Michelson-Morley deneyi ve özel göreliliğin iki postülası
MEB 12. sınıf · Modern fizik · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaBağıl hız nedir, hareketli bir gözlemci başka bir aracı hangi hızla görür?Bağlantılı konudan (Vektörler ve bağıl hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Bağıl hız, bir cismin hareketli bir gözlemciye göre hızıdır ve v(bağıl) = v(cisim) − v(gözlemci) ile bulunur. Aynı yönde giden iki araçta bağıl hızın büyüklüğü hızların farkı, zıt yönde gidenlerde hızların toplamıdır. Farklı doğrultularda giden araçlarda çıkarma vektörel yapılır: gözlemcinin hızının zıttı cismin hızına eklenir.
✎Konu anlatımı
Michelson-Morley deneyi neyi gösterdi, Einstein'ın özel görelilik postülaları nelerdir?
Kısa cevap: Michelson ve Morley, ışığın içinde yayıldığı sanılan “eter” ortamına göre Dünya'nın hareketini ölçmeye çalıştı; ışığın hızında yöne bağlı hiçbir fark bulamadı. Einstein bu sonucu iki postülayla açıkladı: fizik yasaları bütün eylemsiz gözlem çerçevelerinde aynıdır ve ışığın boşluktaki hızı kaynağın ya da gözlemcinin hareketinden bağımsız olarak herkes için aynıdır.1887'de yapılan bir deney “hiçbir şey bulamadı”; bu sonuç fiziğin en büyük devrimlerinden birini başlattı.
On dokuzuncu yüzyılda ses havada, su dalgası suda yayıldığı gibi ışığın da bir ortamda yayılması gerektiği düşünülüyordu; bu ortama eter dendi. Dünya eterin içinde hareket ediyorsa, Vektörler sayfasında gördüğümüz bağıl hızdaki gibi, Dünya'nın hareket yönünde gönderilen ışık ile ona dik gönderilen ışığın hızları farklı ölçülmeliydi. Michelson ve Morley, bir ışık demetini ikiye bölüp birbirine dik yollarda gönderen ve sonra birleştiren duyarlı bir düzenek (girişim ölçer) kurdu. Hızlar farklı olsaydı düzenek döndürülünce girişim deseni kaymalıydı. Hiçbir kayma gözlenmedi.
Neden defalarca tekrarlandı?
Beklenen sonucun çıkmaması önce ölçüm hatasına yoruldu. Deney farklı bilim insanlarınca, farklı mevsimlerde, farklı yüksekliklerde ve giderek daha duyarlı düzeneklerle yıllarca tekrarlandı; sonuç hep aynı çıktı. Bu ısrar, bilimde beklenmedik bir sonucu kabul etmeden önce sabırla ve kararlılıkla sınamanın önemini gösterir.
Einstein'ın iki postülası (1905)
- Görelilik ilkesi: Fizik yasaları sabit hızla hareket eden (eylemsiz) bütün gözlem çerçevelerinde aynıdır; hiçbir deneyle “mutlak hareketsiz” bir çerçeve bulunamaz.
- Işık hızının değişmezliği: Işığın boşluktaki hızı (c ≈ 3·10⁸ m/s), ışık kaynağının ve gözlemcinin hareketinden bağımsız olarak bütün gözlemciler için aynıdır.
0,5c hızla giden bir uzay gemisi hareket yönünde ileri doğru ışık gönderiyor. Gemideki ve Dünya'daki gözlemciler bu ışığın hızını kaç ölçer?
- Klasik hız toplamaya göre Dünya'daki gözlemci 1,5c ölçmeliydi.
- İkinci postüla: ışığın boşluktaki hızı herkes için c'dir.
Cevap: ikisi de c ölçer
Penceresiz, sarsıntısız ve sabit hızla giden bir trenin içindeki yolcu, yaptığı fizik deneyleriyle trenin hareket edip etmediğini anlayabilir mi?
- Birinci postüla: fizik yasaları bütün eylemsiz çerçevelerde aynıdır.
- Trendeki sarkaç, düşen top, çarpışmalar duran bir odadakiyle aynı sonucu verir.
Cevap: anlayamaz
✔ Doğru
- Michelson-Morley deneyi eteri bulamadı: ışık hızı her yönde aynıdır.
- 1. postülat: fizik yasaları bütün eylemsiz gözlemciler için aynıdır.
- 2. postülat: ışığın boşluktaki hızı kaynağın ve gözlemcinin hızından bağımsızdır.
✘ Sık yapılan hata
- Deneyin eteri bulduğunu sanmak.
- Hareketli kaynaktan çıkan ışığın hızına kaynağın hızını eklemek.
- Deneyin “sıfır sonucunu” başarısızlık sanmak.
Nasıl sorulurMichelson-Morley deneyinin amacı ve sonucu, Einstein'ın postülaları ya da hareketli bir kaynaktan çıkan ışığın farklı gözlemcilere göre hızı sorulur.
TuzakDeneyin eteri bulduğunu ya da ışık hızının yöne göre değiştiğini gösterdiğini sanmaktır. İkinci tuzak, hareketli kaynaktan çıkan ışığın hızına kaynağın hızını eklemektir.
⇄Bilgi eşleştirme kavram → açıklama
?Soru çöz
Dünya'ya göre 0,6c hızla uzaklaşan bir uzay gemisi, Dünya'ya doğru (geriye) bir ışık sinyali gönderiyor. Dünya'daki gözlemcinin ölçtüğü sinyal hızı nedir? (c: ışığın boşluktaki hızı)