Modern fizik: özel görelilik, fotoelektrik olay, Compton, de Broglie

Klasik fiziğin açıklayamadığı deneylerden başlayıp görelilik ve kuantuma geçiyoruz. Fotoelektrik olay hesaplamalı soruları çözümlü örneklerle anlatıyoruz.

7 durakAYT · 12. sınıf
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
DENEY · ÖZEL GÖRELİLİK

Michelson-Morley deneyi ve özel göreliliğin iki postülası

MEB 12. sınıf · Modern fizik · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBağıl hız nedir, hareketli bir gözlemci başka bir aracı hangi hızla görür?Bağlantılı konudan (Vektörler ve bağıl hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bağıl hız, bir cismin hareketli bir gözlemciye göre hızıdır ve v(bağıl) = v(cisim) − v(gözlemci) ile bulunur. Aynı yönde giden iki araçta bağıl hızın büyüklüğü hızların farkı, zıt yönde gidenlerde hızların toplamıdır. Farklı doğrultularda giden araçlarda çıkarma vektörel yapılır: gözlemcinin hızının zıttı cismin hızına eklenir.

Bağıl hız

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Michelson-Morley deneyi neyi gösterdi, Einstein'ın özel görelilik postülaları nelerdir?

Kısa cevap: Michelson ve Morley, ışığın içinde yayıldığı sanılan “eter” ortamına göre Dünya'nın hareketini ölçmeye çalıştı; ışığın hızında yöne bağlı hiçbir fark bulamadı. Einstein bu sonucu iki postülayla açıkladı: fizik yasaları bütün eylemsiz gözlem çerçevelerinde aynıdır ve ışığın boşluktaki hızı kaynağın ya da gözlemcinin hareketinden bağımsız olarak herkes için aynıdır.

1887'de yapılan bir deney “hiçbir şey bulamadı”; bu sonuç fiziğin en büyük devrimlerinden birini başlattı.

On dokuzuncu yüzyılda ses havada, su dalgası suda yayıldığı gibi ışığın da bir ortamda yayılması gerektiği düşünülüyordu; bu ortama eter dendi. Dünya eterin içinde hareket ediyorsa, Vektörler sayfasında gördüğümüz bağıl hızdaki gibi, Dünya'nın hareket yönünde gönderilen ışık ile ona dik gönderilen ışığın hızları farklı ölçülmeliydi. Michelson ve Morley, bir ışık demetini ikiye bölüp birbirine dik yollarda gönderen ve sonra birleştiren duyarlı bir düzenek (girişim ölçer) kurdu. Hızlar farklı olsaydı düzenek döndürülünce girişim deseni kaymalıydı. Hiçbir kayma gözlenmedi.

İki kolun ışığı birleşince girişim yapar. Eter olsaydı kollardaki ışık farklı sürelerde gidip gelir ve düzenek döndürülünce desen kayardı; böyle bir kayma ölçülmedi.Görsel: Sınav Defteri

Neden defalarca tekrarlandı?

Beklenen sonucun çıkmaması önce ölçüm hatasına yoruldu. Deney farklı bilim insanlarınca, farklı mevsimlerde, farklı yüksekliklerde ve giderek daha duyarlı düzeneklerle yıllarca tekrarlandı; sonuç hep aynı çıktı. Bu ısrar, bilimde beklenmedik bir sonucu kabul etmeden önce sabırla ve kararlılıkla sınamanın önemini gösterir.

Einstein'ın iki postülası (1905)

  • Görelilik ilkesi: Fizik yasaları sabit hızla hareket eden (eylemsiz) bütün gözlem çerçevelerinde aynıdır; hiçbir deneyle “mutlak hareketsiz” bir çerçeve bulunamaz.
  • Işık hızının değişmezliği: Işığın boşluktaki hızı (c ≈ 3·10⁸ m/s), ışık kaynağının ve gözlemcinin hareketinden bağımsız olarak bütün gözlemciler için aynıdır.
c ≈ 3·10⁸ m/s (her gözlemci için)Gündelik hızlarda geçerli olan hız toplama (Vektörler sayfası) ışık için geçerli değildir. Bu konuda sayısal hesap sorulmaz.
Çözümlü örnek

0,5c hızla giden bir uzay gemisi hareket yönünde ileri doğru ışık gönderiyor. Gemideki ve Dünya'daki gözlemciler bu ışığın hızını kaç ölçer?

  1. Klasik hız toplamaya göre Dünya'daki gözlemci 1,5c ölçmeliydi.
  2. İkinci postüla: ışığın boşluktaki hızı herkes için c'dir.

Cevap: ikisi de c ölçer

Çözümlü örnek

Penceresiz, sarsıntısız ve sabit hızla giden bir trenin içindeki yolcu, yaptığı fizik deneyleriyle trenin hareket edip etmediğini anlayabilir mi?

  1. Birinci postüla: fizik yasaları bütün eylemsiz çerçevelerde aynıdır.
  2. Trendeki sarkaç, düşen top, çarpışmalar duran bir odadakiyle aynı sonucu verir.

Cevap: anlayamaz

✔ Doğru

  • Michelson-Morley deneyi eteri bulamadı: ışık hızı her yönde aynıdır.
  • 1. postülat: fizik yasaları bütün eylemsiz gözlemciler için aynıdır.
  • 2. postülat: ışığın boşluktaki hızı kaynağın ve gözlemcinin hızından bağımsızdır.

✘ Sık yapılan hata

  • Deneyin eteri bulduğunu sanmak.
  • Hareketli kaynaktan çıkan ışığın hızına kaynağın hızını eklemek.
  • Deneyin “sıfır sonucunu” başarısızlık sanmak.
Akılda kalsın: Işık kimseyle hız toplamaz. Michelson-Morley'nin “sıfır sonucu” bir başarısızlık değil, ışık hızının değişmezliğinin ilk kanıtıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurMichelson-Morley deneyinin amacı ve sonucu, Einstein'ın postülaları ya da hareketli bir kaynaktan çıkan ışığın farklı gözlemcilere göre hızı sorulur.

TuzakDeneyin eteri bulduğunu ya da ışık hızının yöne göre değiştiğini gösterdiğini sanmaktır. İkinci tuzak, hareketli kaynaktan çıkan ışığın hızına kaynağın hızını eklemektir.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → açıklama

?Soru çöz

Dünya'ya göre 0,6c hızla uzaklaşan bir uzay gemisi, Dünya'ya doğru (geriye) bir ışık sinyali gönderiyor. Dünya'daki gözlemcinin ölçtüğü sinyal hızı nedir? (c: ışığın boşluktaki hızı)

✓ B. İkinci postülaya göre ışığın boşluktaki hızı kaynağın hareketinden bağımsızdır; Dünya'daki gözlemci de c ölçer. A hızları klasik olarak toplar; C geminin uzaklaşmasını ışığın hızından çıkarır (c − 0,6c); D ışığın geminin hızıyla gittiğini sanır.
KAVRAM · GÖRELİ ZAMAN

Göreli zaman, göreli uzunluk ve kütle-enerji eşdeğerliği

MEB 12. sınıf · Modern fizik · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNükleer fisyon ve füzyon nedir, aralarındaki fark nedir, nükleer enerji nasıl elde edilir?Bağlantılı konudan (Atom fiziği ve radyoaktivite). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fisyon, uranyum gibi ağır bir çekirdeğin bir nötron soğurup iki orta büyüklükte çekirdeğe bölünmesidir; bu sırada büyük enerji ve yeni nötronlar açığa çıkar, nötronlar zincirleme tepkimeyi sürdürür. Füzyon ise hidrojen gibi hafif çekirdeklerin çok yüksek sıcaklıkta birleşerek daha ağır bir çekirdek oluşturmasıdır. İkisinde de ürünlerin kütlesi başlangıçtakinden azdır; aradaki kütle enerjiye dönüşür.

Fisyon ve füzyon

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Özel görelilikte göreli zaman ve göreli uzunluk nedir, kütle-enerji eşdeğerliği ne anlatır?

Kısa cevap: Özel göreliliğe göre bir gözlemciye göre hızla hareket eden saat, o gözlemciye göre daha yavaş işler (zaman genişlemesi); hareket eden bir cismin boyu hareket doğrultusunda daha kısa ölçülür (uzunluk kısalması). Bu etkiler ancak ışık hızına yakın hızlarda belirgindir. Kütle-enerji eşdeğerliği (E = m·c²) kütlenin bir enerji biçimi olduğunu ve birbirine dönüşebildiğini anlatır.

Atmosferin üst katmanlarında oluşan müonlar, ömürleri o kadar kısadır ki yere ulaşamamaları gerekirdi; ama yerde bol miktarda ölçülürler.

Işık hızı herkes için aynıysa, bir şeyin değişmesi gerekir: değişen, zaman ve uzunluk ölçümleridir. Işık hızına yakın giden bir uzay gemisinin saati, Dünya'daki gözlemciye göre yavaş işler; geminin kendisi ise hareket doğrultusunda kısa ölçülür. Gemideki astronot kendi saatinde ve kendi boyunda hiçbir tuhaflık görmez; etkiler, birbirine göre hareket eden gözlemcilerin ölçümlerini karşılaştırınca ortaya çıkar. Gündelik hızlarda bu farklar ölçülemeyecek kadar küçüktür.

Özel göreliliğin sonuçları (hareketli cisme dışarıdan bakan gözlemciye göre)
BüyüklükNe olur?Örnek
Zaman (göreli zaman)hareketli saat yavaş işleryüksek atmosferde oluşan müonların yere ulaşabilmesi
Uzunluk (göreli uzunluk)hareket doğrultusundaki boy kısa ölçülür; dik boyutlar değişmezmüona göre atmosfer kalınlığı kısalmıştır
Hız sınırıkütleli hiçbir cisim ışık hızına ulaşamazparçacık hızlandırıcılarında hız c'ye yaklaşır ama ulaşmaz
Kütle-enerjiE = m·c²; kütle enerjiye, enerji kütleye dönüşebilirnükleer tepkimeler, Güneş'in enerjisi, madde-antimadde yok oluşu
E = m·c²c² çok büyük olduğu için çok küçük bir kütle büyük bir enerjiye karşılık gelir. Göreli zaman, göreli uzunluk ve kütle-enerji eşdeğerliğiyle ilgili sayısal hesap sorulmaz.

Kütle-enerji eşdeğerliği

Atom fiziği ve radyoaktivite sayfasında fisyon ve füzyonda ürünlerin kütlesinin biraz azaldığını gördük. E = m·c² bu eksik kütlenin nereye gittiğini söyler: enerjiye dönüşmüştür. Güneş her saniye kütlesinin bir kısmını ışınıma çevirerek parlar. Ters yönde de dönüşüm olur: yeterince enerjili bir gama fotonu, bir elektron ile bir pozitron oluşturabilir.

Çözümlü örnek

Müonlar atmosferin yaklaşık 10 km yükseğinde oluşur ve çok kısa bir sürede bozunur; bu sürede ışık hızıyla bile ancak birkaç yüz metre gidebilmeleri gerekir. Buna rağmen yere ulaşmalarını nasıl açıklarsın?

  1. Müonlar ışık hızına çok yakın hızlarla hareket eder.
  2. Yerdeki gözlemciye göre müonun “iç saati” yavaş işler; ömrü yerdeki saatle çok daha uzun ölçülür.
  3. Müona göre ise atmosferin kalınlığı kısalmıştır; iki açıklama aynı sonuca götürür.

Cevap: zaman genişlemesi (ya da müona göre uzunluk kısalması)

Çözümlü örnek

Işık hızına yakın hızla giden bir uzay gemisinde yolculuk eden astronot, kendi kalp atışını ve gemideki saati nasıl gözler?

  1. Astronot gemiyle birlikte hareket ediyor; ona göre gemi durgundur.
  2. Birinci postüla: kendi çerçevesinde fizik yasaları değişmez; kalp atışı ve saat normal işler.
  3. Yavaşlık yalnız Dünya'daki gözlemcinin ölçümünde görülür.

Cevap: hiçbir değişiklik gözlemez

✔ Doğru

  • Hareketli saat, dışarıdaki gözlemciye göre yavaş işler.
  • Uzunluk yalnız hareket doğrultusunda kısalır.
  • E = m·c²: kütle ile enerji eşdeğerdir.

✘ Sık yapılan hata

  • Astronotun kendi saatinin yavaşladığını gözlediğini sanmak.
  • Uzunluk kısalmasının harekete dik boyutlarda da olduğunu sanmak.
  • Göreli etkilerin günlük hızlarda da fark edilir olduğunu sanmak.
Akılda kalsın: Hareketli saat geç kalır, hareketli cetvel kısalır; ama yalnız dışarıdan bakan için. Kısalma yalnız hareket doğrultusundadır. E = m·c²: kütle, “donmuş” enerjidir.
Sınavda

Nasıl sorulurIşık hızına yakın hareket eden bir gemideki saatin ve geminin boyunun farklı gözlemcilere göre nasıl ölçüleceği, müon örneği ya da kütle-enerji eşdeğerliğinin anlamı sorulur.

TuzakGemideki astronotun kendi saatinin yavaşladığını gözlediğini sanmaktır. İkinci tuzak, uzunluk kısalmasının harekete dik boyutlarda da olduğunu düşünmektir.

▭Boşluk doldurma

Dünya'daki gözlemciye göre ışık hızına yakın hızla giden bir uzay gemisindeki saat işler ve gemi hareket doğrultusunda daha ölçülür. E = m·c² bağıntısı kütle ile enerjinin olduğunu anlatır.

yavaşkısaeşdeğerhızlıuzun

?Soru çöz

Dünya'ya göre ışık hızına yakın bir hızla doğrusal hareket eden bir uzay gemisi için, Dünya'daki gözlemcinin ölçümleri hakkında hangisi doğrudur?

✓ A. Hareketli saat dışarıdaki gözlemciye göre yavaş işler, uzunluk yalnız hareket doğrultusunda kısalır. B iki etkinin yönünü ters kurar; C kısalmanın harekete dik boyutlarda da olduğunu sanır; D gündelik hızlardaki sezgiyi ışık hızına yakın hızlara taşır.
KAVRAM · KUANTUM

Siyah cisim ışıması, Planck hipotezi ve foton

MEB 12. sınıf · Modern fizik · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaIsı iletim, konveksiyon ve ışıma ile nasıl aktarılır, ısı iletim hızı neye bağlıdır?Bağlantılı konudan (Isı ve sıcaklık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Isı üç yolla aktarılır: iletim (katılarda, taneciklerin titreşimini komşusuna aktarmasıyla), konveksiyon (sıvı ve gazlarda, ısınan maddenin kendisinin yer değiştirmesiyle) ve ışıma (madde gerekmeden, boşlukta da yayılan elektromanyetik dalgalarla). Katıda iletim hızı maddenin cinsine, kesit alanına ve sıcaklık farkına bağlıdır; kalınlık arttıkça azalır.

Isı aktarımı, yalıtım, küresel ısınma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Siyah cisim ışıması nedir, Planck hipotezi neyi değiştirdi, foton nedir?

Kısa cevap: Siyah cisim, üzerine düşen bütün ışınımı soğuran ve yalnız sıcaklığına bağlı bir ışıma yapan ideal cisimdir. Klasik fizik, kısa dalga boylarında ışıma şiddetinin sınırsız artacağını öngördü; deney ise şiddetin bir tepe yapıp azaldığını gösterdi. Planck bu çelişkiyi enerjinin kuantlı olduğunu, yani E = h·f büyüklüğündeki paketlerle yayıldığını varsayarak çözdü. Işığın bu enerji paketine foton denir.

Isıtılan bir demir önce koyu kırmızı, sonra turuncu, en sonunda beyazımsı parlar; rengini sıcaklığı belirler.

Her cisim sıcaklığına bağlı olarak elektromanyetik ışıma yapar. Oda sıcaklığındaki cisimler çoğunlukla kızılötesi yayar; ısıtıldıkça ışımanın tepe noktası daha kısa dalga boylarına kayar ve cisim görünür ışık saçmaya başlar. Bu ışımanın dalga boyuna göre dağılımı, cismin yapısından bağımsız yalnız sıcaklığına bağlıysa cisme siyah cisim denir. Yıldızlar iyi birer siyah cisim örneğidir: mavi yıldızlar kırmızı yıldızlardan daha sıcaktır.

Eğrilerin altındaki alan toplam ışıma gücüdür ve sıcaklıkla hızla artar. Klasik kuram kısa dalga boylarında sonsuz şiddet öngörüyordu; gözlem bunun tersini gösterdi.Görsel: Sınav Defteri

Planck'ın cesur varsayımı

Klasik fizik enerjinin sürekli (her değeri alabilen) olduğunu kabul ediyordu ve morötesi bölgede ışıma şiddetinin sınırsız büyüyeceğini öngördü; bu çelişkiye “morötesi felaketi” dendi. Max Planck (1900), ışıyan cismin enerjiyi yalnız belirli paketler hâlinde, E = h·f büyüklüğünde yayıp soğurabildiğini varsaydı. Bu varsayımla deney eğrileri tam olarak açıklandı ve kuantum fiziği doğdu. Einstein daha sonra ışığın kendisinin bu enerji paketlerinden, yani fotonlardan oluştuğunu öne sürdü.

E = h·f = h·cλh ≈ 6,63·10⁻³⁴ J·s (Planck sabiti). Foton enerjisi frekansla doğru, dalga boyuyla ters orantılıdır. Siyah cisim ışımasıyla ilgili sayısal hesap sorulmaz.
Çözümlü örnek

Kırmızı ve mavi ışığın fotonları enerji bakımından karşılaştırılırsa hangisinin enerjisi büyüktür? Kırmızı ışığın şiddeti artırılırsa tek bir fotonun enerjisi değişir mi?

  1. Mavi ışığın frekansı kırmızınınkinden büyüktür; E = h·f'ye göre mavi foton daha enerjiktir.
  2. Şiddeti artırmak foton sayısını artırır; her fotonun enerjisi frekansa bağlıdır, değişmez.

Cevap: mavi; değişmez

Çözümlü örnek

Bir yıldız mavimsi, öteki kırmızımsı görünüyor. Hangisinin yüzey sıcaklığı daha yüksektir?

  1. Sıcaklık arttıkça ışımanın tepe noktası kısa dalga boyuna kayar.
  2. Mavinin dalga boyu kırmızıdan kısadır: mavi yıldız daha sıcaktır.

Cevap: mavimsi yıldız

✔ Doğru

  • Sıcaklık artınca ışıma şiddetinin tepesi kısa dalga boyuna kayar.
  • E = h·f: foton enerjisini frekans belirler.
  • Işık şiddeti foton sayısını belirler.

✘ Sık yapılan hata

  • Sıcaklık artınca tepenin uzun dalga boyuna kaydığını sanmak.
  • Şiddet artınca tek fotonun enerjisinin arttığını sanmak.
  • Mor ışık fotonunu kırmızı ışık fotonundan düşük enerjili sanmak.
Akılda kalsın: Isınan cisim kırmızıdan maviye doğru parlar: sıcaklık arttıkça tepe kısa dalga boyuna kayar, toplam ışıma büyür. Foton enerjisini frekans belirler, sayısını şiddet belirler.
Sınavda

Nasıl sorulurSiyah cisim ışıma grafiği verilip sıcaklık değişince tepe noktasının ve toplam ışımanın nasıl değiştiği, klasik fizik ile Planck hipotezinin farkı ya da fotonların enerjilerinin karşılaştırılması sorulur.

TuzakSıcaklık artınca tepe noktasının uzun dalga boyuna kaydığını sanmaktır. İkinci tuzak, ışık şiddeti artınca tek fotonun enerjisinin de arttığını düşünmektir.

↕Sıralama foton enerjisi küçükten büyüğe

  1. Kırmızı ışık
  2. X ışını
  3. Radyo dalgası
  4. Morötesi ışık
  5. Kızılötesi ışık

?Soru çöz

Bir siyah cismin sıcaklığı artırılıyor. Işıma şiddeti-dalga boyu grafiğindeki değişim için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Sıcaklık artınca cisim daha kısa dalga boylarında yoğun ışır (kırmızıdan maviye) ve eğrinin altındaki alan büyür. A iki etkiyi de ters kurar; B tepe noktasının sıcaklığa bağlı olmadığını sanır; D klasik fiziğin yanlış çıkan öngörüsüdür (morötesi felaketi).
KAVRAM · FOTOELEKTRİK

Fotoelektrik olay: ışığın elektron sökmesi ve foton modeli

MEB 12. sınıf · Modern fizik · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaElektromanyetik dalgaların ortak özellikleri nelerdir, elektromanyetik spektrum nasıl sıralanır?Bağlantılı konudan (Dalga mekaniği). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Elektromanyetik dalgalar, birbirine ve yayılma doğrultusuna dik titreşen elektrik ve manyetik alanlardan oluşan enine dalgalardır. Yayılmak için maddesel ortama ihtiyaç duymazlar, boşlukta hepsi ışık hızıyla (yaklaşık 3·10⁸ m/s) gider ve enerji taşır. Frekansı artan sırayla radyo dalgaları, mikrodalga, kızılötesi, görünür ışık, morötesi, X ışınları ve gama ışınları spektrumu oluşturur.

Elektromanyetik dalgalar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fotoelektrik olay nedir, ışığın şiddeti ve frekansı sökülen elektronları nasıl etkiler?

Kısa cevap: Fotoelektrik olay, yeterince yüksek frekanslı ışık bir metal yüzeye düştüğünde yüzeyden elektron sökülmesidir. Elektron sökülebilmesi için fotonun enerjisi metalin eşik enerjisinden büyük olmalıdır; eşik frekansının altındaki ışık, şiddeti ne olursa olsun elektron sökemez. Işığın şiddeti artırılırsa sökülen elektron sayısı artar, frekansı artırılırsa elektronların en büyük kinetik enerjisi artar.

Lavabolardaki dokunmatik olmayan musluklar ve alışveriş merkezlerinin otomatik kapıları, ışık kesilince ya da değişince çalışan fotoelektrik algılayıcılar kullanır.

Heinrich Hertz 1887'de, morötesi ışık düşen metal uçlar arasında kıvılcımın daha kolay atladığını fark etti. Sonraki deneyler ışığın metalden elektron söktüğünü gösterdi; bu elektronlara fotoelektron denir. Ama sonuçlar ışığın dalga modeline uymuyordu: dalga modeline göre çok şiddetli kırmızı ışık da yeterince enerji biriktirip elektron sökmeliydi; oysa sökemiyordu. Zayıf mor ışık ise hiç beklemeden elektron söküyordu.

Einstein (1905), Planck'ın fikrini ışığa uyguladı: ışık, her biri h·f enerjili fotonlardan oluşur ve bir foton enerjisinin tamamını tek bir elektrona verir. Bir elektronu metalden koparmak için gereken en küçük enerjiye eşik enerjisi (iş fonksiyonu, W₀) denir. Foton enerjisi bundan küçükse elektron sökülemez; şiddeti artırmak yalnız bu yetersiz fotonların sayısını artırır. Einstein bu açıklamasıyla Nobel ödülü aldı.

Ampermetre, birim zamanda toplayıcıya ulaşan elektron sayısını, yani fotoelektrik akımı ölçer. Akım ışığın şiddetiyle, elektronların hızı ise ışığın frekansıyla ilgilidir.Görsel: Sınav Defteri
Efoton = h·f W0 = h·f0f₀: eşik frekansı (metale özgü). f < f₀ ise elektron sökülmez; f > f₀ ise sökülür ve fazla enerji kinetik enerji olur (sonraki konu).

Günlük hayatta

Fotoelektrik algılayıcılar otomatik musluklarda (hijyen), kapılarda, sokak lambalarının kendiliğinden yanmasında ve güvenlik sistemlerinde kullanılır; dijital kameraların ışık algılayıcıları ve güneş pilleri de ışığın elektronları harekete geçirmesine dayanır. Yüksek enerjili fotonlar zararlı da olabilir: morötesi süzgeci olmayan sahte güneş gözlükleri göz bebeğini karanlıkta büyütür, gözü yüksek enerjili morötesi fotonlara daha açık bırakır.

Çözümlü örnek

Bir metale kırmızı ışık düşürüldüğünde elektron sökülmüyor. Işığın şiddeti çok artırılırsa ne olur? Mor ışık düşürülünce elektron sökülüyorsa bunun nedeni nedir?

  1. Kırmızı fotonların enerjisi eşik enerjisinden küçük; şiddet yalnız foton sayısını artırır, yine elektron sökülmez.
  2. Mor ışığın frekansı büyük; tek bir mor fotonun enerjisi eşik enerjisini aşar.

Cevap: şiddet artışı işe yaramaz; mor fotonun enerjisi eşiği aşar

Çözümlü örnek

Elektron sökebilen bir ışığın şiddeti iki katına çıkarılırsa fotoelektrik akım ve elektronların en büyük kinetik enerjisi nasıl değişir?

  1. Şiddet iki katı: birim zamanda iki kat foton, iki kat elektron; akım artar.
  2. Her fotonun enerjisi aynı (frekans aynı): en büyük kinetik enerji değişmez.

Cevap: akım artar, en büyük kinetik enerji değişmez

✔ Doğru

  • Elektron sökülmesi için f ≥ f₀ (eşik frekansı) gerekir.
  • Şiddet artınca sökülen elektron sayısı (akım) artar.
  • Frekans artınca elektronların en büyük kinetik enerjisi artar.

✘ Sık yapılan hata

  • Şiddet artınca elektronların kinetik enerjisinin arttığını sanmak.
  • Eşiğin altındaki ışığın yeterince şiddetliyse elektron sökeceğini sanmak.
  • Sökülme için ışığın bir süre birikmesi gerektiğini sanmak; sökülme anlıktır.
Akılda kalsın: Fotoelektrikte şiddet “kaç elektron?”, frekans “ne kadar hızlı?” sorusunun cevabıdır. Eşiğin altındaki ışıkla saatlerce beklesen de tek bir elektron sökülmez.
Sınavda

Nasıl sorulurIşığın şiddeti, frekansı ya da metalin cinsi değişince sökülen elektron sayısının, akımın ve en büyük kinetik enerjinin nasıl değişeceği sorulur; fotoelektriğin uygulamaları eşleştirilir.

TuzakIşık şiddeti artınca elektronların kinetik enerjisinin de arttığını sanmaktır. İkinci tuzak, eşik frekansının altındaki ışığın yeterince şiddetli olursa elektron sökeceğini düşünmektir.

⇄Bilgi eşleştirme değişken → etkisi

?Soru çöz

Bir metal yüzeye düşürülen ve elektron sökebilen ışığın frekansı sabit tutulup şiddeti artırılıyor. Buna göre;
I. Birim zamanda sökülen elektron sayısı artar.
II. Sökülen elektronların en büyük kinetik enerjisi artar.
III. Durdurma gerilimi değişmez.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ D. Şiddet artınca foton sayısı ve sökülen elektron sayısı artar (I); foton enerjisi aynı kaldığı için en büyük kinetik enerji ve onu durduran gerilim değişmez (III). A durdurma geriliminin kinetik enerjiye bağlı olduğunu gözden kaçırır; B ve C şiddetin foton enerjisini artırdığını sanır.
HESAP · FOTOELEKTRİK

Einstein'ın fotoelektrik denklemi: kinetik enerji ve durdurma gerilimi

MEB 12. sınıf · Modern fizik · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKinetik enerji, yer çekimi potansiyel enerjisi ve esneklik potansiyel enerjisi neye bağlıdır?Bağlantılı konudan (İş, enerji ve güç). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kinetik enerji hareket eden cismin enerjisidir ve kütle ile süratin karesine bağlıdır (Ek = ½mv²). Yer çekimi potansiyel enerjisi cismin yüksekliğinden gelir ve kütle, yer çekimi ivmesi ile yüksekliğe bağlıdır (Ep = mgh). Esneklik potansiyel enerjisi sıkışan ya da gerilen yayda depolanır ve yay sabiti ile uzama miktarının karesine bağlıdır.

Kinetik ve potansiyel enerji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fotoelektronların en büyük kinetik enerjisi ve durdurma gerilimi nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Einstein'ın fotoelektrik denklemine göre sökülen elektronların en büyük kinetik enerjisi, foton enerjisi ile metalin eşik enerjisinin farkıdır: Ek(max) = h·f − W₀. Bu elektronları durdurmak için gereken ters gerilime durdurma gerilimi denir ve e·Vd = Ek(max) olur. En büyük kinetik enerji-frekans grafiği, eğimi Planck sabitine eşit bir doğrudur; farklı metallerin doğruları birbirine paraleldir.

Bir fotonun enerjisini, elektronu metalden çıkarmak için ödenen bir bilet ve kalan para üstü gibi düşünebilirsin.

Önceki konuda fotonun enerjisinin tamamını bir elektrona verdiğini gördük. Bu enerjinin bir kısmı elektronu metalden koparmaya (eşik enerjisi W₀) harcanır, kalanı elektronun kinetik enerjisi olur. Metalin yüzeyindeki elektronlar en az enerjiyle koptuğu için en büyük kinetik enerjiye onlar sahiptir. Elektronları durdurmak için toplayıcıya ters gerilim uygulanır; gerilim artırıldıkça en hızlı elektronlar bile geri döner ve akım sıfırlanır. Bu gerilim durdurma gerilimidir.

Ek,max = h·f − W0 e·Vd = Ek,max E = h·cλ, h·c ≈ 1240 eV·nmEnerjiler elektronvolt (eV) cinsinden yazılırsa durdurma gerilimi sayıca en büyük kinetik enerjiye eşittir: 2 eV → 2 V.
Her metalin doğrusu kendi eşik frekansında başlar; eşik frekansının altında elektron sökülmez. Doğrular paraleldir çünkü eğim, metalden bağımsız Planck sabitidir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Eşik enerjisi 2,5 eV olan bir metale dalga boyu 310 nm olan ışık düşürülüyor. Sökülen elektronların en büyük kinetik enerjisi ve durdurma gerilimi nedir? (h·c = 1240 eV·nm)

  1. Foton enerjisi: 1240 ÷ 310 = 4 eV.
  2. Ek,max = 4 − 2,5 = 1,5 eV.
  3. Durdurma gerilimi 1,5 V.

Cevap: 1,5 eV; 1,5 V

Çözümlü örnek

Grafikteki K ve L metallerine aynı frekanslı ışık düşürülüyor ve iki metalden de elektron sökülüyor. Hangi metalden sökülen elektronların en büyük kinetik enerjisi büyüktür? Doğruların eğimleri neden eşittir?

  1. Aynı foton enerjisi; K'nin eşik enerjisi küçük olduğu için kalan kinetik enerji K'de büyüktür.
  2. Eğim, Ek(max)'ın frekansla değişme oranıdır; denklemde bu oran h'dir ve metale bağlı değildir.

Cevap: K'den sökülenlerin; eğim iki metalde de h'dir

✔ Doğru

  • Ek(max) = h·f − W₀.
  • Durdurma gerilimi: e·V = Ek(max); eV biriminde aynı sayıdır.
  • Ek-f doğrularının eğimi h'dir; bütün metallerde aynıdır.

✘ Sık yapılan hata

  • Durdurma gerilimini foton enerjisine eşit almak.
  • Farklı metallerin Ek-f doğrularının eğimlerini farklı sanmak.
  • Eşik enerjisi büyük metalden aynı ışıkla daha hızlı elektron söküleceğini sanmak.
Akılda kalsın: Foton enerjisi = bilet (W₀) + para üstü (Ek). eV kullanırsan durdurma gerilimini hiç hesaplamadan yazarsın: kinetik enerji kaç eV ise gerilim o kadar volttur.
Sınavda

Nasıl sorulurFoton enerjisi ya da dalga boyu ile eşik enerjisi verilip en büyük kinetik enerji ve durdurma gerilimi sorulur; Ek-f grafiğinden eşik frekansı, eşik enerjisi ya da Planck sabiti okutulur.

TuzakDurdurma gerilimini foton enerjisine eşit almaktır; eşik enerjisini çıkarmak gerekir. İkinci tuzak, farklı metallerin Ek-f doğrularının eğimlerinin farklı olduğunu sanmaktır.

▭Boşluk doldurma

Eşik enerjisi 4 eV olan bir metale 6 eV enerjili fotonlar düşürülürse sökülen elektronların en büyük kinetik enerjisi eV, durdurma gerilimi V olur.

22610

?Soru çöz

Eşik enerjisi 3 eV olan bir metale dalga boyu 248 nm olan ışık düşürülüyor. Sökülen fotoelektronlar için durdurma gerilimi kaç volttur? (h·c = 1240 eV·nm)

✓ C. Foton enerjisi 1240 ÷ 248 = 5 eV; Ek(max) = 5 − 3 = 2 eV, durdurma gerilimi 2 V. A eşik enerjisini çıkarmayı unutup foton enerjisini yazar; B iki enerjiyi toplar; D eşik enerjisini durdurma gerilimi sanır.
KAVRAM · COMPTON

Compton saçılması ve ışığın ikili doğası

MEB 12. sınıf · Modern fizik · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÇarpışma ve patlamada momentum neden korunur, kenetlenme sonrası hız nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Enerji ve momentum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir sisteme dış kuvvet etki etmiyorsa toplam momentum korunur: çarpışmadan önceki momentumların vektörel toplamı, sonrakine eşittir. Esnek çarpışmada kinetik enerji de korunur; esnek olmayan çarpışmada bir kısmı ısıya ve şekil değişimine gider, cisimler kenetlenirse kayıp en büyüktür. Durgun cisim patlarsa parçaların momentumları toplamı sıfırdır.

Çarpışma ve patlama (bir boyut)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Compton saçılması nedir, ışığın ikili doğası ne demektir?

Kısa cevap: Compton saçılmasında yüksek enerjili bir X ışını fotonu, serbest sayılabilecek bir elektrona çarpar; elektron enerji ve momentum kazanarak hareket eder, saçılan fotonun enerjisi azalır ve dalga boyu büyür. Bu olay, fotonun bir tanecik gibi momentum taşıdığını gösterir. Işık girişim ve kırınımda dalga gibi, fotoelektrik olay ve Compton saçılmasında tanecik gibi davranır: ışığın ikili doğası vardır.

Bilardo topları gibi çarpışan ışık ile elektron fikri, 1920'lerde fizikçilere ilk duyduklarında akıl almaz görünmüştü.

Arthur Compton, X ışınlarını grafit gibi bir hedefe gönderdiğinde saçılan X ışınlarının bir kısmının dalga boyunun gelenlerden daha büyük olduğunu buldu. Dalga modeline göre saçılan ışığın dalga boyu değişmemeliydi. Compton olayı, foton ile elektronun iki bilardo topu gibi çarpıştığını düşünerek açıkladı: çarpışmada enerji ve momentum korunur. Enerji ve momentum korunumunu Enerji ve momentum sayfasında gördük; burada bu korunum yasaları bir foton ile bir elektron arasında işler.

Foton enerjisinin bir kısmını elektrona aktarır. Kalan enerji daha düşük olduğu için saçılan fotonun frekansı küçülür, dalga boyu büyür.Görsel: Sınav Defteri
Egelen = Esaçılan + Ek,elektronSaçılan fotonun enerjisi azalır, dalga boyu artar; foton momentum taşır. Compton saçılmasıyla ilgili sayısal hesap sorulmaz.

Compton ve fotoelektrik: benzerlik ve fark

İki olayda da ışık, enerjisi E = h·f olan fotonlar gibi davranır ve bir elektronla etkileşir; ikisi de ışığın tanecik doğasının kanıtıdır. Farkları: fotoelektrikte foton enerjisinin tamamını verip yok olur; Compton'da enerjisinin yalnız bir kısmını verir ve daha düşük enerjiyle yoluna devam eder.

Işığın hangi olay hangi modelle açıklanır?
OlayDalga modeliTanecik (foton) modeli
Yansıma, kırılmaaçıklaraçıklar
Girişim, kırınımaçıklaraçıklayamaz
Fotoelektrik olayaçıklayamazaçıklar
Compton saçılmasıaçıklayamazaçıklar
Çözümlü örnek

Compton saçılmasında saçılan fotonun frekansı, dalga boyu ve hızı gelen fotonunkiyle nasıl karşılaştırılır?

  1. Foton enerjisinin bir kısmını elektrona verdi: enerji azaldı, E = h·f'ye göre frekans azaldı.
  2. c = λ·f ve hız aynı (c) olduğuna göre dalga boyu arttı.

Cevap: frekans azalır, dalga boyu artar, hız aynı (c)

Çözümlü örnek

Işığın ikili doğası ne demektir? Işık bazen dalga, bazen tanecik mi olur?

  1. Işık yayılırken girişim ve kırınım yapar: dalga gibi davranır.
  2. Madde ile enerji alışverişinde belirli paketler (fotonlar) hâlinde davranır.
  3. Işık ikisi de olan tek bir varlıktır; hangi özelliğinin görüleceğini deney belirler.

Cevap: ışık hem dalga hem tanecik özelliği taşır; deneye göre biri öne çıkar

✔ Doğru

  • Saçılan fotonun enerjisi ve frekansı azalır, dalga boyu uzar.
  • Fotonun hızı her zaman c'dir.
  • Compton olayı ışığın tanecik doğasını destekler.

✘ Sık yapılan hata

  • Saçılan fotonun hızının azaldığını sanmak.
  • Compton olayını dalga doğasının kanıtı saymak.
  • Saçılmada fotonun dalga boyunun kısaldığını sanmak.
Akılda kalsın: Compton'da foton yorulur: enerjisi düşer, dalga boyu uzar, hızı değişmez. Girişim dalgayı, fotoelektrik ve Compton taneciği, yansıma ve kırılma ise ikisini birden destekler.
Sınavda

Nasıl sorulurCompton saçılmasında saçılan fotonun enerji, frekans ve dalga boyu değişimi; Compton ile fotoelektriğin benzerlik ve farkları; olayların hangi modelle açıklandığı sorulur.

TuzakSaçılan fotonun hızının azaldığını sanmaktır; hız hep c'dir, azalan enerji ve frekanstır. İkinci tuzak, Compton olayını dalga doğasının kanıtı saymaktır.

⇄Bilgi eşleştirme olay → model

?Soru çöz

Compton saçılmasında bir X ışını fotonu durgun bir elektrona çarpıp saçılıyor. Saçılan fotonun gelen fotona göre enerjisi, dalga boyu ve hızı için hangisi doğrudur?

✓ A. Foton enerjisinin bir kısmını elektrona aktarır; E = hc/λ'ya göre dalga boyu artar; boşlukta fotonun hızı her zaman c'dir. B enerji kaybını hız kaybı sanır ve dalga boyu ilişkisini ters kurar; C enerjinin elektrondan fotona geçtiğini düşünür; D enerji değişmeden dalga boyunun değişebileceğini sanır.
KAVRAM · DE BROGLIE

de Broglie dalga boyu: maddenin de dalga yüzü var

MEB 12. sınıf · Modern fizik · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaIşığın tek yarıkta kırınımı nedir, çift yarık deseninden farkı nedir, ışığın dalga doğası nasıl anlaşıldı?Bağlantılı konudan (Dalga mekaniği). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tek renkli ışık tek bir dar yarıktan geçirildiğinde perdede ortada geniş ve parlak bir merkez aydınlık saçak, iki yanında ise daha dar ve giderek sönükleşen saçaklar oluşur. Merkez saçağın genişliği dalga boyuyla doğru, yarık genişliğiyle ters orantılıdır ve yan saçakların yaklaşık iki katıdır. Girişim ve kırınım, ışığın dalga doğasının en güçlü kanıtlarıdır.

Tek yarıkta kırınım ve dalga doğası

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

de Broglie dalga boyu nedir, madde neden dalga gibi davranabilir?

Kısa cevap: de Broglie, ışık hem dalga hem tanecik özelliği taşıyorsa elektron gibi madde parçacıklarının da dalga özelliği taşıması gerektiğini öne sürdü. Momentumu p = m·v olan bir parçacığa eşlik eden dalganın dalga boyu λ = h / p'dir. Momentum büyüdükçe dalga boyu küçülür; bu yüzden gündelik cisimlerin dalga özelliği gözlenemez, elektron gibi küçük parçacıklarınki ise kırınım deneylerinde görülür.

Elektron mikroskopları, ışıkla görülemeyecek kadar küçük virüsleri görüntüler; çünkü elektronlar ışıktan çok daha küçük dalga boylu dalgalar gibi davranır.

Önceki konuda ışığın ikili doğasını gördük. Louis de Broglie (1924) bu simetriyi tersine çevirdi: tanecik sandığımız madde de dalga gibi davranabilir. Fotonun momentumu ile dalga boyu arasındaki ilişkiyi madde parçacıklarına uyguladı ve madde dalgası fikrini ortaya attı. Birkaç yıl sonra elektron demetlerinin bir kristalden geçerken, tıpkı X ışınları gibi kırınım deseni oluşturduğu gözlendi; elektronun dalga özelliği deneyle doğrulandı.

λ = hp = hm·vh: Planck sabiti. Dalga boyu momentumla ters orantılıdır. de Broglie bağıntısıyla ilgili sayısal hesap sorulmaz; değişkenlerin etkisi oranla yorumlanır.
Momentum ve dalga boyu
DurumMomentumde Broglie dalga boyu
Aynı hızda elektron ve protonproton büyük (kütlesi büyük)elektronunki büyük
Aynı parçacığın hızı iki katıiki katıyarıya iner
Fırlatılan bir topçok büyükölçülemeyecek kadar küçük
Daha yüksek gerilimle hızlandırılan elektronbüyürküçülür (mikroskobun ayırma gücü artar)

Neden topun dalga boyunu görmeyiz?

Planck sabiti son derece küçüktür. Kütlesi gramlarla ölçülen bir topun momentumu bile yanında dev kalır; dalga boyu bir atomun boyutundan milyarlarca kez küçük çıkar ve hiçbir yarıkta kırınım gözlenemez. Elektronun kütlesi ise çok küçük olduğu için dalga boyu atomlar arası uzaklıklar mertebesindedir; kristallerde kırınıma uğrar. Elektron mikroskopları bu kısa dalga boyunu kullanarak ışık mikroskoplarından çok daha küçük ayrıntıları ayırt eder.

Çözümlü örnek

Aynı hızla hareket eden bir elektron ve bir protonun de Broglie dalga boylarını karşılaştırınız.

  1. λ = h/(m·v); hızlar eşit.
  2. Protonun kütlesi elektronunkinden çok büyük: momentumu büyük, dalga boyu küçük.

Cevap: elektronun dalga boyu büyüktür

Çözümlü örnek

Bir elektronun hızı iki katına çıkarılırsa de Broglie dalga boyu nasıl değişir? Kütlesi aynı, hızı yarı olan bir parçacığınki ne olur?

  1. Hız iki katı → momentum iki katı → λ yarıya iner.
  2. Hız yarı → momentum yarı → λ iki katına çıkar.

Cevap: yarıya iner; iki katına çıkar

✔ Doğru

  • λ = h/p = h/(m·v).
  • Momentum büyüdükçe dalga boyu kısalır.
  • Elektron kırınımı madde dalgalarının kanıtıdır.

✘ Sık yapılan hata

  • Dalga boyunun momentumla doğru orantılı olduğunu sanmak.
  • Madde dalgalarını elektromanyetik dalga sanmak.
  • Aynı hızdaki proton ile elektronun dalga boylarını eşit sanmak; protonunki kısadır.
Akılda kalsın: Ağır ve hızlı olanın dalgası kısadır. λ = h/p: momentum büyüdükçe dalga özelliği silikleşir. Madde dalgasını görmek için hafif parçacık ve küçük bir “yarık” (kristal) gerekir.
Sınavda

Nasıl sorulurFarklı kütle ve hızdaki parçacıkların de Broglie dalga boyları karşılaştırılır; elektronların kırınımı ve elektron mikroskobu üzerinden maddenin dalga doğası yorumlatılır.

TuzakDalga boyunun momentumla doğru orantılı olduğunu sanmaktır. İkinci tuzak, de Broglie dalgalarını elektromanyetik dalga sanmaktır; madde dalgaları ışık hızında yayılan elektromanyetik dalgalar değildir.

▭Boşluk doldurma

Bir elektronun hızı iki katına çıkarılırsa de Broglie dalga boyu katına iner. Kütlesi iki katı, hızı yarısı olan bir parçacığın dalga boyu ise ilk parçacığınkinin katıdır.

0,5124

?Soru çöz

Aynı hızla hareket eden bir elektron, bir proton ve bir alfa taneciğinin de Broglie dalga boyları sırasıyla λe, λp ve λα'dır. Bunların büyüklük sıralaması nedir?

✓ D. Hızlar eşit; λ = h/(m·v) kütleyle ters orantılı. Kütleler elektron < proton < alfa olduğundan dalga boyları tersine sıralanır. A dalga boyunu kütleyle doğru orantılı kurar; B hızlar eşit diye dalga boylarını da eşit sanır; C elektronun kütlesini protonunkinden büyük sanır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Durgun bir gözlemciye doğru sabit hızla yaklaşan bir kaynaktan çıkan ses için gözlemcinin algıladığı frekans, dalga boyu ve sesin havadaki hızı, kaynak durgun olduğundaki değerlerle karşılaştırılıyor. Hangisi doğrudur?

✓ C. Kaynağın önünde dalga tepeleri sıkışır: dalga boyu kısalır, algılanan frekans artar; sesin hızı yalnız ortama bağlıdır. A dalga boyu ile frekansın ters orantılı olduğunu unutur; B uzaklaşan kaynağı anlatır; D kaynağın hızının ses hızına eklendiğini sanır.Kaynak: Dalga mekaniği · Doppler olayı

?Soru 2

Bir yay sarkacında cismin kütlesi 4 katına, yay sabiti 9 katına çıkarılıyor. Yeni periyot ilk periyodun kaç katı olur?

✓ D. T ∝ √(m/k): √(4/9) = 2/3. A karekökü almayı unutur; B oranı ters kurup √(k/m) yazar; C hem karekökü unutur hem oranı ters çevirir.Kaynak: Basit harmonik hareket · Yay sarkacının periyodu

?Soru 3

Rutherford saçılma deneyinde altın levhaya gönderilen alfa taneciklerinin çok büyük bir kısmının hiç sapmadan levhadan geçtiği gözlenmiştir. Bu gözlemden çıkarılan sonuç aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Taneciklerin çoğu hiçbir şeye çarpmadan geçtiğine göre atomun hacminin büyük bölümü boştur. A Thomson'ın katot ışını deneyinin sonucudur; C Millikan deneyinin sonucudur; D Bohr modelinin varsayımıdır, saçılma deneyinden çıkmaz.Kaynak: Atom fiziği ve radyoaktivite · Atom modellerinin gelişimi

?Soru 4

Standart modele göre proton hangi kuark birleşiminden oluşur? (Yukarı kuark u: +2/3, aşağı kuark d: −1/3 yüklüdür.)

✓ C. uud'nin yükü 2/3 + 2/3 − 1/3 = +1, protonun yüküdür. A nötronun yapısıdır (yük 0); B'nin yükü +2 olur, protonla uyuşmaz; D iki kuarklı bir mezondur, proton ise üç kuarklı bir baryondur.Kaynak: Atom fiziği ve radyoaktivite · Standart model ve temel kuvvetler

?Soru 5

Bir yaya asılan cisim T periyoduyla titreşiyor. Aynı cisim bu yayla özdeş iki yayın paralel bağlanmasıyla oluşan sisteme asılırsa periyodu ne olur?

✓ C. Paralelde k(eş) = 2k; T ∝ 1/√k olduğundan periyot √2'ye bölünür. A seri bağlamanın sonucunu verir; B karekökü unutup periyodu k ile ters orantılı sanır; D hem karekökü unutur hem paraleli seri gibi düşünür.Kaynak: Basit harmonik hareket · Seri ve paralel yaylar

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi bütün elektromanyetik dalgalar için ortak bir özellik değildir?

✓ A. Elektromanyetik dalgalar boşlukta da yayılır; ortam gerektiren ses gibi mekanik dalgalardır. B doğrudur: hepsi boşlukta ışık hızıyla gider; C doğrudur: elektrik ve manyetik alanlar yayılma doğrultusuna diktir; D doğrudur: hepsi dalga davranışı gösterir. Bu üçünü seçen, ortak özelliği sorudaki “değildir” ile karıştırmıştır.Kaynak: Dalga mekaniği · Elektromanyetik dalgalar

?Soru 7

Kütle numarası 238, atom numarası 92 olan bir uranyum çekirdeği bir dizi alfa ve beta (eksi) bozunmasından sonra kütle numarası 206, atom numarası 82 olan kurşun çekirdeğine dönüşüyor. Kaç alfa ve kaç beta bozunması olmuştur?

✓ C. Kütle numarasını yalnız alfa değiştirir: (238 − 206) ÷ 4 = 8 alfa. Sekiz alfa atom numarasını 16 azaltır: 92 − 16 = 76; 82'ye çıkmak için 6 beta gerekir, her beta Z'yi 1 artırır. A atom numarası farkını (92 − 82 = 10) doğrudan beta sayısı sanır; B kütle farkını 4 yerine 2'ye böler; D iki sayının yerini karıştırır.Kaynak: Atom fiziği ve radyoaktivite · Radyoaktif bozunma

?Soru 8

Genliği A olan basit harmonik hareket yapan bir cisim, denge noktasından A/2 uzaklıktayken ivmesinin büyüklüğü en büyük ivmesinin kaç katıdır?

✓ B. İvme uzanımla doğru orantılıdır (a = ω²x): x yarıya inince ivme de yarıya iner. A ivmeyi uzanımın karesiyle orantılı sanır; C hızın bu konumdaki oranını (√3/2) ivmeye taşır; D ivmenin dengeye yaklaşınca arttığını düşünür.Kaynak: Basit harmonik hareket · Kuvvet, hız ve ivme

?Soru 9

Aşağıdaki olaylardan hangisi ışığın dalga modeliyle açıklanabildiği hâlde tanecik modeliyle açıklanamaz?

✓ B. İki ışık demetinin üst üste gelip karanlık oluşturması girişimdir; tanecikler üst üste gelince birbirini yok edemez. A yansıma, C düz çizgide yayılma, D gölge: üçü de taneciklerin düz yollarla hareketiyle açıklanabilir, dalga doğasının kanıtı sayılmaz.Kaynak: Dalga mekaniği · Tek yarıkta kırınım ve dalga doğası

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi iyonlaştırıcı radyasyon değildir?

✓ A. Radyo dalgalarının foton enerjisi atomdan elektron koparmaya yetmez. B ve D yüksek enerjili elektromanyetik ışınımdır, iyonlaştırır; C yüklü ve ağır olduğu için en çok iyonlaştıran ışımadır. B, C ya da D'yi seçen “radyasyon” sözcüğünü hep tehlikeli ışınımla eşleştirmiştir.Kaynak: Atom fiziği ve radyoaktivite · Radyasyonun canlılara etkisi
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Fizik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →