İş ve iş-enerji teoremi: kuvvet-yol grafiğinin alanı
MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaFizikte iş nedir, hangi durumlarda iş yapılmaz?Bağlantılı konudan (İş, enerji ve güç). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Fizikte iş, bir kuvvetin uygulandığı cismi kendi doğrultusunda yer değiştirmesidir: W = F·x. Birimi joule'dür (J = N·m) ve iş skalerdir. Kuvvet uygulandığı hâlde cisim yer değiştirmiyorsa ya da kuvvet hareket yönüne dikse fiziksel iş yapılmaz. Kuvvet hareketin tersine ise yaptığı iş negatiftir; sürtünmenin yaptığı iş böyledir.
✎Konu anlatımı
Kuvvet-yol grafiğinden iş nasıl bulunur, net iş ile kinetik enerji arasında nasıl bir ilişki vardır?
Kısa cevap: Bir kuvvetin yaptığı iş, kuvvetin hareket doğrultusundaki bileşeni ile yer değiştirmenin çarpımıdır: W = F·cos θ·x. Kuvvet değişiyorsa iş, kuvvet-yol grafiğinin altındaki alandan bulunur. İş-enerji teoremine göre cisme etki eden net kuvvetin yaptığı iş, cismin kinetik enerjisindeki değişime eşittir: W(net) = ΔEk.Bir arabayı itmek için harcadığın emek, araba hareket etmezse fizik açısından hiç “iş” sayılmaz.
İşin tanımını aynı doğrultudaki kuvvet ve yol için İş, enerji ve güç sayfasında gördük: W = F·x. Kuvvet eğikse yalnız hareket doğrultusundaki bileşeni iş yapar; Vektörler sayfasında gördüğümüz gibi bu bileşen F·cos θ'dır. Harekete dik kuvvetler (ağırlık yatay yolda, yüzeyin tepkisi) iş yapmaz.
Değişen kuvvet: alan
Kuvvet yol boyunca değişiyorsa çarpma yapılamaz; ama kuvvet-yol grafiğini çok ince şeritlere bölünce her şeridin alanı küçük bir iştir. Şeritlerin toplamı da grafiğin altındaki alandır. Bu yüzden F-x grafiğinin altındaki alan işi verir; eksenin altındaki alan negatif iştir (kuvvet harekete zıt).
Bir kutu yatayla 37° açı yapan 50 N'luk kuvvetle yatay yolda 10 m çekiliyor. Bu kuvvetin yaptığı iş kaç J'dür? (cos 37° = 0,8)
- Hareket doğrultusundaki bileşen: 50 · 0,8 = 40 N.
- W = 40 · 10 = 400 J. Düşey bileşen (30 N) yola dik olduğu için iş yapmaz.
Cevap: 400 J
Sürtünmesiz yatay düzlemde duran 2 kg'lık cisme, yukarıdaki grafikteki gibi değişen yatay kuvvet uygulanıyor. Cismin 7. metredeki hızı kaç m/s'dir?
- Net kuvvetin işi alan: 60 + 40 = 100 J.
- İş-enerji teoremi: 100 = ½ · 2 · v² − 0 → v² = 100.
- v = 10 m/s. Kuvvet 3–7 m arasında azalsa da hâlâ hareket yönünde; cisim hızlanmayı sürdürür.
Cevap: 10 m/s
✔ Doğru
- Kuvvet-yol grafiğinin altındaki alan işi verir.
- Net iş kinetik enerji değişimine eşittir: W(net) = ΔEk.
- Eğik kuvvette yalnız yol yönündeki bileşen iş yapar: F·cos θ·x.
✘ Sık yapılan hata
- Kuvvetin azaldığı bölümde cismin yavaşladığını sanmak.
- Eğik kuvvette işi F·x ile hesaplamak.
- Eksenin altındaki (harekete zıt kuvvet) alanı da artı iş saymak.
Nasıl sorulurDeğişen bir kuvvetin F-x grafiği verilip belirli bir konumdaki kinetik enerji ya da hız sorulur; eğik kuvvetin işi ya da hangi kuvvetlerin iş yapmadığı sorulur.
TuzakKuvvetin azaldığı bölümde cismin yavaşladığını sanmaktır; kuvvet hâlâ hareket yönündeyse cisim hızlanır. İkinci tuzak, eğik kuvvette işi F·x ile hesaplamaktır.
▭Boşluk doldurma
Bir kuvvet 0–5 m arasında sabit 10 N, 5–10 m arasında düzgün azalarak sıfıra iniyor. Kuvvetin ilk 5 m'de yaptığı iş J, 10 m boyunca yaptığı toplam iş J'dür.
?Soru çöz
4 kg kütleli bir cismin hızı, üzerine etki eden net kuvvet etkisiyle aynı doğrultuda 5 m/s'den 15 m/s'ye çıkıyor. Net kuvvetin yaptığı iş kaç J'dür?