Madde ve özellikleri: özkütle, dayanıklılık, adezyon, kohezyon, kılcallık

Özkütlenin bir maddeyi neden tanıttığını, büyüyen cismin neden zayıfladığını ve suyun dar boruda neden yükseldiğini çözümlü örneklerle anlatıyoruz.

6 durakTYT · 9. sınıf
13 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 13tamamlanan etkinlik
106 sorubu konuda çözebileceğin
HESAP · KÜTLE VE HACİM

Kütle ve hacim: maddenin iki ortak özelliği

MEB 9. sınıf · Madde ve özellikleri · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTemel ve türetilmiş büyüklükler nelerdir, SI birimleri nedir?Bağlantılı konudan (Fizik bilimine giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Temel nicelikler başka niceliklere başvurmadan tanımlanan yedi niceliktir: uzunluk (metre), kütle (kilogram), zaman (saniye), elektrik akımı (amper), sıcaklık (kelvin), madde miktarı (mol) ve ışık şiddeti (kandela). Hız, kuvvet, enerji, basınç ve özkütle gibi diğer nicelikler bu yedisinden türetilir; birimleri de temel birimlerle yazılır.

Temel ve türetilmiş nicelikler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kütle ve hacim nedir, birim dönüşümleri ve hacim hesapları nasıl yapılır?

Kısa cevap: Kütle, bir cisimdeki madde miktarıdır; SI birimi kilogramdır ve cismin bulunduğu yere göre değişmez. Hacim, maddenin uzayda kapladığı yerdir; SI birimi metreküptür. 1 L = 1 dm³ = 1000 cm³ = 1000 mL ve 1 ton = 1000 kg'dır. Düzgün cisimlerin hacmi formülle, düzensiz cisimlerin hacmi taşırma kabıyla bulunur.

Bir şişe suyu Ay'a götürsek tartıdaki ağırlığı azalır ama içindeki su ne bir damla eksilir ne de bir damla artar.

Kütle ve hacim bütün maddelerin ortak özelliğidir: her maddenin bir kütlesi vardır ve yer kaplar. Bu yüzden kütleye ya da hacme bakarak bir maddenin ne olduğunu söyleyemeyiz. Kütle eşit kollu terazi ile ölçülür; ağırlık ise kütleye etki eden yer çekimi kuvvetidir ve dinamometre ile ölçülür. Cisim kutuptan ekvatora ya da Ay'a götürülünce ağırlığı değişir, kütlesi değişmez.

Katı ve sıvıların belirli bir hacmi vardır; sıvılar bulundukları kabın şeklini alır ama sıkıştırılamaz. Gazların ise belirli bir hacmi yoktur: bulundukları kabı tamamen doldururlar ve sıkıştırılabilirler. Bir gaz daha büyük bir kaba aktarılırsa hacmi artar, kütlesi değişmez.

Sık kullanılan birim dönüşümleri
KütleHacim
1 ton = 1000 kg1 m³ = 1000 dm³ = 1000 L
1 kg = 1000 g1 dm³ = 1 L = 1000 cm³
1 g = 1000 mg1 cm³ = 1 mL
Vküp = a3 Vprizma = a·b·c Vsilindir = πr2h Vküre = 43πr3Şekli düzgün olmayan bir cismin hacmi, taşma seviyesine kadar dolu kaba bırakılınca taşan sıvının hacmine eşittir (cisim tamamen batıyorsa).
Çözümlü örnek

2,5 L kaç cm³'tür? 0,45 kg kaç gramdır?

  1. 1 L = 1000 cm³ olduğundan 2,5 · 1000 = 2500 cm3.
  2. 1 kg = 1000 g olduğundan 0,45 · 1000 = 450 g.
  3. Kontrol: büyük birimden küçüğe geçerken sayı büyür; küçük birimden büyüğe geçerken küçülür.

Cevap: 2500 cm³; 450 g

Çözümlü örnek

Kenarı 10 cm olan küp biçimli bir kap ağzına kadar suyla doludur. Kaba yarıçapı 2 cm olan 5 bilye bırakılıyor. Kaçar cm³ su taşar ve kapta kaç cm³ su kalır? (π = 3)

  1. Bir bilyenin hacmi: 43 · 3 · 23 = 32 cm3.
  2. 5 bilye tamamen batar ve kendi hacimleri kadar su taşırır: 5 · 32 = 160 cm3.
  3. Kabın hacmi 103 = 1000 cm3; kalan su 1000 − 160 = 840 cm3.

Cevap: 160 cm³ taşar, 840 cm³ su kalır.

✔ Doğru

  • 1 L = 1 000 mL = 1 000 cm³; 1 m³ = 1 000 L.
  • Kütle konumla değişmez; değişen ağırlıktır.
  • Tamamen batan cisim kendi hacmi kadar sıvı taşırır.

✘ Sık yapılan hata

  • Litreyi mililitreye çevirirken 1 000'e bölmek.
  • Taşan suyun kütlesini cismin kütlesi sanmak.
  • Kütleyi ya da hacmi ayırt edici özellik saymak.
Akılda kalsın: Kütle ne kadar madde, hacim ne kadar yer sorusunun cevabıdır. Bir kabı kaç kez doldurabileceğini hacim, cismin nereye götürülse aynı kalan miktarını kütle belirler.
Sınavda

Nasıl sorulurFarklı birimlerle verilen kütle ya da hacimleri karşılaştırma, bir kabın kaç kez doldurulabileceği ya da taşırma kabından cismin hacmini bulma sorulur.

TuzakDönüşümde bin ile çarpmak yerine bölmektir: 19 L, 19 000 mL'dir. İkinci tuzak, taşan suyun kütlesini cismin kütlesi sanmaktır; tamamen batan cisim kendi hacmi kadar su taşırır, kütlesi kadar değil.

▭Boşluk doldurma

3,2 L = cm³ ve 750 g = kg'dır.

32000,75320750 000

↕Sıralama küçükten büyüğe hacim

  1. 1500 mL
  2. 0,002 m³
  3. 900 cm³
  4. 1,2 L
KAVRAM · ÖZKÜTLE

Özkütle: maddenin kimlik kartı

MEB 9. sınıf · Madde ve özellikleri · TYT · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaSkaler ve vektörel büyüklükler nelerdir, tek boyutta vektörler nasıl toplanır?Bağlantılı konudan (Fizik bilimine giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Skaler nicelikler yalnız sayı ve birimle tam olarak anlatılır: kütle, zaman, sıcaklık, enerji, yol, sürat. Vektörel niceliklerin ise büyüklüğünün yanında doğrultusu ve yönü de vardır: kuvvet, ağırlık, hız, ivme, yer değiştirme. Aynı doğrultudaki vektörler toplanırken aynı yönlüler eklenir, zıt yönlüler çıkarılır; bileşke büyük olanın yönündedir.

Skaler ve vektörel nicelikler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Özkütle nedir, nasıl hesaplanır ve neden ayırt edici bir özelliktir?

Kısa cevap: Özkütle, bir maddenin birim hacminin kütlesidir: d = m/V. SI birimi kg/m³, yaygın birimi g/cm³'tür ve 1 g/cm³ = 1000 kg/m³'tür. Aynı sıcaklık ve basınçta özkütle maddenin cinsine bağlıdır, miktarına bağlı değildir; bu yüzden maddeler için ayırt edici bir özelliktir. Isıtılan cismin hacmi artar, özkütlesi azalır.

Bir kilo pamuk mu ağırdır, bir kilo demir mi? İkisi de bir kilodur; farkı, o bir kilonun ne kadar yere sığdığıdır.

Kütle ve hacim tek başına maddeyi tanıtmaz, ama ikisinin oranı tanıtır. Aynı demirden küçük bir vida da alsan büyük bir kiriş de alsan, kütlenin hacme oranı aynı çıkar. Bu orana özkütle denir (yeni ders kitaplarında “yoğunluk” adıyla geçer). Özkütleyi bulmak için kütle terazi ile, hacim dereceli kap ya da formülle ölçülür; dinamometre ya da kalorimetre kabı bu iş için kullanılmaz.

d = mV 1 g/cm3 = 1000 kg/m3Saf su için yaklaşık d = 1 g/cm³ (4 °C'de en büyük değer).
Ortak özellik mi, ayırt edici özellik mi?
Ortak özellikler (her maddede var, kimlik vermez)Ayırt edici özellikler (maddeyi tanıtır)
kütle, hacim, ağırlık, eylemsizlik, tanecikli yapıözkütle, erime ve kaynama sıcaklığı, öz ısı, genleşme katsayısı, çözünürlük

Özkütle sıcaklıkla değişir: ısıtılan katı ve sıvıların kütlesi aynı kalır, hacmi artar; özkütlesi azalır. Gazların özkütlesi basınçla da değişir: sıkıştırılan gazın hacmi küçülür, özkütlesi artar. Bir cismin bir parçası kesilip atılırsa kütle ve hacim birlikte azalır, oran değişmez.

Bazı maddelerin özkütleleri (yaklaşık, oda sıcaklığında)
Maddeg/cm³Maddeg/cm³
zeytinyağı0,9demir7,9
su1,0bakır8,9
alüminyum2,7altın19,3
Çözümlü örnek

Kütlesi 270 g, hacmi 100 cm³ olan bir metal parçası tablodaki metallerden hangisi olabilir? Özkütlesini kg/m³ cinsinden yazınız.

  1. d = 270 ÷ 100 = 2,7 g/cm3.
  2. Tablodaki 2,7 g/cm³ değeri alüminyuma aittir.
  3. 2,7 · 1000 = 2700 kg/m3.

Cevap: alüminyum; 2700 kg/m³

Çözümlü örnek

Aynı sıcaklıkta eşit kütleli X ve Y sıvılarından X'in hacmi Y'ninkinin 3 katıdır. Özkütleleri arasındaki ilişki nedir? X ile Y aynı madde olabilir mi?

  1. d = m/V; kütleler eşit, X'in hacmi 3 kat. Payda 3 katına çıkınca oran üçte birine iner.
  2. dX = dY/3, yani X'in özkütlesi küçüktür.
  3. Aynı sıcaklıkta özkütleleri farklı olan sıvılar aynı madde olamaz.

Cevap: d(X) = d(Y)/3; farklı maddelerdir.

✔ Doğru

  • d = m/V; maddenin cinsine ve sıcaklığa (gazda basınca da) bağlıdır.
  • Cismi bölmek ya da büyütmek özkütleyi değiştirmez.
  • SI birimi kg/m³: 1 g/cm³ = 1 000 kg/m³.

✘ Sık yapılan hata

  • Kütlesi azalan cismin özkütlesinin de azaldığını sanmak.
  • Özkütlenin SI birimini g/cm³ sanmak.
  • g/cm³'ten kg/m³'e geçerken 1 000'e bölmek.
Akılda kalsın: Özkütle bir orandır; parçayı büyütmek ya da küçültmek oranı bozmaz. Değiştirebilen yalnız iki şey vardır: maddenin cinsi ve sıcaklık (gazda bir de basınç).
Sınavda

Nasıl sorulurKütle ve hacmi verilen cisimlerin özkütleleri karşılaştırılır; bir cismin bir parçası kesilince, ısıtılınca ya da sıkıştırılınca hangi niceliğin değiştiği sorulur.

TuzakKütlesi azalan cismin özkütlesinin de azaldığını sanmaktır. İkinci tuzak, özkütlenin SI birimini g/cm³ sanmaktır; SI birimi kg/m³'tür.

Sınavda işaretlesoruda “yoğunluk” geçerse aynı niceliği, özkütleyi anla.

?Soru çöz

Türdeş bir metal küpün yarısı kesilip atılıyor. Sıcaklık değişmediğine göre kalan parçanın kütlesi, hacmi ve özkütlesi için ne söylenebilir?

✓ B. Kütle ve hacim birlikte yarıya iner; oranları olan özkütle aynı kalır. A, kütle azalınca özkütlenin de azaldığı yanılgısıdır; C kesilen parçanın yer kapladığını, yani hacmin de gittiğini unutur; D kütleyi ve hacmi değişmez sanıp özkütleyi şekle bağlar.

▭Boşluk doldurma

Kütlesi 2 kg, hacmi 250 cm³ olan bir cismin özkütlesi g/cm³, yani kg/m³'tür.

880000,008800

?Soru çöz hesap

Kenar uzunluğu 5 cm olan küp biçimli türdeş bir cismin kütlesi 1 kg'dır. Cismin özkütlesi kaç g/cm³'tür?

✓ D. Hacim V = 5³ = 125 cm³, kütle 1 kg = 1 000 g; d = 1 000 ÷ 125 = 8 g/cm³. A hacim yerine bir yüzün alanını (5² = 25 cm²) kullanır: 1 000 ÷ 25; B kilogramı grama çevirmeyi unutur: 1 ÷ 125; C kenar uzunluğuyla böler: 1 000 ÷ 5.
GRAFİK · ÖZKÜTLE

Kütle-hacim grafiği: dik olan daha yoğundur

MEB 9. sınıf · Madde ve özellikleri · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kütle-hacim grafiği nasıl yorumlanır, grafiğin eğimi neyi verir?

Kısa cevap: Sabit sıcaklık ve basınçta bir maddenin kütle-hacim grafiği orijinden geçen bir doğrudur; doğrunun eğimi (m/V) özkütleyi verir. Eğimi büyük olan maddenin özkütlesi büyüktür. Özkütle-kütle ve özkütle-hacim grafikleri ise yatay doğrulardır, çünkü özkütle maddenin miktarına bağlı değildir.

Aynı tartıya önce bir kap su, sonra aynı kaba sığan kum konunca ibre çok farklı yerleri gösterir; grafik bu farkı tek bakışta okumamızı sağlar.

Bir maddenin hacmi iki katına çıkarılırsa kütlesi de iki katına çıkar: kütle ile hacim doğru orantılıdır. Bu yüzden kütle-hacim grafiği orijinden geçen bir doğrudur. Doğrunun herhangi bir noktasında kütleyi hacme bölünce aynı sayı çıkar: bu sayı doğrunun eğimidir ve özkütleye eşittir. Aynı eksenlere çizilen üç maddeden en dik doğruya sahip olanın özkütlesi en büyüktür.

En dik doğru en yoğun maddedir. Eşit hacimde (dikey bir çizgi çek) en çok kütle K'de, eşit kütlede (yatay bir çizgi çek) en çok hacim M'dedir.Görsel: Sınav Defteri

Grafiği okumanın iki yolu

Eşit hacim karşılaştırması için grafiğe dikey bir çizgi çek: çizginin kestiği noktalardan en yukarıdaki en büyük kütleyi, yani en büyük özkütleyi gösterir. Eşit kütle karşılaştırması için yatay bir çizgi çek: en sağdaki nokta en büyük hacmi, yani en küçük özkütleyi gösterir. Özkütle-hacim ya da özkütle-kütle grafiğinde ise her madde yatay bir doğrudur; daha yukarıdaki doğru daha yoğun maddedir.

Çözümlü örnek

Şekildeki grafiğe göre K, L ve M'nin özkütlelerini sıralayınız.

  1. K: 20 cm³'te 60 g → 3 g/cm3.
  2. L: 40 cm³'te 40 g → 1 g/cm3; M: 40 cm³'te 20 g → 0,5 g/cm3.
  3. En dik doğru K, en yatık doğru M.

Cevap: d(K) > d(L) > d(M)

Çözümlü örnek

Aynı grafiğe göre K ve L'den eşit hacimde alınırsa kütlelerin oranı m(K)/m(L), eşit kütlede alınırsa hacimlerin oranı V(K)/V(L) kaçtır?

  1. Eşit hacimde kütle özkütleyle doğru orantılıdır: mK/mL = 3/1 = 3.
  2. Eşit kütlede hacim özkütleyle ters orantılıdır: VK/VL = 1/3.
  3. Kontrol: 60 g K 20 cm³, 60 g L 60 cm³ tutar; oran 20/60 = 1/3.

Cevap: 3 ve 1/3

✔ Doğru

  • Kütle-hacim grafiğinde eğim özkütledir: dik doğru daha yoğun.
  • Eşit kütlede hacim özkütleyle ters orantılıdır.
  • Eşit hacimde kütle özkütleyle doğru orantılıdır.

✘ Sık yapılan hata

  • Eşit kütlede hacmi büyük olanı daha yoğun sanmak.
  • Grafikte daha uzun çizilmiş doğruyu daha yoğun saymak.
  • Hacim-kütle grafiğinde de “dik olan yoğun” demek: eksenler yer değiştirince kural tersine döner.
Akılda kalsın: Kütle-hacim grafiğinde dik = yoğun. Eşit hacimde kütle özkütleyle doğru, eşit kütlede hacim özkütleyle ters orantılıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurİki ya da üç maddenin kütle-hacim grafiği verilir; özkütle sıralaması, eşit hacim ya da eşit kütle için oranlar, bazen de kabın kütlesi (dara) eklenmiş bir grafikten sıvının özkütlesi sorulur.

TuzakEşit kütleli sıvılardan hacmi büyük olanın özkütlesini de büyük sanmaktır; tam tersidir. Grafik orijinden geçmiyorsa başlangıçtaki kütle kabın kütlesidir; özkütleyi bulurken onu çıkar.

⇄Bilgi eşleştirme grafik → anlam

?Soru çöz

Aynı sıcaklıkta eşit kütleli X ve Y sıvılarından X'in hacmi daha büyüktür. Buna göre;
I. X'in özkütlesi Y'ninkinden küçüktür.
II. Eşit hacimde alınan X'in kütlesi Y'ninkinden büyüktür.
III. X ve Y aynı madde olabilir.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ D. Eşit kütlede hacmi büyük olanın özkütlesi küçüktür (I doğru). A, eşit hacimde kütlenin özkütleyle doğru orantılı olduğunu ters kurar: X'in kütlesi küçük olur; B ve C, özkütlesi farklı iki sıvıyı aynı madde sayar, oysa aynı sıcaklıkta aynı maddenin özkütlesi tektir.
UYGULAMA · ÖZKÜTLE

Karışımlar ve özkütle: kuyumcudan ebru sanatına

MEB 9. sınıf · Madde ve özellikleri · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKütle ve hacim nedir, birim dönüşümleri ve hacim hesapları nasıl yapılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kütle, bir cisimdeki madde miktarıdır; SI birimi kilogramdır ve cismin bulunduğu yere göre değişmez. Hacim, maddenin uzayda kapladığı yerdir; SI birimi metreküptür. 1 L = 1 dm³ = 1000 cm³ = 1000 mL ve 1 ton = 1000 kg'dır. Düzgün cisimlerin hacmi formülle, düzensiz cisimlerin hacmi taşırma kabıyla bulunur.

Kütle, hacim ve birimler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Karışımın özkütlesi nasıl değişir, özkütleden günlük hayatta nerelerde yararlanılır?

Kısa cevap: İki maddenin karışımının özkütlesi, karışan maddelerin özkütleleri arasında bir değerdir; hangi maddeden daha çok hacim konduysa ona daha yakındır. Birbirine karışmayan sıvılar özkütle sırasına göre üst üste dizilir. Kuyumculukta altının saflığı, porselen yapımında hamurun ayrıştırılması ve ebru sanatında boyaların su yüzünde durması özkütleden yararlanır.

Rivayete göre Archimedes, kralın tacına gümüş karıştırılıp karıştırılmadığını tacı hiç kırmadan, yalnız taşırdığı suya bakarak anlamıştır.

Saf altına bakır ya da gümüş karıştırılırsa ortaya çıkan alaşımın özkütlesi saf altınınkinden küçük olur, çünkü karışan metaller altından daha az yoğundur. Karışımın özkütlesi, karışan maddelerin özkütlelerinin arasında kalır: ikisinden de büyük ya da ikisinden de küçük olamaz. Archimedes'in yöntemi buna dayanır: tacın kütlesi bilinir, taşırdığı suyla hacmi bulunur; oran saf altınınkinden küçükse taç saf değildir.

Özkütle ölçümünde Müslüman bilim insanlarının da büyük payı vardır. 12. yüzyılda yaşayan el-Hazini, maddelerin özkütlelerini ölçmek için hassas teraziler tasarlamış ve pek çok maddenin özkütlesini bugünkü değerlere çok yakın bulmuştur; bu teraziler bugünkü hassas terazilerin ilk örnekleri sayılır.

Karışmayan sıvılar özkütle sırasıyla dizilir; karışan sıvıların karışımı ise iki özkütlenin arasında bir değer alır.Görsel: Sınav Defteri
Özkütleden yararlanılan işler
AlanÖzkütle nasıl kullanılır?
Kuyumculukalaşımın özkütlesine bakılarak altının saflığı (ayarı) anlaşılır; katkı arttıkça özkütle düşer
Porselen yapımıhamur suyla karıştırılıp bekletilir; özkütlesi büyük iri ve yabancı tanecikler dibe çöker, ince hamur ayrılır
Ebruteknedeki su kitre ile koyulaştırılır; boyalar bu suyun yüzeyinde kalıp desen oluşturur
Tarım ve mutfaktohumlar suya konunca boş ve çürük olanlar yüzer, dolu olanlar batar
Çözümlü örnek

Saf altının özkütlesi 19,3 g/cm³'tür. Bir kuyumcu iki yüzüğün özkütlesini 17,5 g/cm³ ve 15,6 g/cm³ ölçüyor. Hangi yüzükte altın oranı daha yüksektir?

  1. Altına karıştırılan metallerin özkütlesi altınınkinden küçüktür; katkı arttıkça alaşımın özkütlesi düşer.
  2. İki değer de 19,3'ten küçük: ikisi de saf değil.
  3. 19,3'e daha yakın olan 17,5 g/cm³'lük yüzükte altın oranı daha yüksektir.

Cevap: özkütlesi 17,5 g/cm³ olan yüzük

Çözümlü örnek

Petrolden benzin elde edilmesi ve porselen hamurunun hazırlanması aynı özelliğe mi dayanır?

  1. Porselen hamurunda iri tanecikler suda çöker: ayırmada özkütle farkı kullanılır.
  2. Petrolün bileşenleri ise ısıtılıp farklı sıcaklıklarda buharlaştırılarak ayrılır: kaynama sıcaklığı farkı kullanılır.
  3. İkisi de ayırt edici özelliktir ama farklı özelliklerdir.

Cevap: hayır; porselen özkütleye, benzin kaynama sıcaklığına dayanır.

✔ Doğru

  • Karışımın özkütlesi iki özkütlenin arasındadır.
  • Sonuç, hacmi büyük olan sıvının özkütlesine daha yakındır.
  • Karışmayan sıvılarda özkütlesi küçük olan üstte kalır.

✘ Sık yapılan hata

  • Karışımın özkütlesini iki özkütleden de büyük ya da küçük sanmak.
  • Kütlesi büyük olan sıvının altta kalacağını sanmak; sırayı özkütle belirler.
  • Her ayırma yöntemini özkütleye bağlamak (damıtmada kaynama sıcaklığı kullanılır).
Akılda kalsın: Karışım ortada durur: iki özkütlenin arasında. Karışmayan sıvılarda hafif olan üstte. Archimedes ve el-Hazini, bir maddeyi kırmadan tanımanın yolunu özkütlede bulmuştur.
Sınavda

Nasıl sorulurİki sıvının karışımının özkütlesi için mümkün değerler, karışmayan sıvıların kaptaki dizilişi ya da özkütleden yararlanılan bir uygulama sorulur.

TuzakKarışımın özkütlesinin karışan maddelerin ikisinden de küçük ya da büyük olabileceğini sanmaktır. İkinci tuzak, ayırma işlemlerinin hepsini özkütleye bağlamaktır; damıtmada kaynama sıcaklığı kullanılır. Bu konuda karışım özkütlesi hesaplatılmaz, yalnız aralık ve yorum sorulur.

↕Sıralama kapta üstten alta

  1. gliserin (1,26 g/cm³)
  2. zeytinyağı (0,9 g/cm³)
  3. cıva (13,6 g/cm³)
  4. su (1,0 g/cm³)

?Soru çöz

Özkütleleri 0,8 g/cm³ ve 1,2 g/cm³ olan, birbiriyle tamamen karışabilen iki sıvıdan bir karışım hazırlanıyor. Karışımın özkütlesi aşağıdakilerden hangisi olabilir?

✓ A. Karışımın özkütlesi 0,8 ile 1,2 arasında olmalıdır; 1,0 bu aralıktadır. B ve C, karışımın özkütlesinin karışan sıvıların ikisinden de küçük ya da büyük olabileceği yanılgısından gelir; D iki özkütleyi toplar, oysa özkütle kütle gibi toplanan bir nicelik değildir.
HESAP · DAYANIKLILIK

Dayanıklılık: karınca neden kendinden ağır yük taşır?

MEB 9. sınıf · Madde ve özellikleri · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÖzkütle nedir, nasıl hesaplanır ve neden ayırt edici bir özelliktir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Özkütle, bir maddenin birim hacminin kütlesidir: d = m/V. SI birimi kg/m³, yaygın birimi g/cm³'tür ve 1 g/cm³ = 1000 kg/m³'tür. Aynı sıcaklık ve basınçta özkütle maddenin cinsine bağlıdır, miktarına bağlı değildir; bu yüzden maddeler için ayırt edici bir özelliktir. Isıtılan cismin hacmi artar, özkütlesi azalır.

Özkütle

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dayanıklılık nedir, cisim büyüdükçe neden dayanıklılığı azalır?

Kısa cevap: Dayanıklılık, bir cismin kendi ağırlığına ve dış kuvvetlere karşı biçimini koruyabilme ölçüsüdür. Aynı maddeden yapılmış düzgün cisimlerde dayanıklılık, kesit alanının hacme oranıyla orantılıdır. Cisim büyüdükçe hacmi kesit alanından hızlı arttığı için dayanıklılığı azalır. Küpte bu oran 1/a, silindirde 1/h'dir.

Bir karınca vücudundan kat kat ağır yükleri taşıyabilir; aynı oranda büyütülmüş dev bir karınca ise kendi ağırlığı altında ezilirdi.

Bir cismi taşıyan şey, yükü aktaran kesit alanıdır; cismi zorlayan şey ise kendi ağırlığıdır ve ağırlık hacimle orantılıdır. Cismin bütün boyutları iki katına çıkarılırsa kesit alanı 4 katına, hacmi 8 katına çıkar. Yük taşıyan alan, yükten daha yavaş büyür: büyüyen cismin dayanıklılığı azalır. Filin kalın bacakları, büyük binaların kalın taşıyıcı kolonları bu yüzdendir.

dayanıklılık ∝ kesit alanıhacim küp: a2a3 = 1a silindir: πr2πr2h = 1h küre: 34rAynı maddeden yapılmış cisimler karşılaştırılır. Silindir ve dik prizmada oran yalnız yüksekliğe bağlıdır; taban genişliği sonucu değiştirmez.
Taşıyan alan 4 katına çıkarken taşınan ağırlık 8 katına çıkar; büyük küp, kendi ağırlığına karşı küçük küpün yarısı kadar dayanıklıdır.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Aynı maddeden yapılmış kenarları 2 cm ve 4 cm olan iki küpün dayanıklılıklarının oranı (küçük/büyük) kaçtır?

  1. Küpte kesit/hacim oranı 1/a: küçük küp için 1/2, büyük küp için 1/4.
  2. Oran: (1/2) ÷ (1/4) = 2.
  3. Kenar 2 katına çıkınca dayanıklılık yarıya iner.

Cevap: 2 (küçük küp iki kat dayanıklıdır)

Çözümlü örnek

Türdeş bir silindirin taban yarıçapı iki katına çıkarılıyor, yüksekliği yarıya indiriliyor. Kendi ağırlığına karşı dayanıklılığı nasıl değişir?

  1. Silindirde kesit/hacim = 1/h; yarıçap orandan sadeleşir, sonucu etkilemez.
  2. Yükseklik yarıya inince 1/h iki katına çıkar.
  3. Taban genişlemesi tek başına dayanıklılığı artırmazdı; artışın nedeni kısalmadır.

Cevap: 2 katına çıkar.

✔ Doğru

  • Dayanıklılık ∝ kesit alanı / hacim.
  • Silindir ve dik prizmada oran 1/h'dir: kısa olan dayanıklıdır.
  • Boyutlar k katına çıkınca dayanıklılık 1/k katına iner.

✘ Sık yapılan hata

  • Taban yarıçapı büyük silindiri daha dayanıklı sanmak.
  • Dayanıklılığı özkütleyle (m/V) ya da basınçla (G/A) karıştırmak.
  • Aynı maddeden yapılmış uzun cismi daha dayanıklı saymak.
Akılda kalsın: Alan kare, hacim küp büyür. Büyüyen her şey orantısız biçimde zayıflar. Silindirde ve dik prizmada dayanıklılığı yalnız boy belirler: kısa olan daha dayanıklıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurAynı maddeden yapılmış küp, prizma, silindir ya da küreler verilir; kendi ağırlıklarına karşı dayanıklılık sıralaması istenir.

TuzakTaban alanı geniş olan silindiri daha dayanıklı sanmaktır: oran 1/h olduğu için yarıçap sonucu değiştirmez. İkinci tuzak, dayanıklılığı özkütle (kütle/hacim) ya da basınçla (ağırlık/alan) karıştırmaktır. Bu konuda yalnız kesit alanının hacme oranı hesaplatılır.

▭Boşluk doldurma

Aynı maddeden yapılmış kenarları 2 cm ve 6 cm olan iki küpten küçük olanın kendi ağırlığına karşı dayanıklılığı, büyük olanınkinin katıdır.

39271/3

?Soru çöz

Aynı maddeden yapılmış türdeş silindirlerin taban yarıçapı (r) ve yüksekliği (h) aşağıda verilmiştir. Hangisinin kendi ağırlığına karşı dayanıklılığı en büyüktür?

✓ C. Silindirde kesit/hacim = 1/h; en kısa silindir (h = 4 cm) en dayanıklıdır. B ve D, taban yarıçapı büyük olanı daha sağlam sanma yanılgısıdır, oysa yarıçap orandan sadeleşir; A, ince silindiri hafif olduğu için dayanıklı sanır, ama boyu 10 cm'dir ve B ile eşit dayanıklıdır.
KAVRAM · YAPIŞMA VE BİRBİRİNİ TUTMA

Adezyon, kohezyon, yüzey gerilimi ve kılcallık

MEB 9. sınıf · Madde ve özellikleri · TYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFiziğin alt dalları nelerdir, hangi olay hangi alt dalın konusudur?Bağlantılı konudan (Fizik bilimine giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fizik sekiz alt dalda incelenir: mekanik (kuvvet, hareket, denge), termodinamik (ısı ve sıcaklık), elektromanyetizma (elektrik ve manyetizma), optik (ışık), katıhal fiziği (kristal katıların yapısı ve özellikleri), atom fiziği (atomun yapısı ve elektronları), nükleer fizik (çekirdek) ve yüksek enerji ve plazma fiziği (atom altı parçacıklar ve plazma).

Fiziğin alt dalları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Adezyon, kohezyon, yüzey gerilimi ve kılcallık nedir, neye bağlıdır?

Kısa cevap: Kohezyon aynı tür tanecikler arasındaki çekim, adezyon farklı tür tanecikler arasındaki çekimdir. Kohezyonun sıvı yüzeyinde gergin bir zar etkisi oluşturmasına yüzey gerilimi denir. Kılcallık, sıvının dar bir boruda adezyon kohezyondan büyükse yükselmesi, küçükse alçalmasıdır; boru inceldikçe yükselme ya da alçalma artar.

Su yüzeyine dikkatle bırakılan bir ataş batmaz; aynı suya biraz deterjan damlatınca ataş hemen dibe iner.

Bir sıvının tanecikleri birbirini çeker: buna kohezyon (birbirini tutma) denir. Sıvı tanecikleri ile dokundukları kabın ya da yüzeyin tanecikleri arasındaki çekime adezyon (yapışma) denir. Hangisinin daha baskın olduğu, sıvının yüzeyi ıslatıp ıslatmayacağını belirler. Su cama yayılıp ıslatır (adezyon > kohezyon); cıva cam üzerinde toplanır, ıslatmaz (kohezyon > adezyon). Bala daldırılan kaşığa bal yapışır, tezgâha dökülen meyve suyu yayılıp tezgâhı ıslatır: ikisi de adezyondur.

Yüzey gerilimi

Sıvının içindeki bir tanecik her yönden çekilir; yüzeydeki tanecik ise yalnız yanlardan ve içeriden çekilir. Bu yüzden yüzey, gergin bir zar gibi davranır. Ataşın yüzmesi, su sineklerinin suyun üstünde yürümesi ve serbest düşen küçük damlaların küre biçimini alması yüzey gerilimindendir. Yüzey gerilimi sıvının cinsine ve sıcaklığına bağlıdır, miktarına bağlı değildir. Sıcaklık arttıkça azalır; deterjan ve sabun azaltır, tuz bir miktar artırır. Sıcak sabunlu suyun kiri daha iyi temizlemesi, yüzey geriliminin azalıp suyun kumaş liflerine daha kolay girmesindendir.

Su camı ıslatır ve dar boruda yükselir; cıva camı ıslatmaz, boruda dışarıdaki yüzeyin altına iner. Borunun ne kadar derine batırıldığı yüksekliği değiştirmez.Görsel: Sınav Defteri

Kılcallık

Dar bir boruda adezyon kohezyondan büyükse sıvı kenarlardan yukarı tırmanır ve yüzey içbükey olur; sıvı boruda dışarıdakinden yüksek durur. Kohezyon büyükse yüzey dışbükey olur ve sıvı alçalır. Boru inceldikçe yükselme (ya da alçalma) artar. Kâğıt havlunun suyu çekmesi, kandil fitilinin gazyağını yukarı taşıması, kumaşın ve toprağın ıslanması, suyun bitkide yükselmesine katkısı kılcallık örnekleridir. Kandaki dolaşım ise kılcallıkla değil, kalbin oluşturduğu basınçla sağlanır.

Çözümlü örnek

Tezgâha dökülen zeytinyağı yayılıp yüzeyi ıslatırken, yağlı bir tabağa damlayan su küçük küreler hâlinde toplanıyor. Her iki durumda hangi kuvvet baskındır?

  1. Yayılıp ıslatma, sıvının yüzeye tutunmasıdır: zeytinyağında adezyon baskın.
  2. Toplanıp küre biçimini alma, sıvının kendi taneciklerinin birbirini tutmasıdır: yağlı tabakta suyun kohezyonu baskın.
  3. Aynı sıvının davranışı yüzeye göre değişebilir; karşılaştırma her zaman sıvı ile o yüzey arasında yapılır.

Cevap: zeytinyağında adezyon, yağlı tabaktaki suda kohezyon

Çözümlü örnek

Aynı suya batırılan K (geniş) ve L (ince) cam borulardan L daha derine batırılıyor ve su 5 °C ısıtılıyor. Boru yükseklikleri ve ısıtmanın etkisi için ne söylenebilir?

  1. Kılcal yükselme borunun genişliğine bağlıdır, batırılma derinliğine bağlı değildir: ince L'de su daha çok yükselir.
  2. Isıtma yüzey gerilimini azaltır, iki borudaki yükselme de bir miktar azalır.
  3. Sıralama değişmez: L'deki su K'dekinden yüksektir.

Cevap: L'de daha yüksek; ısıtma ikisinde de yükselmeyi azaltır.

✔ Doğru

  • Kohezyon aynı tür, adezyon farklı tür tanecikler arasındaki çekimdir.
  • Ataşı su yüzeyinde tutan yüzey gerilimidir.
  • Kılcal boru inceldikçe yükselme (cıvada alçalma) artar.

✘ Sık yapılan hata

  • Kohezyonu farklı tür moleküller arası çekim sanmak.
  • Boruyu daha derine batırmanın yükselmeyi artırdığını sanmak.
  • Zeminde küre gibi toplanan sıvının adezyonunu büyük sanmak.
Akılda kalsın: Kohezyon “konuk değil, kendi”: aynı tür taneciklerin birbirini tutması; adezyon başka bir yüzeye yapışma. Su ıslatır ve tırmanır (içbükey), cıva toplanır ve alçalır (dışbükey). İnce boru, büyük etki.
Sınavda

Nasıl sorulurGünlük olaylar adezyon, kohezyon, yüzey gerilimi ya da kılcallıkla eşleştirilir; kılcal yükselmeyi ya da yüzey gerilimini değiştiren etkenler sorulur.

TuzakAtaşı yüzeyde tutan şeyi adezyon sanmaktır; ataşı tutan yüzey gerilimidir. İkinci tuzak, boruyu daha derine batırmanın yükselmeyi artırdığını sanmaktır. Isıtmanın yüzey gerilimini artırdığı da yanlıştır: azaltır. Bu konuda hesap sorulmaz.

⇄Bilgi eşleştirme olay → açıklama

?Soru çöz

Suya batırılmış ince bir cam boruda suyun yükseldiği gözleniyor. Aşağıdaki değişikliklerden hangisi boruda suyun daha çok yükselmesini sağlar?

✓ B. Boru inceldikçe kılcal yükselme artar. A, yükselmenin batırma derinliğine bağlı olduğu yanılgısıdır; C ısıtmanın yüzey gerilimini artırdığını sanır, oysa azaltır ve yükselme düşer; D deterjanın yüzey gerilimini azalttığını gözden kaçırır, yükselme yine azalır.

Karma tekrar

Bu sayfadan ve önceki 1 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir cisme aynı doğrultuda üç kuvvet etki ediyor: F₁ = 12 N doğuya, F₂ = 5 N batıya ve F₃ batıya. Bileşke kuvvet 3 N büyüklüğünde ve batıya doğru olduğuna göre F₃ kaç N'dur?

✓ A. Doğuyu pozitif al: +12 − 5 − F₃ = −3, buradan F₃ = 10 N. B bileşkenin yönünü doğu alır (+3): 12 − 5 − F₃ = 3 → 4; C işaretleri yok sayıp büyüklükleri toplar (12 + 5 + 3); D bileşkeyi sıfır sanıp denge kurar (12 − 5 − F₃ = 0 → 7).Kaynak: Fizik bilimine giriş · Skaler ve vektörel nicelikler

?Soru 2

Aşağıdaki olay–alt dal eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ A. Elektronların enerji düzeyleri atom fiziğinin konusudur; nükleer fizik çekirdekle ilgilenir. B doğrudur, katı cisimde olsa da olay ısınmadır; C doğrudur, yapının kuvvetlere dayanması mekaniktir (katıhal sanılabilir); D doğrudur, neon lambada gaz plazma hâline geçer.Kaynak: Fizik bilimine giriş · Fiziğin alt dalları

?Soru 3

Basıncın SI birimi pascaldır ve 1 Pa = 1 N/m²'dir. Pascal, temel birimler cinsinden aşağıdakilerden hangisine eşittir?

✓ B. 1 N = 1 kg·m/s²; bunu m²'ye bölünce kg·m/s² ÷ m² = kg/(m·s²) kalır. A newtonun kendisidir, m²'ye bölmeyi unutur; C m²'ye bölmek yerine çarpar; D newtondaki metreyi düşürüp (kg/s²) sonra m²'ye böler.Kaynak: Fizik bilimine giriş · Temel ve türetilmiş nicelikler

?Soru 4

Aynı maddeden yapılmış türdeş silindirlerin taban yarıçapı (r) ve yüksekliği (h) aşağıda verilmiştir. Hangisinin kendi ağırlığına karşı dayanıklılığı en büyüktür?

✓ C. Silindirde kesit/hacim = 1/h; en kısa silindir (h = 4 cm) en dayanıklıdır. B ve D, taban yarıçapı büyük olanı daha sağlam sanma yanılgısıdır, oysa yarıçap orandan sadeleşir; A, ince silindiri hafif olduğu için dayanıklı sanır, ama boyu 10 cm'dir ve B ile eşit dayanıklıdır.Kaynak: bu sayfa · Dayanıklılık

?Soru 5

Suya batırılmış ince bir cam boruda suyun yükseldiği gözleniyor. Aşağıdaki değişikliklerden hangisi boruda suyun daha çok yükselmesini sağlar?

✓ B. Boru inceldikçe kılcal yükselme artar. A, yükselmenin batırma derinliğine bağlı olduğu yanılgısıdır; C ısıtmanın yüzey gerilimini artırdığını sanır, oysa azaltır ve yükselme düşer; D deterjanın yüzey gerilimini azalttığını gözden kaçırır, yükselme yine azalır.Kaynak: bu sayfa · Adezyon, kohezyon, kılcallık

?Soru 6

Bir öğrenci aşağıdaki ölçü aletleriyle ölçüm yapıyor. Hangisiyle ölçtüğü nicelik temel bir niceliktir?

✓ D. Ampermetre elektrik akımını ölçer; akım yedi temel nicelikten biridir. A dinamometre kuvveti ölçer, kuvvet türetilmiştir (doğrudan ölçülmesi onu temel yapmaz); B voltmetre potansiyel farkını ölçer, türetilmiştir; C kalorimetre kabıyla ısı ölçülür, ısı enerjidir, sıcaklık gibi temel sanılmamalıdır.Kaynak: Fizik bilimine giriş · Temel ve türetilmiş nicelikler

?Soru 7

Aşağıdaki çalışmalardan hangisi bir deneydir?

✓ C. Kütle bilerek değiştiriliyor, diğer koşullar (yükseklik) sabit tutuluyor ve süre ölçülüyor: deney. A ölçü aleti kullanılan her çalışmayı deney sanır, oysa koşullara dokunulmadığı için gözlemdir; B gözlemden varılan bir yargıdır, çıkarımdır; D düzenli izlemedir, yine gözlemdir.Kaynak: Fizik bilimine giriş · Fizik ve bilimsel bilgi

?Soru 8

Kenar uzunluğu 5 cm olan küp biçimli türdeş bir cismin kütlesi 1 kg'dır. Cismin özkütlesi kaç g/cm³'tür?

✓ D. Hacim V = 5³ = 125 cm³, kütle 1 kg = 1 000 g; d = 1 000 ÷ 125 = 8 g/cm³. A hacim yerine bir yüzün alanını (5² = 25 cm²) kullanır: 1 000 ÷ 25; B kilogramı grama çevirmeyi unutur: 1 ÷ 125; C kenar uzunluğuyla böler: 1 000 ÷ 5.Kaynak: bu sayfa · Özkütle

?Soru 9

Türdeş bir metal küpün yarısı kesilip atılıyor. Sıcaklık değişmediğine göre kalan parçanın kütlesi, hacmi ve özkütlesi için ne söylenebilir?

✓ B. Kütle ve hacim birlikte yarıya iner; oranları olan özkütle aynı kalır. A, kütle azalınca özkütlenin de azaldığı yanılgısıdır; C kesilen parçanın yer kapladığını, yani hacmin de gittiğini unutur; D kütleyi ve hacmi değişmez sanıp özkütleyi şekle bağlar.Kaynak: bu sayfa · Özkütle

?Soru 10

Bir araştırma merkezinde protonlar çok yüksek enerjilere hızlandırılıp çarpıştırılıyor ve çarpışmada ortaya çıkan atom altı parçacıklar inceleniyor. Bu çalışmanın yapıldığı merkez ve çalışmanın ait olduğu fizik alt dalı aşağıdakilerden hangisinde birlikte doğru verilmiştir?

✓ C. Parçacık hızlandırıcısı CERN'dedir; atom altı parçacıkları ve aralarındaki etkileşimleri inceleyen dal yüksek enerji ve plazma fiziğidir. A merkezi karıştırır: NASA bir uzay ajansıdır, hızlandırıcısı yoktur; B “proton çekirdekte bulunur” diye dalı nükleer fizik sanar, oysa nükleer fizik çekirdeği ve çekirdek tepkimelerini inceler; D nükleer teknolojiyle uğraşan kurumu seçer ve dalı da karıştırır: atom fiziği elektronların enerji düzeyleriyle ilgilenir.Kaynak: Fizik bilimine giriş · Bilim araştırma merkezleri
106
Daha fazla soru çözmek ister misin?Madde ve özellikleri konusundan 106 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →