Manyetik akı: bir yüzeyden geçen alan çizgilerinin ölçüsü
MEB 11. sınıf · Elektrik ve manyetizma · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMıknatısın kutupları nelerdir, manyetik alan çizgileri nasıl çizilir?Bağlantılı konudan (Manyetizma). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Her mıknatısın bir kuzey (N) ve bir güney (S) kutbu vardır; aynı kutuplar birbirini iter, zıt kutuplar çeker. Mıknatıs kesilse de her parça yine iki kutuplu olur. Mıknatısın çevresindeki etki bölgesine manyetik alan denir; alan çizgileri mıknatısın dışında N'den S'ye, içinde S'den N'ye giden kapalı eğrilerdir ve çizgilerin sık olduğu yerde alan güçlüdür.
✎Konu anlatımı
Manyetik akı nedir, bir halkadan geçen akı nasıl hesaplanır?
Kısa cevap: Manyetik akı, bir yüzeyden dik olarak geçen manyetik alan çizgilerinin ölçüsüdür: Φ = B·A·cos θ. Burada B manyetik alan, A yüzeyin alanı, θ ise manyetik alan ile yüzeyin normali (yüzeye dik doğru) arasındaki açıdır. Birimi weber'dir (Wb = T·m²). Alan yüzeye dikken akı en büyük, yüzeye paralelken sıfırdır.Yağmurda bir kova tutan biri, kovayı eğdikçe içine daha az damla dolduğunu görür; manyetik akı da yüzeyin alana göre duruşuna böyle bağlıdır.
Akım geçen telin, halkanın ve akım makarasının (bobin) manyetik alan oluşturduğunu Manyetizma sayfasında gördük. Bu konuda tersini soruyoruz: manyetik alan elektrik akımı oluşturabilir mi? Cevap için önce bir yüzeyden “ne kadar alan geçtiğini” ölçen bir büyüklüğe ihtiyaç var: manyetik akı.
Akıyı belirleyen üç şey vardır: alanın şiddeti (B), yüzeyin büyüklüğü (A) ve yüzeyin alana göre duruşu. Duruşu anlatmak için yüzeyin normali kullanılır. Normal alana paralelse (yüzey alana dik duruyorsa) bütün alan çizgileri yüzeyden geçer; normal alana dikse (yüzey alana paralel duruyorsa) hiçbir çizgi geçmez.
Kenar uzunluğu 20 cm olan kare bir tel çerçeve 0,5 T'lık düzgün manyetik alana dik konmuştur. Çerçeveden geçen akı kaç Wb'dir? Alan çerçevenin yüzeyiyle 37° açı yapsaydı akı ne olurdu? (sin 37° = 0,6, cos 37° = 0,8)
- Alan: A = 0,2 · 0,2 = 0,04 m². Dikken normal alana paralel: Φ = 0,5 · 0,04 = 0,02 Wb.
- Alan yüzeyle 37° yapıyorsa normalle 90° − 37° = 53° yapar.
- Φ = 0,5 · 0,04 · cos 53° = 0,02 · 0,6 = 0,012 Wb.
Cevap: 0,02 Wb; 0,012 Wb
Yukarıdaki çerçeve, alana dik konumdan başlayarak kendi ekseni etrafında 90° ve sonra 180° döndürülüyor. Her iki durumda akının değişimi ne kadardır?
- 90° dönünce çerçeve alana paralel olur: Φ 0,02'den 0'a iner; ΔΦ = 0,02 Wb.
- 180° dönünce alan çizgileri çerçeveye arka yüzünden girer: Φ = −0,02 Wb.
- Değişim −0,02 − 0,02 = −0,04 Wb; büyüklüğü 0,04 Wb, yani 90°'lik dönmenin iki katı.
Cevap: 0,02 Wb; 0,04 Wb
✔ Doğru
- Φ = B·A·cos θ; θ yüzeyin normali ile alan arasındaki açıdır.
- Alan yüzeye dikse akı en büyük, paralelse sıfırdır.
- Ters çevrilen çerçevede akı işaret değiştirir; değişim 2·B·A'dır.
✘ Sık yapılan hata
- Açı yüzeyle verildiğinde de cos θ yazmak.
- Alana paralel duran çerçevenin akısını en büyük sanmak.
- Akının birimini tesla sanmak; weber'dir.
Nasıl sorulurManyetik alan içinde farklı açılarda duran çerçevelerin akıları karşılaştırılır ya da çerçeve döndürülünce akı değişimi sorulur.
TuzakAçının yüzeyle mi normalle mi verildiğine bakmadan cos θ yazmaktır. İkinci tuzak, alana paralel duran çerçevenin akısını en büyük sanmaktır; o konumda hiçbir alan çizgisi yüzeyden geçmez.
▭Boşluk doldurma
0,2 T'lık düzgün manyetik alana dik konan, kenarı 0,5 m olan kare çerçeveden geçen akı Wb'dir. Çerçeve alana paralel olacak biçimde döndürülürse akı Wb olur.
?Soru çöz
Alanı 0,5 m² olan düz bir tel çerçeve, 0,4 T'lık düzgün manyetik alanda duruyor. Manyetik alan çerçevenin yüzeyiyle 53° açı yapıyor. Çerçeveden geçen akı kaç Wb'dir? (sin 53° = 0,8, cos 53° = 0,6)