Atom modellerinin gelişimi: Thomson, Millikan ve Rutherford deneyleri
MEB 12. sınıf · Atom fiziğine giriş ve radyoaktivite · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaElektrik yükü nedir, birim yük ve yükün korunumu ne demektir?Bağlantılı konudan (Elektrostatik). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Atomda proton pozitif, elektron negatif yüklüdür, nötron yüksüzdür; proton ile elektronun yük miktarları eşittir. Bu en küçük yük miktarına birim yük denir: e = 1,6·10⁻¹⁹ C. Cisimler elektron alıp vererek yüklenir: elektron kazanan negatif, kaybeden pozitif olur. Yüklenmede yük yoktan var olmaz; toplam yük korunur.
✎Konu anlatımı
Atom modelleri nasıl gelişti, Thomson, Rutherford ve Millikan deneyleri neyi gösterdi?
Kısa cevap: Atom modelleri deneylerle birbirini izleyerek gelişti. Thomson katot ışınlarıyla elektronu bulup yük/kütle oranını ölçtü ve atomu pozitif bir küre içine gömülü elektronlar olarak düşündü. Millikan yağ damlası deneyiyle elektronun yükünü ölçtü. Rutherford altın levhaya alfa tanecikleri göndererek atomun büyük kısmının boşluk olduğunu ve pozitif yükün küçük bir çekirdekte toplandığını gösterdi.Rutherford'un ekibi, ince bir altın levhaya gönderdiği alfa taneciklerinden birkaçının geri sektiğini görünce bunu “kâğıt mendile sıkılan merminin geri dönmesi” kadar şaşırtıcı bulmuştu.
Atom fikri antik çağa uzanır; ama bilimsel atom modeli on dokuzuncu yüzyılda Dalton'la başladı: atom bölünemeyen, içi dolu küçük bir küreydi. Sonraki her model, bir deneyin eski modele sığmayan sonucunu açıklamak için kuruldu; yani modeller birbirini çürütmekten çok birbirini geliştirdi. Bu konuda ayrıntıları değil, deneylerin hangi sonucu verdiğini bilmek önemlidir.
| Bilim insanı · deney | Gözlem | Sonuç |
|---|---|---|
| Thomson · katot ışınları (e/m) | katot ışınları elektrik ve manyetik alanda sapar | negatif yüklü elektron vardır; yük/kütle oranı ölçüldü; “üzümlü kek” modeli |
| Millikan · yağ damlası | damlaların yükü hep belirli bir değerin katlarıdır | elektrik yükü kuantlıdır; elektronun yükü (temel yük) ölçüldü |
| Rutherford · alfa saçılması | alfaların çoğu sapmadan geçer, azı sapar, çok azı geri döner | atomun çoğu boşluktur; pozitif yük ve kütle küçük bir çekirdekte toplanmıştır |
Rutherford modelinin eksiği
Rutherford elektronların çekirdek çevresinde gezegenler gibi dolandığını düşündü. Ama dolanan bir elektron ivmeli hareket yapar ve klasik fiziğe göre sürekli ışıma yaparak enerji kaybetmeli, sonunda çekirdeğe düşmeliydi. Ayrıca atomların neden yalnız belirli renklerde ışık yaydığını açıklayamıyordu. Bu iki sorunu sonraki konuda Bohr modeli çözdü. Bu deneylerle ilgili sayısal hesap sorulmaz.
Rutherford deneyinde alfa taneciklerinin çok küçük bir kısmının geri dönmesi atom hakkında ne söyler?
- Geri dönmek için alfa taneciği kendisinden çok daha ağır ve aynı işaretli yüklü bir şeye çarpmalıdır.
- Bu durum çok seyrek görüldüğüne göre o şey çok küçük bir hacim kaplar.
Cevap: pozitif yük ve kütle küçük bir çekirdekte toplanmıştır
Millikan deneyinde ölçülen damla yüklerinin hep aynı küçük değerin tam katları çıkması neyi gösterir?
- Damlalar ancak tam sayıda elektron alıp verebilir.
- Bu en küçük yük, elektronun yüküdür (temel yük); elektrik yükü kuantlıdır.
Cevap: elektrik yükü kuantlıdır; temel yük ölçülmüştür
✔ Doğru
- Thomson elektronu buldu ve yük/kütle oranını ölçtü.
- Millikan yağ damlası deneyiyle elektronun yükünü ölçtü.
- Rutherford alfa saçılmasıyla çekirdeği ve atomdaki boşluğu gösterdi.
✘ Sık yapılan hata
- Rutherford deneyinin elektronu keşfettiğini sanmak.
- Millikan deneyinin yük/kütle oranını ölçtüğünü sanmak.
- Alfa taneciklerinin çoğunun geri saçıldığını sanmak; çoğu düz geçer.
Nasıl sorulurBir deneyin gözlemi verilip hangi sonuca ulaşıldığı ya da bilim insanı, deney ve sonuç eşleştirmesi sorulur.
TuzakRutherford deneyinin elektronu keşfettiğini sanmaktır; elektronu Thomson buldu, Rutherford çekirdeği gösterdi. İkinci tuzak, Millikan deneyinin yük/kütle oranını ölçtüğünü düşünmektir; o oranı Thomson ölçtü, Millikan yükün kendisini ölçtü.
⇄Bilgi eşleştirme bilim insanı → katkı
?Soru çöz
Rutherford saçılma deneyinde altın levhaya gönderilen alfa taneciklerinin çok büyük bir kısmının hiç sapmadan levhadan geçtiği gözlenmiştir. Bu gözlemden çıkarılan sonuç aşağıdakilerden hangisidir?