Kütle ve hacim: maddenin iki ortak özelliği
MEB 9. sınıf · Madde ve özellikleri · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTemel ve türetilmiş büyüklükler nelerdir, SI birimleri nedir?Bağlantılı konudan (Fizik bilimine giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Temel nicelikler başka niceliklere başvurmadan tanımlanan yedi niceliktir: uzunluk (metre), kütle (kilogram), zaman (saniye), elektrik akımı (amper), sıcaklık (kelvin), madde miktarı (mol) ve ışık şiddeti (kandela). Hız, kuvvet, enerji, basınç ve özkütle gibi diğer nicelikler bu yedisinden türetilir; birimleri de temel birimlerle yazılır.
Temel ve türetilmiş nicelikler
✎Konu anlatımı
Kütle ve hacim nedir, birim dönüşümleri ve hacim hesapları nasıl yapılır?
Kısa cevap: Kütle, bir cisimdeki madde miktarıdır; SI birimi kilogramdır ve cismin bulunduğu yere göre değişmez. Hacim, maddenin uzayda kapladığı yerdir; SI birimi metreküptür. 1 L = 1 dm³ = 1000 cm³ = 1000 mL ve 1 ton = 1000 kg'dır. Düzgün cisimlerin hacmi formülle, düzensiz cisimlerin hacmi taşırma kabıyla bulunur.Bir şişe suyu Ay'a götürsek tartıdaki ağırlığı azalır ama içindeki su ne bir damla eksilir ne de bir damla artar.
Kütle ve hacim bütün maddelerin ortak özelliğidir: her maddenin bir kütlesi vardır ve yer kaplar. Bu yüzden kütleye ya da hacme bakarak bir maddenin ne olduğunu söyleyemeyiz. Kütle eşit kollu terazi ile ölçülür; ağırlık ise kütleye etki eden yer çekimi kuvvetidir ve dinamometre ile ölçülür. Cisim kutuptan ekvatora ya da Ay'a götürülünce ağırlığı değişir, kütlesi değişmez.
Katı ve sıvıların belirli bir hacmi vardır; sıvılar bulundukları kabın şeklini alır ama sıkıştırılamaz. Gazların ise belirli bir hacmi yoktur: bulundukları kabı tamamen doldururlar ve sıkıştırılabilirler. Bir gaz daha büyük bir kaba aktarılırsa hacmi artar, kütlesi değişmez.
| Kütle | Hacim |
|---|---|
| 1 ton = 1000 kg | 1 m³ = 1000 dm³ = 1000 L |
| 1 kg = 1000 g | 1 dm³ = 1 L = 1000 cm³ |
| 1 g = 1000 mg | 1 cm³ = 1 mL |
2,5 L kaç cm³'tür? 0,45 kg kaç gramdır?
- 1 L = 1000 cm³ olduğundan 2,5 · 1000 = 2500 cm3.
- 1 kg = 1000 g olduğundan 0,45 · 1000 = 450 g.
- Kontrol: büyük birimden küçüğe geçerken sayı büyür; küçük birimden büyüğe geçerken küçülür.
Cevap: 2500 cm³; 450 g
Kenarı 10 cm olan küp biçimli bir kap ağzına kadar suyla doludur. Kaba yarıçapı 2 cm olan 5 bilye bırakılıyor. Kaçar cm³ su taşar ve kapta kaç cm³ su kalır? (π = 3)
- Bir bilyenin hacmi: 43 · 3 · 23 = 32 cm3.
- 5 bilye tamamen batar ve kendi hacimleri kadar su taşırır: 5 · 32 = 160 cm3.
- Kabın hacmi 103 = 1000 cm3; kalan su 1000 − 160 = 840 cm3.
Cevap: 160 cm³ taşar, 840 cm³ su kalır.
✔ Doğru
- 1 L = 1 000 mL = 1 000 cm³; 1 m³ = 1 000 L.
- Kütle konumla değişmez; değişen ağırlıktır.
- Tamamen batan cisim kendi hacmi kadar sıvı taşırır.
✘ Sık yapılan hata
- Litreyi mililitreye çevirirken 1 000'e bölmek.
- Taşan suyun kütlesini cismin kütlesi sanmak.
- Kütleyi ya da hacmi ayırt edici özellik saymak.
Nasıl sorulurFarklı birimlerle verilen kütle ya da hacimleri karşılaştırma, bir kabın kaç kez doldurulabileceği ya da taşırma kabından cismin hacmini bulma sorulur.
TuzakDönüşümde bin ile çarpmak yerine bölmektir: 19 L, 19 000 mL'dir. İkinci tuzak, taşan suyun kütlesini cismin kütlesi sanmaktır; tamamen batan cisim kendi hacmi kadar su taşırır, kütlesi kadar değil.
▭Boşluk doldurma
3,2 L = cm³ ve 750 g = kg'dır.
↕Sıralama küçükten büyüğe hacim
- 1500 mL
- 0,002 m³
- 900 cm³
- 1,2 L