsız enerji elde edilirdi. Gerçekte mıknatısı halkaya yaklaştırmak iş ister; bu iş halkada elektrik enerjisine dönüşür.

Halka, yaklaşan N kutbuna kendi N kutbunu gösterir ve onu yavaşlatır. Mıknatıs uzaklaşırken akımın yönü tersine döner; halka bu kez S kutbunu gösterip mıknatısı geri çeker.Görsel: Sınav Defteri
ε = −N·ΔΦΔtEksi işareti Lenz kuralıdır: emk'nın yönü akı değişimine karşı koyacak yöndedir. Büyüklük hesabında işaret kullanılmaz.

Öz-indüksiyon

Bir bobinden akım geçerken bobin kendi manyetik alanını, dolayısıyla kendi akısını oluşturur. Akım değişirse bu akı da değişir ve bobinde, Lenz kuralı gereği akımın değişimine karşı koyan bir emk doğar. Bu yüzden bobinli bir devrede anahtar kapatılınca akım bir anda değil, giderek artar; anahtar açılınca da akım birden sıfırlanamaz ve anahtarın uçlarında kıvılcım görülebilir. Bobinin bu özelliğine indüktans denir. Öz-indüksiyonla ilgili hesaplamalar sınavda sorulmaz; davranışı yorumlamak yeterlidir.

Çözümlü örnek

S kutbu halkaya bakan bir mıknatıs halkadan uzaklaştırılıyor. Halka mıknatısı iter mi, çeker mi? Halkanın mıknatısa bakan yüzü hangi kutup gibi davranır?

  1. Mıknatıs uzaklaşıyor: halkadan geçen akı azalıyor.
  2. Lenz: halka azalmaya karşı koyar, yani mıknatısı yanında tutmaya çalışır: çeker.
  3. S kutbunu çekmek için halkanın yakın yüzü N gibi davranır.

Cevap: çeker; yakın yüz N

Çözümlü örnek

Aynı mıknatıs aynı boydaki bakır ve plastik borulardan bırakılıyor. Hangisinden daha geç çıkar, neden? Bu sırada enerji nereye gider?

  1. Bakır iletkendir: düşen mıknatıs borunun her halkasında akı değişimi ve indüksiyon akımı oluşturur.
  2. Bu akımların alanı Lenz gereği mıknatısın hareketine karşı koyar; mıknatıs yavaşlar.
  3. Plastik yalıtkandır, akım oluşmaz. Bakır borudaki mıknatısın kaybettiği mekanik enerji, akımlarla boruda ısıya dönüşür.

Cevap: bakır borudan daha geç çıkar; enerji borunun ısınmasına harcanır

✔ Doğru

  • İndüksiyon akımı, akı değişimine karşı koyacak yönde oluşur.
  • Yaklaşan mıknatıs itilir, uzaklaşan çekilir.
  • Öz-indüksiyon: bobin kendi akımının değişimine karşı koyar.

✘ Sık yapılan hata

  • İndüksiyon akımının mıknatısı hep ittiğini sanmak.
  • Mıknatıs halkanın içinde dururken de akım oluştuğunu sanmak.
  • Lenz kuralını akımın kendisine karşı koymak diye okumak; karşı konulan değişimdir.
Akılda kalsın: Lenz kuralı bir inatçı komşu gibidir: yaklaşanı iter, gideni tutar. Değişim olmadıkça hiçbir şey yapmaz. Bobinler de akım değişimine aynı inatla karşı koyar: bu, öz-indüksiyondur.
Sınavda

Nasıl sorulurHalkaya yaklaşan ya da uzaklaşan mıknatısın itilip çekilmesi, indüksiyon akımının yönü ya da iletken boruda düşen mıknatısın hareketi sorulur; bobinli devrede anahtar açılıp kapanırken lambanın davranışı yorumlatılır.

Tuzakİndüksiyon akımının hep mıknatısı ittiğini sanmaktır; uzaklaşan mıknatıs çekilir. İkinci tuzak, mıknatıs halkanın içinde dururken de akım oluştuğunu düşünmektir.

⇄Bilgi eşleştirme durum → sonuç

?Soru çöz

Aynı mıknatıs, aynı uzunluktaki düşey bakır ve plastik borulardan aynı anda serbest bırakılıyor. Mıknatısın bakır borudan daha geç çıkmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Düşen mıknatıs bakırda akı değişimi ve indüksiyon akımları doğurur; Lenz gereği bu akımların alanı düşüşe karşı koyar. A bakırı manyetik bir madde sanır, oysa bakır mıknatısa yapışmaz; B iki borunun da aynı boyutta olduğunu, hava direncinin farklı olmadığını gözden kaçırır; D kütlenin ortamla değiştiğini sanır.
TEKNOLOJİ · MOTOR VE DİNAMO

Elektrik motoru ve dinamo: aynı düzenek, ters dönüşüm

MEB 11. sınıf · Elektrik ve manyetizma · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaManyetik alanda akım taşıyan tele etki eden kuvvet neye bağlıdır, elektrik motoru nasıl döner?Bağlantılı konudan (Manyetizma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Manyetik alandaki akım taşıyan tele, hem akıma hem alana dik bir manyetik kuvvet etki eder: F = B·i·L·sinθ. Kuvvet tel alana dikken en büyük, alana paralelken sıfırdır; yönü sağ el kuralıyla bulunur. Alandaki akımlı çerçevenin karşılıklı kenarlarına zıt kuvvetler etki eder ve çerçeve döner: elektrik motoru böyle çalışır.

Tele etki eden manyetik kuvvet ve motor

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Elektrik motoru ile dinamo (jeneratör) arasındaki fark nedir, elektromotor kuvvet nasıl üretilir?

Kısa cevap: Elektrik motoru, manyetik alandaki akım geçen çerçeveye etki eden kuvvetlerin döndürme etkisiyle elektrik enerjisini mekanik enerjiye çevirir. Dinamo (jeneratör) ise tersini yapar: manyetik alanda döndürülen bobinden geçen akı sürekli değiştiği için bobinde indüksiyon emk'sı oluşur; mekanik enerji elektrik enerjisine dönüşür. Emk, bobin alana paralelken en büyük, dikken sıfırdır.

Bir oyuncak arabanın küçük motorunun milini parmaklarınla hızla çevirirsen uçlarına bağlı LED kısa bir an yanar: motor, dinamoya dönüşmüştür.

Akım geçen dikdörtgen çerçevenin manyetik alanda döndüğünü Manyetizma sayfasında gördük; elektrik motoru bu ilkeyle çalışır. Dinamo aynı düzeneği ters yönde kullanır: çerçeveyi (bobini) dışarıdan bir kuvvetle döndürürsün, bobinden geçen akı sürekli değişir ve önceki konudaki indüksiyon yasası gereği bobinde emk oluşur. Barajdaki türbin, rüzgâr türbini ve bisiklet dinamosu bu yolla elektrik üretir.

Bobin her yarım turda akının yönünü tersine çevirir; bu yüzden dinamonun ürettiği emk yön değiştirir, yani alternatif akımdır. Bilezik yerine yarık halka (komütatör) kullanılırsa akım tek yönlü hâle getirilir.Görsel: Sınav Defteri

Emk ne zaman en büyük?

Dönen bobinde akı, bobin alana dikken en büyüktür; ama tam o anda akı bir an için değişmez (tepe noktasındadır), bu yüzden emk sıfırdır. Bobin alana paralelken akı sıfırdır ama en hızlı değişir; emk en büyük olur. Bu, önceki konudaki “emk akının kendisine değil değişim hızına bağlıdır” kuralının en çok sorulan sonucudur. Bobin daha hızlı döndürülürse akı daha hızlı değişir: hem emk'nın en büyük değeri hem de yön değiştirme sıklığı (frekans) artar.

Elektrik motoru ile dinamonun karşılaştırılması
Elektrik motoruDinamo (jeneratör)
Enerji dönüşümüelektrik → mekanikmekanik → elektrik
Dayandığı olayakım geçen çerçeveye manyetik kuvvet (tork)dönen bobinde akı değişimi (indüksiyon)
Girdiüreteçten akımdışarıdan döndürme
Örnekvantilatör, çamaşır makinesi, elektrikli araçsantral jeneratörü, rüzgâr türbini, bisiklet dinamosu
Çözümlü örnek

Bisiklet dinamosuna bağlı lamba, bisiklet hızlandıkça neden daha parlak yanar?

  1. Tekerlek hızlandıkça dinamonun mıknatısı (ya da bobini) daha hızlı döner.
  2. Bobinden geçen akı daha hızlı değişir; indüksiyon emk'sı büyür.
  3. Lambadan geçen akım ve lambanın gücü artar.

Cevap: akının değişim hızı ve emk artar

Çözümlü örnek

Düzgün manyetik alanda sabit hızla dönen bir bobinin hangi konumunda akı en büyük, emk sıfırdır? Hangi konumunda akı sıfır, emk en büyüktür?

  1. Bobin düzlemi alana dikken bütün alan çizgileri bobinden geçer: akı en büyük. Bu konumda akı bir an sabittir: emk sıfır.
  2. Bobin düzlemi alana paralelken hiçbir çizgi geçmez: akı sıfır. Akı tam bu anda en hızlı değişir: emk en büyük.

Cevap: dik konumda akı en büyük, emk sıfır; paralel konumda akı sıfır, emk en büyük

✔ Doğru

  • Motor elektrik enerjisini mekanik enerjiye, dinamo mekanik enerjiyi elektriğe çevirir.
  • Dinamoda akı en büyükken emk sıfırdır.
  • Bobin düzlemi alana paralelken emk en büyüktür.

✘ Sık yapılan hata

  • Akı en büyükken emk'nın da en büyük olduğunu sanmak.
  • Motor ile dinamonun yaptığı dönüşümü karıştırmak.
  • Dinamonun enerjiyi yoktan ürettiğini sanmak; hareket enerjisi harcanır.
Akılda kalsın: Motor yer, dinamo üretir: motor elektrik enerjisini harcayıp hareket üretir, dinamo hareketi harcayıp elektrik üretir. Dinamoda akı ile emk “zıt zamanlı”dır: biri en büyükken öteki sıfırdır.
Sınavda

Nasıl sorulurMotor ve dinamonun enerji dönüşümleri, dayandıkları olaylar ya da dönen bobinin hangi konumunda emk'nın en büyük olduğu sorulur.

TuzakAkının en büyük olduğu konumda emk'nın da en büyük olduğunu sanmaktır. İkinci tuzak, motor ile dinamonun yaptığı dönüşümü karıştırmaktır: dinamo elektrik enerjisi üretir, motor harcar.

▭Boşluk doldurma

Elektrik motoru elektrik enerjisini enerjiye, dinamo ise mekanik enerjiyi enerjisine dönüştürür.

mekanikelektrikkimyasalısı

?Soru çöz

Düzgün manyetik alanda sabit hızla döndürülen bir dinamo bobininde oluşan indüksiyon emk'sı hangi durumda en büyüktür?

✓ D. Emk akının değişim hızına bağlıdır; akı, bobin alana paralelken (akının sıfır olduğu anda) en hızlı değişir. A akının büyüklüğünü değişim hızıyla karıştırır; B sabit hızla dönmeyi sabit emk sanır; C dönme hızı azalınca emk'nın da azaldığını gözden kaçırır.
KAVRAM · ALTERNATİF AKIM

Alternatif akım: etkin değer, Edison-Tesla tartışması ve R, L, C davranışı

MEB 11. sınıf · Elektrik ve manyetizma · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaElektrik akımı nedir, yönü nasıl belirlenir, potansiyel farkı ne işe yarar?Bağlantılı konudan (Elektrik akımı ve devreler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Elektrik akımı, bir iletkenin kesitinden birim zamanda geçen yük miktarıdır: I = q/t; birimi amperdir (A). Akımın yönü pozitif yüklerin hareket yönü kabul edilir, yani metallerde elektronların hareketine zıttır. Yükleri harekete geçiren, iletkenin iki ucu arasındaki potansiyel farkıdır (gerilim, volt); potansiyel farkını üreteç sağlar.

Elektrik akımı ve potansiyel farkı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Alternatif akım nedir, etkin değer ne demektir, direnç, bobin ve sığaç alternatif akımda nasıl davranır?

Kısa cevap: Alternatif akım (AC), yönü ve büyüklüğü periyodik olarak değişen akımdır; doğru akımın (DC) yönü değişmez. Şebeke gerilimi Türkiye'de etkin değeri yaklaşık 220 V, frekansı 50 Hz olan alternatif gerilimdir. Etkin değer, bir dirençte aynı ısıyı üreten doğru akım değeridir ve maksimum değerin 1/√2 katıdır. Bobin AC'ye frekans arttıkça daha çok, sığaç daha az karşı koyar.

On dokuzuncu yüzyılın sonunda Edison ile Tesla arasındaki “akımlar savaşı”, bugün evlerimize hangi elektriğin geldiğini belirledi.

Önceki konudaki dinamo, bobin her yarım turda yön değiştirdiği için alternatif emk üretir. Edison, doğru akımın daha güvenli ve kontrol edilebilir olduğunu savunuyordu; ama doğru akımın gerilimi kolayca değiştirilemediği için uzak mesafelere taşınması büyük kayıplara yol açıyordu. Tesla ise alternatif akımı savundu: alternatif gerilim, sonraki konuda göreceğimiz transformatörlerle kolayca yükseltilip düşürülebilir ve yüksek gerilimle az kayıpla taşınabilir. Bu üstünlük yüzünden şebekeler alternatif akımla kuruldu.

Vetkin = Vmax√2 Ietkin = Imax√2Voltmetre ve ampermetre alternatif akımda etkin değeri gösterir. Cihazların üstündeki 220 V da etkin değerdir; gerilim her periyotta yaklaşık 311 V'a kadar çıkar.

Doğru akım nerede, alternatif akım nerede?

Şebeke, büyük motorlar, ısıtıcılar ve aydınlatma alternatif akımla çalışır. Pil ve akümülatör doğru akım verir; telefon, bilgisayar gibi elektronik cihazlar doğru akım kullanır ve şarj cihazları içindeki devreler alternatif akımı doğru akıma çevirir. Farklı ülkelerin şebekeleri farklıdır; örneğin Kuzey Amerika'da yaklaşık 120 V ve 60 Hz kullanılır.

Direnç, bobin ve sığaç alternatif akımda

Direnç alternatif akımda da doğru akımdaki gibi davranır. Bobin, öz-indüksiyon yüzünden akımın değişimine karşı koyar; alternatif akımda akım sürekli değiştiği için bobin akıma ek bir engel oluşturur ve frekans arttıkça bu engel (indüktans etkisi) büyür. Sığaç doğru akımda dolduktan sonra akımı keser; alternatif akımda ise sürekli dolup boşalarak akımın geçmesine izin verir ve frekans arttıkça daha kolay geçirir (kapasitans etkisi). Devrenin alternatif akıma toplam karşı koymasına empedans, bobin ve sığacın etkilerinin birbirini götürdüğü ve akımın en büyük olduğu duruma rezonans denir; radyonun istasyon seçmesi rezonansa dayanır. Her devre elemanının ayrıca kendi ohmik direnci de vardır.

Devre elemanları doğru ve alternatif akımda
ElemanDoğru akımdaAlternatif akımdaFrekans artınca
Dirençohmik dirençaynı ohmik dirençdeğişmez
Bobinyalnız tel direnci (akım sabitlenince)akım değişimine karşı koyarkarşı koyma artar
Sığaçdolunca akımı keserdolup boşalarak akım geçirirkarşı koyma azalır

Alternatif akım devreleriyle ilgili sayısal hesaplar ve akım-gerilim grafikleri sınav kapsamında değildir; elemanların davranışını karşılaştırmak yeterlidir.

Çözümlü örnek

Bir lamba ile bobin seri bağlanıp önce doğru akım kaynağına, sonra etkin gerilimi aynı olan alternatif akım kaynağına bağlanıyor. Lamba hangisinde daha parlak yanar?

  1. Doğru akımda akım sabitlenince bobin yalnız tel direnciyle karşı koyar.
  2. Alternatif akımda akım sürekli değiştiği için bobin öz-indüksiyonla ek karşı koyma oluşturur.
  3. Alternatif akımda devre akımı daha küçüktür; lamba daha sönük yanar.

Cevap: doğru akımda daha parlak

Çözümlü örnek

Bir lamba ile sığaç seri bağlanıyor. Devre doğru akım kaynağına bağlanınca ne olur? Alternatif akım kaynağının frekansı artırılırsa lamba nasıl davranır?

  1. Doğru akımda sığaç dolana kadar kısa süre akım geçer, sonra akım kesilir; lamba söner.
  2. Alternatif akımda sığaç sürekli dolup boşalır; devrede akım dolaşır, lamba yanar.
  3. Frekans artınca sığacın karşı koyması azalır; akım artar, lamba daha parlak yanar.

Cevap: doğru akımda söner; alternatif akımda frekans artınca parlaklaşır

✔ Doğru

  • Ölçü aletleri etkin değeri gösterir; tepe değer √2 kat büyüktür.
  • Frekans artınca bobin akımı daha çok zorlar.
  • Sığaç doğru akımı sürekli geçirmez; frekans artınca kolaylaşır.

✘ Sık yapılan hata

  • Voltmetrenin tepe değeri gösterdiğini sanmak.
  • Sığacın doğru akımı sürekli geçirdiğini sanmak.
  • Prizdeki 220 V'u tepe değer sanmak; etkin değerdir.
Akılda kalsın: Frekans artınca bobin zorlaşır, sığaç kolaylaşır: bobin hızlı değişimden hoşlanmaz, sığaç ise sabit akımı hiç geçirmez. Ölçü aletleri ve etiketler hep etkin değeri yazar; tepe değer √2 kat büyüktür.
Sınavda

Nasıl sorulurAlternatif ve doğru akımın kullanım yerleri, etkin ile maksimum değerin karşılaştırılması ya da bobin ve sığaçlı devrelerde frekans değişince lambanın parlaklığı sorulur; Edison ve Tesla'nın görüşleri eşleştirilir.

TuzakVoltmetrenin alternatif gerilimin en büyük değerini gösterdiğini sanmaktır. İkinci tuzak, sığacın doğru akımı sürekli geçirdiğini düşünmektir.

⇄Bilgi eşleştirme eleman → davranış

?Soru çöz

Evdeki bir prize bağlanan voltmetre 220 V gösteriyor. Prizdeki alternatif gerilimin ulaştığı en büyük değer için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Voltmetre etkin değeri gösterir; maksimum değer etkin değerin √2 katıdır: 220√2 ≈ 311 V. A voltmetrenin tepe değeri ölçtüğünü sanır; C bağıntıyı ters kurup etkin değeri √2'ye böler; D gerilimin yön değiştirmesini iki katına çıkma sanır.
TEKNOLOJİ · TRANSFORMATÖR

Transformatörler: gerilimi yükselten ve düşüren indüksiyon

MEB 11. sınıf · Elektrik ve manyetizma · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaElektriksel güç ve enerji nasıl hesaplanır, hangi lamba daha parlak yanar?Bağlantılı konudan (Elektrik akımı ve devreler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir direncin birim zamanda harcadığı elektrik enerjisi elektriksel güçtür: P = V·I = I²·R = V²/R; birimi watt'tır. t sürede harcanan enerji E = P·t'dir. Lambanın parlaklığı harcadığı güçle artar. Seri bağlı lambalardan direnci büyük olan, paralel bağlı lambalardan direnci küçük olan daha parlak yanar.

Elektriksel güç ve lamba parlaklığı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Transformatör nasıl çalışır, elektrik enerjisi neden yüksek gerilimle taşınır?

Kısa cevap: Transformatör, ortak bir demir çekirdeğe sarılmış iki bobinden oluşur. Birinci (primer) bobindeki alternatif akım çekirdekte değişen bir akı oluşturur; bu akı ikinci (sekonder) bobinde indüksiyon emk'sı doğurur. Sekonderin sarım sayısı primerinkinden fazlaysa gerilim yükselir, azsa düşer. İdeal transformatörde güç korunur: gerilim yükselirken akım aynı oranda azalır.

Santralde üretilen elektrik evinize gelene kadar en az iki kez kılık değiştirir: önce yüz binlerce volta çıkar, sonra 220 V'a iner.

Transformatör, indüksiyonun en yaygın uygulamasıdır. Primer bobine alternatif gerilim uygulanınca akım sürekli değişir, demir çekirdekteki akı da sürekli değişir. Çekirdek bu akıyı sekonder bobine taşır; sekonderin her sarımında aynı emk oluşur. Bu yüzden sekonder gerilimi sarım sayısıyla orantılıdır. Doğru akımda transformatör çalışmaz: akım sabitlenince akı değişmez ve sekonderde emk oluşmaz.

VpVs = NpNs Vp·Ip = Vs·Is (ideal)p: primer (giriş), s: sekonder (çıkış). Bu bağıntılar ilişkiyi yorumlamak içindir; sınavda transformatörle ilgili sayısal hesap sorulmaz.
Sekonderin sarım sayısı primerinkinin iki katı olduğu için çıkış gerilimi giriş geriliminin iki katıdır; ideal transformatörde çıkış akımı ise yarısıdır. Enerji aktarımını demir çekirdekteki değişen akı sağlar.Görsel: Sınav Defteri

İdeal olmayan transformatör ve enerji iletimi

Gerçek transformatörlerde enerjinin bir kısmı kaybolur: bobinlerin telleri ısınır, değişen akı demir çekirdekte de küçük akımlar (girdap akımları) oluşturup onu ısıtır, akının bir kısmı çekirdekten dışarı kaçar. Çekirdeğin yekpare değil, birbirinden yalıtılmış ince levhalardan yapılması girdap akımlarını azaltmak içindir. Bu yüzden gerçek transformatörün verimi %100'den biraz düşüktür.

Elektrik enerjisi uzak mesafeye taşınırken hatlardaki ısı kaybı akımın karesiyle büyür. Aynı gücü yüksek gerilim ve küçük akımla taşımak bu kaybı büyük ölçüde azaltır. Bu yüzden santralin çıkışında yükseltici, yerleşim yerlerinin yakınında düşürücü transformatörler kullanılır. Telefon şarj cihazındaki küçük düşürücü transformatör de aynı ilkeyle çalışır.

Çözümlü örnek

Bir şarj cihazındaki transformatör prizdeki gerilimi düşürüyor. Sekonder bobinin sarım sayısı primerinkine göre nasıldır? Sekonder akımı primer akımına göre nasıldır (ideal kabul)?

  1. Gerilim sarım sayısıyla orantılı: düşürmek için sekonderin sarım sayısı az olmalıdır.
  2. İdeal transformatörde güç korunur: gerilim azalınca akım aynı oranda artar.

Cevap: sekonder sarımı az; sekonder akımı büyük

Çözümlü örnek

Aynı gücü taşıyan bir enerji hattında gerilim yükseltilirse hattaki akım ve ısı kaybı nasıl değişir?

  1. Güç = gerilim × akım; güç aynı, gerilim büyüdü → akım küçülür.
  2. Hatta ısıya dönüşen enerji akımın karesiyle orantılıdır; akım küçülünce kayıp çok daha fazla azalır.

Cevap: akım ve ısı kaybı azalır

✔ Doğru

  • Gerilim sarım sayısıyla doğru orantılıdır: Vs/Vp = Ns/Np.
  • İdeal transformatörde güç korunur; akım sarım sayısıyla ters orantılıdır.
  • Transformatör yalnız alternatif akımla çalışır.

✘ Sık yapılan hata

  • Yükseltici transformatörün gücü de artırdığını sanmak.
  • Gerilim artarken akımın da arttığını sanmak.
  • Transformatörün pille (doğru akımla) çalıştığını sanmak.
Akılda kalsın: Transformatörde gerilim sarımla gider, akım tersine gider; güç (idealde) aynı kalır. Doğru akım transformatörden geçemez, çünkü değişmeyen akım indüksiyon yapmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurYükseltici ve düşürücü transformatörde sarım sayısı, gerilim ve akımın karşılaştırılması, transformatörün doğru akımda çalışmaması ya da enerjinin neden yüksek gerilimle taşındığı sorulur.

TuzakYükseltici transformatörün enerjiyi ya da gücü de artırdığını sanmaktır; gerilim artarken akım azalır. İkinci tuzak, transformatörün pil gibi doğru akım kaynaklarıyla da çalıştığını düşünmektir.

↕Sıralama elektriğin santralden eve yolculuğu

  1. Yüksek gerilim iletim hattı
  2. Santraldeki jeneratör
  3. Evdeki priz (≈ 220 V)
  4. Yükseltici transformatör
  5. Düşürücü transformatör (trafo merkezi)

?Soru çöz

İdeal bir yükseltici transformatör için;
I. Sekonder gerilimi primer geriliminden büyüktür.
II. Sekonder akımı primer akımından küçüktür.
III. Sekonderden alınan güç primere verilen güçten büyüktür.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ C. Yükselticide sekonderin sarım sayısı büyüktür, gerilim artar (I); ideal transformatörde güç korunduğu için akım aynı oranda azalır (II). A akımın azaldığını gözden kaçırır; B ve D transformatörün enerji ürettiğini sanır: güç artamaz, idealde eşit kalır, gerçekte biraz azalır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

+4 μC'lik sabit bir noktasal yükten 0,3 m uzakta bulunan +1 μC'lik yük, sabit yükten 0,1 m uzaktaki noktaya getiriliyor. Bunun için yapılması gereken iş kaç J'dür? (k = 9·10⁹ N·m²/C²)

✓ D. V(0,3 m) = 1,2·10⁵ V, V(0,1 m) = 3,6·10⁵ V; W = 1·10⁻⁶ · 2,4·10⁵ = 0,24 J. A yalnız başlangıç noktasının potansiyelini kullanır; B yalnız son noktanınkini kullanır, farkı almaz; C dış kuvvetin işi ile alanın işini karıştırıp işareti ters verir.Kaynak: Elektrik alan ve potansiyel · Potansiyel farkı ve iş

?Soru 2

4 kg kütleli bir cismin hızı, üzerine etki eden net kuvvet etkisiyle aynı doğrultuda 5 m/s'den 15 m/s'ye çıkıyor. Net kuvvetin yaptığı iş kaç J'dür?

✓ B. W = ½ · 4 · (15² − 5²) = 2 · 200 = 400 J. A hız farkının karesini alır, ½ · 4 · 10² (kareler farkı ile farkın karesi aynı değildir); C momentum değişimini (4 · 10) iş sanır; D ½ katsayısını unutur.Kaynak: Enerji ve momentum · İş ve iş-enerji teoremi

?Soru 3

Yatay ve sürtünmeli bir zeminde v hızıyla kaymaya başlayan blok x yolunu alıp duruyor. Aynı blok aynı zeminde 2v hızıyla kaymaya başlasaydı kaç x yol alıp dururdu?

✓ D. Durma yolu kinetik enerjiyle orantılıdır: ½mv² = fs·x; hız iki kat → kinetik enerji dört kat → yol 4x. A yolun hızla doğru orantılı olduğunu sanır; B kökü ters tarafa koyar; C hızın küpüyle orantılı düşünür.Kaynak: Enerji ve momentum · Sürtünmeli yüzeyde enerji

?Soru 4

Durgun hâldeki 4 kg'lık bir tüfekten 20 g kütleli mermi 400 m/s hızla çıkıyor. Tüfeğin geri tepme hızı kaç m/s'dir?

✓ A. 0 = 0,02 · 400 + 4 · v → v = −2 m/s: tüfek 2 m/s ile geri teper. B 20 g'ı 0,2 kg'a çevirir (10 kat büyük); C 0,002 kg'a çevirir (10 kat küçük); D merminin momentumunu (8 kg·m/s) tüfeğin hızı sanır, kütleye bölmeyi unutur.Kaynak: Enerji ve momentum · Çarpışma ve patlama (bir boyut)

?Soru 5

Ortasından desteklenen 3 m'lik ağırlığı önemsiz bir tahterevallinin sol tarafında, destekten 1,2 m uzakta 30 kg'lık bir çocuk oturuyor. 40 kg'lık bir çocuk tahterevallinin dengede kalması için sağ tarafta destekten kaç m uzağa oturmalıdır?

✓ D. Torklar eşit olmalı: 30 · 1,2 = 40 · x, x = 0,9 m. A kütleleri ters yerleştirip 40 · 1,2 = 30 · x yazar; B eşit uzaklıkta dengeleneceklerini sanır; C uzaklığı kütle farkıyla orantılı küçültür (1,2 · 10 ÷ 40), tork eşitliğini kurmaz.Kaynak: Tork ve denge · Denge şartları

?Soru 6

Bir somun 30 cm'lik anahtarın ucuna dik uygulanan 60 N'luk kuvvetle sıkılabiliyor. Aynı somunu 20 cm'lik bir anahtarla sıkmak için anahtarın ucuna dik en az kaç N'luk kuvvet uygulanmalıdır?

✓ B. Gereken tork 60 · 0,3 = 18 N·m; 18 = F · 0,2, F = 90 N. A kuvvet ile kolun ters orantılı olduğunu gözden kaçırıp doğru orantı kurar; C torkun kola bağlı olmadığını sanır; D kol 10 cm kısaldı diye kuvveti iki katına çıkarır, oranı hesaplamaz.Kaynak: Tork ve denge · Tork

?Soru 7

Havada aralarında 6 cm uzaklık bulunan +1 μC ve −4 μC'lik iki noktasal yük arasındaki elektriksel kuvvetin büyüklüğü kaç N'dur? (k = 9·10⁹ N·m²/C²)

✓ A. F = 9·10⁹ · 1·10⁻⁶ · 4·10⁻⁶ ÷ 0,06² = 0,036 ÷ 0,0036 = 10 N (çekme). B uzaklığın karesini almaz (0,036 ÷ 0,06); C santimetreyi metreye çevirmeden 6² = 36'ya böler; D 6 cm'yi 0,6 m alır (0,036 ÷ 0,36).Kaynak: Elektrik alan ve potansiyel · Coulomb kuvveti ve bileşkesi

?Soru 8

1 m uzunluğundaki ağırlığı önemsiz bir çubuğun bir ucunda 1 kg, öteki ucunda 4 kg'lık noktasal kütleler vardır. Sistemin kütle merkezi 1 kg'lık kütleden kaç cm uzaktadır?

✓ C. 1 kg'ı başlangıç alırsak x = (1 · 0 + 4 · 100) ÷ 5 = 80 cm; kütle merkezi ağır kütleye 20 cm uzaktadır. A uzaklığı ters yerleştirip hafif kütleye yakın koyar; B kütleleri hesaba katmadan ortayı alır; D 100'ü yalnız 4'e böler, toplam kütleyi kullanmaz.Kaynak: Tork ve denge · Kütle merkezi ve ağırlık merkezi

?Soru 9

Bir karenin köşelerine büyüklükleri eşit yükler, komşu iki köşede +q, diğer iki komşu köşede −q olacak biçimde yerleştiriliyor. Karenin merkezindeki elektriksel potansiyel V ve elektrik alan E için hangisi doğrudur?

✓ B. Dört yük merkeze eşit uzaklıkta; iki +q ve iki −q'nun potansiyelleri toplanınca V = 0. Alanlar ise + kenardan − kenara doğru aynı yöne bileşen verir, sadeleşmez: E ≠ 0. A potansiyeli sıfır olan yerde alanın da sıfır olduğunu sanır; C ve D potansiyeli işaretsiz toplar.Kaynak: Elektrik alan ve potansiyel · Potansiyel ve potansiyel enerji

?Soru 10

Yüklenip üreteçten ayrılan paralel levhalı bir sığacın levhaları birbirinden uzaklaştırılıyor. Buna göre;
I. Sığa azalır.
II. Levhalardaki yük değişmez.
III. Levhalar arasındaki potansiyel farkı artar.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ C. d artınca C = ε·A/d azalır (I); yükün gidebileceği bir yol olmadığı için q değişmez (II); V = q/C ve C azaldığı için V artar (III). A yük ve gerilim değişimini değerlendirmez; B sığacı hâlâ üretece bağlıymış gibi düşünüp V'yi sabit sanır; D sığanın aralığa bağlı olduğunu gözden kaçırır.Kaynak: Elektrik alan ve potansiyel · Sığa ve sığaç
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Fizik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →