Atom fiziği ve radyoaktivite: Bohr modeli, standart model, fisyon, füzyon

Atom modellerinin neden birbirinin yerini aldığını, elektronun neden ışık saldığını ve bozunmada çekirdeğin nasıl değiştiğini tablolarla anlatıyoruz.

7 durakAYT · 12. sınıf
15 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 15tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
DENEY · ATOM MODELLERİ

Atom modellerinin gelişimi: Thomson, Millikan ve Rutherford deneyleri

MEB 12. sınıf · Atom fiziğine giriş ve radyoaktivite · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaElektrik yükü nedir, birim yük ve yükün korunumu ne demektir?Bağlantılı konudan (Elektrostatik). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atomda proton pozitif, elektron negatif yüklüdür, nötron yüksüzdür; proton ile elektronun yük miktarları eşittir. Bu en küçük yük miktarına birim yük denir: e = 1,6·10⁻¹⁹ C. Cisimler elektron alıp vererek yüklenir: elektron kazanan negatif, kaybeden pozitif olur. Yüklenmede yük yoktan var olmaz; toplam yük korunur.

Elektrik yükü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Atom modelleri nasıl gelişti, Thomson, Rutherford ve Millikan deneyleri neyi gösterdi?

Kısa cevap: Atom modelleri deneylerle birbirini izleyerek gelişti. Thomson katot ışınlarıyla elektronu bulup yük/kütle oranını ölçtü ve atomu pozitif bir küre içine gömülü elektronlar olarak düşündü. Millikan yağ damlası deneyiyle elektronun yükünü ölçtü. Rutherford altın levhaya alfa tanecikleri göndererek atomun büyük kısmının boşluk olduğunu ve pozitif yükün küçük bir çekirdekte toplandığını gösterdi.

Rutherford'un ekibi, ince bir altın levhaya gönderdiği alfa taneciklerinden birkaçının geri sektiğini görünce bunu “kâğıt mendile sıkılan merminin geri dönmesi” kadar şaşırtıcı bulmuştu.

Atom fikri antik çağa uzanır; ama bilimsel atom modeli on dokuzuncu yüzyılda Dalton'la başladı: atom bölünemeyen, içi dolu küçük bir küreydi. Sonraki her model, bir deneyin eski modele sığmayan sonucunu açıklamak için kuruldu; yani modeller birbirini çürütmekten çok birbirini geliştirdi. Bu konuda ayrıntıları değil, deneylerin hangi sonucu verdiğini bilmek önemlidir.

Deneyler ve vardıkları sonuç
Bilim insanı · deneyGözlemSonuç
Thomson · katot ışınları (e/m)katot ışınları elektrik ve manyetik alanda saparnegatif yüklü elektron vardır; yük/kütle oranı ölçüldü; “üzümlü kek” modeli
Millikan · yağ damlasıdamlaların yükü hep belirli bir değerin katlarıdırelektrik yükü kuantlıdır; elektronun yükü (temel yük) ölçüldü
Rutherford · alfa saçılmasıalfaların çoğu sapmadan geçer, azı sapar, çok azı geri döneratomun çoğu boşluktur; pozitif yük ve kütle küçük bir çekirdekte toplanmıştır
Alfa taneciklerinin neredeyse hepsi boşluktan geçer; yalnız çekirdeğe çok yaklaşanlar büyük açıyla saptırılır. Bu, kütlenin ve pozitif yükün çok küçük bir hacimde toplandığını gösterir.Görsel: Sınav Defteri

Rutherford modelinin eksiği

Rutherford elektronların çekirdek çevresinde gezegenler gibi dolandığını düşündü. Ama dolanan bir elektron ivmeli hareket yapar ve klasik fiziğe göre sürekli ışıma yaparak enerji kaybetmeli, sonunda çekirdeğe düşmeliydi. Ayrıca atomların neden yalnız belirli renklerde ışık yaydığını açıklayamıyordu. Bu iki sorunu sonraki konuda Bohr modeli çözdü. Bu deneylerle ilgili sayısal hesap sorulmaz.

Çözümlü örnek

Rutherford deneyinde alfa taneciklerinin çok küçük bir kısmının geri dönmesi atom hakkında ne söyler?

  1. Geri dönmek için alfa taneciği kendisinden çok daha ağır ve aynı işaretli yüklü bir şeye çarpmalıdır.
  2. Bu durum çok seyrek görüldüğüne göre o şey çok küçük bir hacim kaplar.

Cevap: pozitif yük ve kütle küçük bir çekirdekte toplanmıştır

Çözümlü örnek

Millikan deneyinde ölçülen damla yüklerinin hep aynı küçük değerin tam katları çıkması neyi gösterir?

  1. Damlalar ancak tam sayıda elektron alıp verebilir.
  2. Bu en küçük yük, elektronun yüküdür (temel yük); elektrik yükü kuantlıdır.

Cevap: elektrik yükü kuantlıdır; temel yük ölçülmüştür

✔ Doğru

  • Thomson elektronu buldu ve yük/kütle oranını ölçtü.
  • Millikan yağ damlası deneyiyle elektronun yükünü ölçtü.
  • Rutherford alfa saçılmasıyla çekirdeği ve atomdaki boşluğu gösterdi.

✘ Sık yapılan hata

  • Rutherford deneyinin elektronu keşfettiğini sanmak.
  • Millikan deneyinin yük/kütle oranını ölçtüğünü sanmak.
  • Alfa taneciklerinin çoğunun geri saçıldığını sanmak; çoğu düz geçer.
Akılda kalsın: Üç deney, üç cevap: Thomson “elektron var”, Millikan “elektronun yükü bu kadar”, Rutherford “çekirdek var, gerisi boşluk”.
Sınavda

Nasıl sorulurBir deneyin gözlemi verilip hangi sonuca ulaşıldığı ya da bilim insanı, deney ve sonuç eşleştirmesi sorulur.

TuzakRutherford deneyinin elektronu keşfettiğini sanmaktır; elektronu Thomson buldu, Rutherford çekirdeği gösterdi. İkinci tuzak, Millikan deneyinin yük/kütle oranını ölçtüğünü düşünmektir; o oranı Thomson ölçtü, Millikan yükün kendisini ölçtü.

⇄Bilgi eşleştirme bilim insanı → katkı

?Soru çöz

Rutherford saçılma deneyinde altın levhaya gönderilen alfa taneciklerinin çok büyük bir kısmının hiç sapmadan levhadan geçtiği gözlenmiştir. Bu gözlemden çıkarılan sonuç aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Taneciklerin çoğu hiçbir şeye çarpmadan geçtiğine göre atomun hacminin büyük bölümü boştur. A Thomson'ın katot ışını deneyinin sonucudur; C Millikan deneyinin sonucudur; D Bohr modelinin varsayımıdır, saçılma deneyinden çıkmaz.
KAVRAM · BOHR MODELİ

Bohr atom modeli: enerji seviyeleri, uyarılma, iyonlaşma ve ışıma

MEB 12. sınıf · Atom fiziğine giriş ve radyoaktivite · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKinetik enerji, yer çekimi potansiyel enerjisi ve esneklik potansiyel enerjisi neye bağlıdır?Bağlantılı konudan (İş, enerji ve güç). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kinetik enerji hareket eden cismin enerjisidir ve kütle ile süratin karesine bağlıdır (Ek = ½mv²). Yer çekimi potansiyel enerjisi cismin yüksekliğinden gelir ve kütle, yer çekimi ivmesi ile yüksekliğe bağlıdır (Ep = mgh). Esneklik potansiyel enerjisi sıkışan ya da gerilen yayda depolanır ve yay sabiti ile uzama miktarının karesine bağlıdır.

Kinetik ve potansiyel enerji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bohr atom modeline göre uyarılma, iyonlaşma ve ışıma nedir, atom hangi yollarla uyarılır?

Kısa cevap: Bohr modeline göre elektron çekirdek çevresinde yalnız belirli enerji seviyelerinde bulunabilir ve bu seviyelerde ışıma yapmaz. Atom en düşük seviyedeyken temel hâldedir. Dışarıdan enerji alan elektronun üst seviyeye çıkmasına uyarılma, atomdan tamamen kopmasına iyonlaşma denir. Uyarılmış elektron alt seviyeye inerken aradaki enerji farkına eşit enerjili bir foton yayar; buna ışıma denir.

Neon tabelaların kırmızı, sodyum lambaların sarı yanmasının nedeni, her elementin elektronlarının yalnız kendine özgü basamaklardan inebilmesidir.

Niels Bohr, Rutherford modelinin sorunlarını çözmek için cesur bir varsayım yaptı: elektron her yörüngede değil, yalnız belirli enerji seviyelerinde bulunabilir. Bu seviyeler bir merdivenin basamakları gibidir; elektron basamaklar arasında duramaz. Bir seviyede kaldığı sürece ışıma yapmaz, bu yüzden çekirdeğe düşmez. Seviye numarası büyüdükçe yörünge yarıçapı ve enerji büyür. Bohr modelindeki kavramlarla ilgili sayısal hesap sorulmaz; kavramlar yorumlanır.

Elektron yalnız çizgilerin üzerinde bulunabilir. Yukarı çıkmak için tam basamak farkı kadar enerji alır, inerken o farka eşit enerjili bir foton verir. İyonlaşma sınırını aşan elektron atomdan kopar.Görsel: Sınav Defteri

Atom hangi yollarla uyarılır?

Fotonla: foton atoma enerjisinin tamamını verir ya da hiç vermez; bu yüzden fotonun enerjisi iki seviye arasındaki farka tam eşit olmalıdır, yoksa soğurulmaz (iyonlaşma enerjisinden büyük fotonlar ise atomu iyonlaştırabilir). Elektronla: çarpan elektron enerjisinin yalnız bir kısmını verebilir; enerjisi seviye farkına eşit ya da büyükse atomu uyarır, artan enerjiyle yoluna devam eder. Isıyla ve atomların çarpışmasıyla: yüksek sıcaklıktaki gazda hızlı atomlar birbirine çarparak birbirini uyarır; alevde ve yıldızlarda olan budur.

Modern atom teorisi

Bohr modeli hidrojeni iyi açıkladı, ama çok elektronlu atomlarda yetersiz kaldı. Modern atom teorisinde elektronun yeri kesin bir yörüngeyle değil, bulunma olasılığının yüksek olduğu bölgelerle (orbitaller) anlatılır. Heisenberg belirsizlik ilkesi, bir parçacığın konumunun ve momentumunun aynı anda kesin olarak bilinemeyeceğini söyler. Schrödinger dalga denklemi elektronu bir olasılık dalgası olarak tanımlar; elektronun durumu kuantum sayılarıyla belirtilir. Türk fizikçiler Feza Gürsey, Asım Orhan Barut ve Behram Kurşunoğlu kuramsal fizik ve parçacık fiziği alanındaki çalışmalarıyla uluslararası katkılar yapmıştır.

Efoton = Eüst − EaltYayılan ya da soğurulan fotonun enerjisi iki seviyenin farkıdır. Bohr modelinde sayısal hesap yapılmaz; ilişki yorumlanır.
Çözümlü örnek

Temel hâldeki bir atoma enerjisi ilk uyarılma enerjisinden biraz büyük ama ikinci uyarılma enerjisinden küçük olan bir foton gönderiliyor. Atom uyarılır mı? Aynı enerjili bir elektron gönderilseydi ne olurdu?

  1. Foton enerjisi hiçbir seviye farkına tam eşit değil: soğurulmaz, atom uyarılmaz, foton geçer.
  2. Elektron enerjisinin bir kısmını verebilir: ilk uyarılma enerjisi kadarını verir, atom uyarılır.
  3. Elektron kalan enerjiyle yoluna devam eder.

Cevap: fotonla uyarılmaz; elektronla uyarılır

Çözümlü örnek

Uyarılmış bir atomun elektronu n = 3 seviyesinden önce n = 2'ye, sonra n = 1'e iniyor. Kaç foton yayılır? Bu fotonların enerjileri toplamı neye eşittir?

  1. Her iniş bir foton yayar: 2 foton.
  2. Enerjileri (E₃ − E₂) ve (E₂ − E₁); toplamları E₃ − E₁, yani doğrudan inişte yayılacak fotonun enerjisine eşittir.

Cevap: 2 foton; toplam enerji E₃ − E₁

✔ Doğru

  • Foton ancak iki seviye farkına tam eşit enerjiyle atomu uyarır.
  • Elektronla uyarmada seviye farkı kadar enerji aktarılır, kalanı elektronda kalır.
  • Işıma yapan atom enerji kaybeder: E(foton) = E(üst) − E(alt).

✘ Sık yapılan hata

  • Seviye farkından büyük her fotonun atomu uyardığını sanmak.
  • Atomun ışıma yaparken enerji kazandığını sanmak.
  • İyonlaşma enerjisinden büyük fotonun soğurulmayacağını sanmak; atom iyonlaşır, fazlası elektronun kinetik enerjisi olur.
Akılda kalsın: Foton titizdir, elektron cömerttir: foton yalnız tam basamak farkını taşıyorsa kabul edilir; elektron yetecek kadarını verip kalanı alıp gider. Atom her zaman basamaklarla yükselir, basamaklarla iner.
Sınavda

Nasıl sorulurEnerji seviyeleri diyagramı verilip uyarılma, iyonlaşma ve ışıma ayırt ettirilir; fotonla ve elektronla uyarma koşulları karşılaştırılır; Heisenberg, Schrödinger gibi adlar kavramlarla eşleştirilir.

TuzakEnerjisi seviye farkından büyük her fotonun atomu uyardığını sanmaktır. İkinci tuzak, atomun ışıma yaparken enerji kazandığını düşünmektir; ışıma enerji kaybıdır.

▭Boşluk doldurma

Temel hâldeki atomun elektronu dışarıdan enerji alıp üst bir enerji seviyesine çıkarsa atom olur. Elektron atomdan tamamen koparsa bu olaya denir.

uyarılmışiyonlaşmaışımatemel hâlde

?Soru çöz

Temel hâldeki bir atomun ilk uyarılma enerjisi E₁'dir. Atoma enerjisi E₁'den biraz büyük, ikinci uyarılma enerjisinden küçük bir foton ve aynı enerjiye sahip bir elektron ayrı ayrı gönderiliyor. Buna göre hangisi doğrudur?

✓ D. Foton ancak bir seviye farkına tam eşit enerjiyle soğurulur; bu foton geçer. Elektron enerjisinin E₁ kadarını verip atomu uyarır, kalanla devam eder. A fotonun da enerjisinin bir kısmını verebildiğini sanır; B elektronun da tam eşitlik gerektirdiğini düşünür; C iki uyarma yolunun kuralını ters kurar.
KAVRAM · BÜYÜK PATLAMA

Büyük Patlama, maddenin oluşumu ve antimadde

MEB 12. sınıf · Atom fiziğine giriş ve radyoaktivite · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDoppler olayı nedir, yaklaşan ve uzaklaşan kaynakta frekans nasıl değişir?Bağlantılı konudan (Dalga mekaniği). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Doppler olayı, dalga kaynağı ile gözlemci birbirine göre hareket ederken gözlemcinin algıladığı frekansın kaynağın yaydığı frekanstan farklı olmasıdır. Kaynak ile gözlemci birbirine yaklaşıyorsa algılanan frekans artar (ses tizleşir, ışık maviye kayar), uzaklaşıyorsa azalır (ses pesleşir, ışık kırmızıya kayar). Dalganın ortamdaki hızı değişmez.

Doppler olayı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Büyük Patlama teorisi nedir, madde nasıl oluştu, antimadde nedir?

Kısa cevap: Büyük Patlama teorisine göre evren yaklaşık 13,8 milyar yıl önce son derece sıcak ve yoğun bir hâlden başlayarak genişledi ve soğudu. Soğudukça önce kuarklar ve elektronlar, sonra proton ve nötronlar, hafif çekirdekler, atomlar, yıldızlar ve galaksiler oluştu. Galaksilerin uzaklaşması ve kozmik mikrodalga arka plan ışıması teoriyi destekler. Her parçacığın zıt yüklü bir antiparçacığı vardır.

Uzak galaksilerin ışığı kırmızıya kaymıştır; galaksiler bizden ve birbirlerinden uzaklaşıyor.

Doppler olayını Dalga mekaniği sayfasında gördük: uzaklaşan kaynağın ışığı kırmızıya kayar. Edwin Hubble, uzak galaksilerin ışığının kırmızıya kaydığını ve galaksi ne kadar uzaksa o kadar hızlı uzaklaştığını gösterdi (Hubble yasası). Galaksiler uzaklaşıyorsa geçmişte birbirine daha yakın olmalıydı; zamanı geriye sarınca evrenin çok sıcak ve yoğun bir başlangıç anına ulaşılır. Bu fikre Büyük Patlama teorisi denir. Evrenin oluşumu ve geleceğiyle ilgili başka teoriler de vardır; ama gözlemlerin çoğu Büyük Patlama'yı destekler.

Teoriyi destekleyen kanıtlar

  • Galaksilerin uzaklaşması (kırmızıya kayma, Hubble yasası).
  • Kozmik mikrodalga arka plan ışıması: evrenin her yönünden gelen, ilk evrenden kalma soğumuş ışıma (1965'te rastlantıyla bulundu).
  • Hafif elementlerin bolluğu: evrendeki hidrojen ve helyum oranları ilk dakikalardaki çekirdek oluşumunun öngörüsüyle uyumludur.
Evren soğudukça parçacıklar bir araya gelebildi: kuarklar proton ve nötronları, onlar çekirdekleri, çekirdekler elektronları yakalayarak atomları oluşturdu. Ağır elementler sonradan yıldızların içinde üretildi.Görsel: Sınav Defteri

Higgs bozonu ve antimadde

Parçacıkların kütle kazanmasını açıklayan mekanizmanın parçacığı olan Higgs bozonu, 2012'de CERN'deki Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'nda gözlendi. Her madde parçacığının kütlesi aynı, yükü zıt bir antiparçacığı vardır: elektronun antiparçacığı pozitif yüklü pozitrondur. Madde ile antimadde karşılaşınca ikisi de yok olur ve kütleleri enerjiye (gama fotonlarına) dönüşür. Evrende maddenin antimaddeden çok daha fazla olmasının nedeni hâlâ araştırılmaktadır.

Çözümlü örnek

Proton ile antiprotonun kütle ve yük bakımından karşılaştırması nasıldır? Karşılaştıklarında ne olur?

  1. Kütleleri eşit, yükleri eşit büyüklükte ve zıt işaretlidir (proton +, antiproton −).
  2. Karşılaşınca ikisi de yok olur, kütleleri enerjiye dönüşür.

Cevap: kütleler eşit, yükler zıt; yok olup enerjiye dönüşürler

Çözümlü örnek

Hubble'ın gözlemine göre bizden iki kat uzaktaki bir galaksi, yakındakine göre nasıl hareket eder? Bu gözlem neyi destekler?

  1. Hubble yasası: uzaklaşma hızı uzaklıkla artar; uzaktaki galaksi daha hızlı uzaklaşır.
  2. Her şeyin birbirinden uzaklaşması evrenin genişlediğini, geçmişte yoğun bir başlangıcı olduğunu destekler.

Cevap: daha hızlı uzaklaşır; evrenin genişlemesini ve Büyük Patlama'yı destekler

✔ Doğru

  • Büyük Patlama'da uzayın kendisi genişler.
  • Kanıtlar: uzaklaşan galaksiler, kozmik mikrodalga ışıma, hidrojen-helyum oranı.
  • Antiparçacığın kütlesi aynı, yükü zıttır.

✘ Sık yapılan hata

  • Büyük Patlama'yı uzayın bir noktasında olmuş bir patlama sanmak.
  • Antiparçacığın kütlesini negatif sanmak.
  • Atomların çekirdeklerden önce oluştuğunu sanmak; sıra kuark → nükleon → çekirdek → atom.
Akılda kalsın: Büyük Patlama'nın üç tanığı: uzaklaşan galaksiler, her yönden gelen mikrodalga ışıma, hidrojen-helyum oranı. Madde basamak basamak kuruldu: kuark → nükleon → çekirdek → atom → yıldız.
Sınavda

Nasıl sorulurBüyük Patlama teorisini destekleyen kanıtlar, maddenin oluşum sırası, Higgs bozonu ve madde-antimadde kavramları sorulur.

TuzakBüyük Patlama'yı uzayın bir noktasında olmuş bir patlama gibi düşünmektir; teoriye göre uzayın kendisi genişlemektedir. İkinci tuzak, antiparçacığın kütlesinin de zıt (negatif) olduğunu sanmaktır; kütle aynıdır, yük zıttır.

↕Sıralama maddenin oluşum sırası

  1. Hidrojen ve helyum çekirdeklerinin oluşması
  2. Yıldızların ve galaksilerin oluşması
  3. Kuarkların ve elektronların oluşması
  4. Çekirdeklerin elektron yakalayıp atom oluşturması
  5. Kuarkların birleşip proton ve nötron oluşturması

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Büyük Patlama teorisini destekleyen gözlemlerden biridir?

✓ A. Kırmızıya kayma galaksilerin uzaklaştığını, yani evrenin genişlediğini gösterir. B Ay'ın Dünya çevresindeki dolanımıyla ilgilidir; C Dünya'nın iç yapısıyla ilgilidir; D Kepler yasasıdır, Güneş sistemi içindeki hareketi anlatır, evrenin başlangıcıyla ilgili bilgi vermez.
KAVRAM · STANDART MODEL

Standart model: kuarklar, leptonlar, bozonlar ve dört temel kuvvet

MEB 12. sınıf · Atom fiziğine giriş ve radyoaktivite · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKuvvet nedir, temas gerektiren ve gerektirmeyen kuvvetler ile dört temel kuvvet nelerdir?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kuvvet, bir cismin hızını, hareket yönünü ya da şeklini değiştirebilen itme veya çekme etkisidir; vektörel ve türetilmiş bir niceliktir, birimi newtondur (N) ve dinamometreyle ölçülür. Sürtünme, ip gerilmesi ve kaldırma kuvveti temas gerektirir; kütle çekim, elektriksel ve manyetik kuvvetler gerektirmez. Doğadaki dört temel kuvvet kütle çekim, elektromanyetik, güçlü nükleer ve zayıf nükleer kuvvettir.

Kuvvet ve temel kuvvetler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Standart model nedir, atom altı parçacıklar nasıl sınıflandırılır, dört temel kuvvet nelerdir?

Kısa cevap: Standart modele göre madde iki temel parçacık ailesinden oluşur: kuarklar ve leptonlar; kuvvetler ise bozon denen taşıyıcı parçacıklarla iletilir. Proton (iki yukarı, bir aşağı kuark) ve nötron (bir yukarı, iki aşağı kuark) kuarklardan oluşur; elektron bir leptondur. Doğadaki dört temel kuvvet kütle çekimi, elektromanyetik, zayıf ve güçlü nükleer kuvvettir.

Proton ve nötronun bölünmez olduğu sanılıyordu; yüksek enerjili çarpışmalar, içlerinde daha küçük parçacıklar olduğunu ortaya çıkardı.

Atomun çekirdeğini Rutherford'dan öğrendik; çekirdeğin proton ve nötronlardan oluştuğu sonra anlaşıldı. Yirminci yüzyılın ikinci yarısında proton ve nötronun da kuark denen daha küçük parçacıklardan oluştuğu bulundu. Elektron ise bilinen hiçbir iç yapısı olmayan temel bir parçacıktır. Bugün atom altı dünyayı en iyi anlatan kuram standart modeldir.

Standart modelde temel parçacıklar
AileÜyelerNot
Kuarklar (6)yukarı (u), aşağı (d), tılsım, garip, üst, alttek başına bulunmaz; üçlü gruplar hâlinde baryonları (proton uud, nötron udd), ikili gruplar hâlinde mezonları oluşturur
Leptonlar (6)elektron, müon, tau ve bunların nötrinolarıgüçlü kuvvetten etkilenmez
Kuvvet taşıyıcı bozonlarfoton, gluon, W ve Z bozonlarıelektromanyetik, güçlü ve zayıf kuvveti taşır
Higgs bozonuHiggsparçacıkların kütle kazanmasıyla ilgili

Dört temel kuvvet

Doğadaki dört temel kuvvet
KuvvetEtkisiTaşıyıcı
Güçlü nükleerkuarkları ve çekirdekteki proton-nötronları bir arada tutar; en güçlüsü, çok kısa menzilligluon
Elektromanyetikyüklü parçacıklar arasında; atomu ve molekülü bir arada tutarfoton
Zayıf nükleerbeta bozunmasından sorumlu; çok kısa menzilliW ve Z bozonları
Kütle çekimibütün kütleler arasında; en zayıfı, sonsuz menzilli(standart modelde yer almaz)

Fizikçiler bu kuvvetleri tek bir kuramda birleştirmeye çalışır. Abdus Salam, Sheldon Glashow ve Steven Weinberg, elektromanyetik kuvvet ile zayıf nükleer kuvvetin yüksek enerjilerde tek bir kuvvet (elektrozayıf kuvvet) gibi davrandığını gösteren çalışmalarıyla 1979 Nobel Fizik Ödülü'nü paylaştı.

Çözümlü örnek

Yukarı kuarkın yükü +2/3, aşağı kuarkın yükü −1/3'tür (temel yük biriminde). Proton (uud) ve nötronun (udd) yüklerini doğrulayınız.

  1. Proton: 2/3 + 2/3 − 1/3 = +1.
  2. Nötron: 2/3 − 1/3 − 1/3 = 0.

Cevap: proton +1, nötron 0

Çözümlü örnek

Çekirdekteki protonlar birbirini elektriksel olarak iter. Çekirdek neden dağılmaz?

  1. Çekirdek içinde proton ve nötronları güçlü nükleer kuvvet çeker.
  2. Güçlü kuvvet çok kısa mesafede elektriksel itmeden çok daha büyüktür.

Cevap: güçlü nükleer kuvvet elektriksel itmeyi yener

✔ Doğru

  • Proton ve nötron kuarklardan oluşur; elektron bir leptondur.
  • Bozonlar kuvvet taşır: foton, gluon, W ve Z bozonları.
  • Güçten zayıfa: güçlü, elektromanyetik, zayıf, kütle çekimi.

✘ Sık yapılan hata

  • Elektronun kuarklardan oluştuğunu sanmak.
  • Beta bozunmasını güçlü kuvvete bağlamak; zayıf kuvvettir.
  • En zayıf kuvvet olan kütle çekiminin menzilini de kısa sanmak.
Akılda kalsın: Kuark kurar, lepton dolaşır, bozon taşır. Kuvvetler güçten zayıfa: güçlü, elektromanyetik, zayıf, kütle çekimi. En zayıfı olan kütle çekimi, en geniş menzile sahiptir.
Sınavda

Nasıl sorulurParçacıkların hangi aileye ait olduğu, proton ve nötronun kuark yapısı, dört temel kuvvetin özellikleri ve taşıyıcıları ya da elektrozayıf birleşmeyi kimlerin gösterdiği sorulur.

TuzakElektronun kuarklardan oluştuğunu sanmaktır; elektron bir leptondur. İkinci tuzak, beta bozunmasını güçlü kuvvete bağlamaktır; beta bozunmasından zayıf kuvvet sorumludur.

⇄Bilgi eşleştirme parçacık → sınıf

?Soru çöz

Standart modele göre proton hangi kuark birleşiminden oluşur? (Yukarı kuark u: +2/3, aşağı kuark d: −1/3 yüklüdür.)

✓ C. uud'nin yükü 2/3 + 2/3 − 1/3 = +1, protonun yüküdür. A nötronun yapısıdır (yük 0); B'nin yükü +2 olur, protonla uyuşmaz; D iki kuarklı bir mezondur, proton ise üç kuarklı bir baryondur.
HESAP · BOZUNMA

Radyoaktivite: alfa, beta ve gama bozunmaları

MEB 12. sınıf · Atom fiziğine giriş ve radyoaktivite · AYT · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaAtom modelleri nasıl gelişti, Thomson, Rutherford ve Millikan deneyleri neyi gösterdi?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atom modelleri deneylerle birbirini izleyerek gelişti. Thomson katot ışınlarıyla elektronu bulup yük/kütle oranını ölçtü ve atomu pozitif bir küre içine gömülü elektronlar olarak düşündü. Millikan yağ damlası deneyiyle elektronun yükünü ölçtü. Rutherford altın levhaya alfa tanecikleri göndererek atomun büyük kısmının boşluk olduğunu ve pozitif yükün küçük bir çekirdekte toplandığını gösterdi.

Atom modellerinin gelişimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Alfa, beta ve gama bozunmasında atom numarası ve kütle numarası nasıl değişir?

Kısa cevap: Kararsız çekirdeklerin kendiliğinden ışıma yaparak daha kararlı çekirdeklere dönüşmesine radyoaktivite denir. Alfa bozunmasında çekirdek bir helyum çekirdeği yayar: kütle numarası 4, atom numarası 2 azalır. Beta (eksi) bozunmasında bir nötron protona dönüşür, bir elektron yayılır: kütle numarası aynı kalır, atom numarası 1 artar. Gama ışımasında yalnız enerji yayılır; iki numara da değişmez.

Marie Curie, uranyum cevherinin uranyumun kendisinden daha güçlü ışıma yaptığını fark edince içinde bilinmeyen elementler aradı ve polonyum ile radyumu buldu.

Çekirdekteki proton ve nötron sayılarının dengesi bozuksa (çok ağır çekirdeklerde ya da nötron-proton oranı uygun olmayanlarda) çekirdek kararsızdır. Kararsız çekirdek, dışarıdan bir etki olmadan, kendiliğinden parçacık ya da enerji yayarak kararlı bir yapıya ulaşmaya çalışır. Bu olaya radyoaktivite, böyle maddelere radyoaktif madde, yayılanlara radyoaktif ışıma denir. Wilhelm Conrad Röntgen'in X ışınlarını bulması (1895) bu alandaki çalışmaları başlattı; Marie Curie radyoaktivite üzerine yaptığı çalışmalarla iki Nobel ödülü kazandı.

Alfa, beta ve gama ışımaları
IşımaNedir?Kütle numarası (A)Atom numarası (Z)Elektrik alanda
Alfa (α)helyum çekirdeği (2p + 2n)4 azalır2 azalırnegatif levhaya sapar
Beta (β⁻)çekirdekten çıkan elektrondeğişmez1 artarpozitif levhaya, daha çok sapar
Gama (γ)yüksek enerjili fotondeğişmezdeğişmezsapmaz
Alfa tanecikleri pozitif yüklü oldukları için negatif levhaya, beta tanecikleri (elektronlar) pozitif levhaya sapar. Gama yüksüzdür, sapmaz. Hafif olan beta, ağır alfadan çok daha fazla sapar.Görsel: Sınav Defteri
α: (A, Z) → (A − 4, Z − 2) β⁻: (A, Z) → (A, Z + 1) γ: (A, Z) → (A, Z)Bozunmada toplam kütle numarası ve toplam yük korunur. Bozunmanın enerji hesabı sorulmaz; yalnız A ve Z değişimi hesaplanır.
Çözümlü örnek

Kütle numarası 238, atom numarası 92 olan uranyum çekirdeği bir alfa bozunması yapıyor. Oluşan çekirdeğin kütle ve atom numarası nedir? Bu çekirdek ardından bir beta (eksi) bozunması yaparsa ne olur?

  1. Alfa: A = 238 − 4 = 234, Z = 92 − 2 = 90 (toryum).
  2. Beta eksi: A aynı (234), Z = 90 + 1 = 91.

Cevap: (234, 90); sonra (234, 91)

Çözümlü örnek

Kütle numarası 232, atom numarası 90 olan bir çekirdek art arda bozunarak kütle numarası 208, atom numarası 82 olan kurşuna dönüşüyor. Kaç alfa ve kaç beta (eksi) bozunması olmuştur?

  1. Kütle numarasını yalnız alfa değiştirir: (232 − 208) ÷ 4 = 6 alfa.
  2. 6 alfa atom numarasını 12 azaltır: 90 − 12 = 78 olmalıydı.
  3. Gerçekte 82: fark 82 − 78 = 4; her beta 1 artırdığına göre 4 beta.

Cevap: 6 alfa, 4 beta

✔ Doğru

  • Alfa: kütle numarası 4, atom numarası 2 azalır.
  • Beta (eksi): atom numarası 1 artar, kütle numarası değişmez.
  • Gama hiçbir numarayı değiştirmez.

✘ Sık yapılan hata

  • Beta bozunmasında atom numarasının azaldığını sanmak.
  • Gama ışımasının çekirdeği başka elemente dönüştürdüğünü sanmak.
  • Alfa sayısını atom numarası farkından bulmak; önce kütle numarası farkından bulunur.
Akılda kalsın: Kütle numarasını yalnız alfa değiştirir. Önce alfa sayısını kütle farkından bul, sonra atom numarasındaki eksikliği betalarla tamamla. Gama hiçbir numarayı değiştirmez, yalnız enerji taşır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir çekirdeğin belirli sayıda alfa ve beta bozunmasından sonraki kütle ve atom numarası ya da bir dönüşüm için gereken bozunma sayıları sorulur; ışımaların elektrik alandaki sapma yönleri yorumlatılır.

TuzakBeta bozunmasında atom numarasının azaldığını sanmaktır; nötron protona dönüştüğü için atom numarası artar. İkinci tuzak, gama ışımasının çekirdeği başka bir elemente dönüştürdüğünü düşünmektir.

▭Boşluk doldurma

Kütle numarası 238, atom numarası 92 olan bir çekirdek bir alfa bozunması yaptığında yeni çekirdeğin kütle numarası , atom numarası olur.

2349023693

?Soru çöz

Kütle numarası 226, atom numarası 88 olan bir çekirdek önce bir alfa, ardından iki beta (eksi) bozunması yapıyor. Oluşan çekirdeğin kütle numarası ve atom numarası sırasıyla nedir?

✓ B. Alfa: 226 → 222, 88 → 86; iki beta: A aynı, Z 86 → 88. A beta bozunmasında atom numarasının azaldığını sanır; C betaların da kütle numarasını 2'şer azalttığını düşünür; D alfa bozunmasını hesaba katmaz.

?Soru çöz hesap

Kütle numarası 238, atom numarası 92 olan bir uranyum çekirdeği bir dizi alfa ve beta (eksi) bozunmasından sonra kütle numarası 206, atom numarası 82 olan kurşun çekirdeğine dönüşüyor. Kaç alfa ve kaç beta bozunması olmuştur?

✓ C. Kütle numarasını yalnız alfa değiştirir: (238 − 206) ÷ 4 = 8 alfa. Sekiz alfa atom numarasını 16 azaltır: 92 − 16 = 76; 82'ye çıkmak için 6 beta gerekir, her beta Z'yi 1 artırır. A atom numarası farkını (92 − 82 = 10) doğrudan beta sayısı sanır; B kütle farkını 4 yerine 2'ye böler; D iki sayının yerini karıştırır.
TEKNOLOJİ · NÜKLEER ENERJİ

Fisyon ve füzyon: çekirdeği bölmek ve birleştirmek

MEB 12. sınıf · Atom fiziğine giriş ve radyoaktivite · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMekanik enerji nedir, enerji korunur mu, sürtünme olunca enerji nereye gider?Bağlantılı konudan (İş, enerji ve güç). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mekanik enerji, bir cismin kinetik ve potansiyel enerjilerinin toplamıdır. Sürtünme yoksa mekanik enerji korunur: kinetik enerji artarken potansiyel enerji aynı miktarda azalır. Sürtünme varsa mekanik enerjinin bir kısmı ısıya ve sese dönüşür, mekanik enerji azalır; ama toplam enerji yine korunur. Enerji yoktan var edilemez, var olan yok edilemez.

Mekanik enerji ve korunum

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Nükleer fisyon ve füzyon nedir, aralarındaki fark nedir, nükleer enerji nasıl elde edilir?

Kısa cevap: Fisyon, uranyum gibi ağır bir çekirdeğin bir nötron soğurup iki orta büyüklükte çekirdeğe bölünmesidir; bu sırada büyük enerji ve yeni nötronlar açığa çıkar, nötronlar zincirleme tepkimeyi sürdürür. Füzyon ise hidrojen gibi hafif çekirdeklerin çok yüksek sıcaklıkta birleşerek daha ağır bir çekirdek oluşturmasıdır. İkisinde de ürünlerin kütlesi başlangıçtakinden azdır; aradaki kütle enerjiye dönüşür.

Güneş her saniye yüz milyonlarca ton hidrojeni helyuma çevirir; Dünya'ya ulaşan ışığın kaynağı bu birleşmedir.

Fisyonda yavaş bir nötron, uranyum-235 çekirdeğine girer; çekirdek kararsızlaşıp iki parçaya bölünür ve iki ya da üç nötron yayar. Bu nötronlar başka çekirdekleri böler: zincirleme tepkime başlar. Nükleer santrallerde zincirleme tepkime denetim çubuklarıyla kontrol altında tutulur; açığa çıkan ısı suyu buharlaştırır, buhar türbini, türbin de jeneratörü çevirir. Denetimsiz zincirleme tepkime ise atom bombasıdır.

Füzyonda hafif çekirdekler birleşir. Çekirdekler pozitif yüklü olduğu için birbirini iter; birleşebilmeleri için milyonlarca derecelik sıcaklıkta çok hızlı hareket etmeleri gerekir. Yıldızların enerjisi füzyondan gelir. Füzyon yakıtı (hidrojen izotopları) boldur ve uzun ömürlü radyoaktif atık az olur; ama denetimli füzyon santralleri henüz deneme aşamasındadır.

Fisyonda yayılan yeni nötronlar başka çekirdekleri bölebilir; zincirleme tepkime buradan doğar. Füzyonda iki hafif çekirdek birleşirken bir nötron açığa çıkar.Görsel: Sınav Defteri

Nükleer enerjinin etkileri

Nükleer santraller sera gazı salmadan büyük miktarda elektrik üretir ve ülkenin enerjide dışa bağımlılığını azaltabilir. Buna karşılık uzun süre radyoaktif kalan atıkların güvenli saklanması ve kaza riski (Çernobil 1986, Fukuşima 2011) ciddi sorunlardır. Atom bombasının yıkıcılığı tarihte iki kez yaşandı: 1945'te Hiroşima ve Nagazaki'ye atılan bombalar yüz binlerce insanın ölümüne, kalanlarda uzun süreli hastalıklara yol açtı. Bu yüzden nükleer silahsızlanma dünya barışı için hayati önemdedir. Kütlenin enerjiye dönüşmesini anlatan E = m·c² bağıntısını Modern fizik sayfasında göreceğiz.

Çözümlü örnek

Nükleer santralde zincirleme tepkimenin hızı nasıl denetlenir? Denetim çubukları reaktörün içine daha çok indirilirse ne olur?

  1. Zincirleme tepkimeyi nötronlar sürdürür.
  2. Denetim çubukları nötronları soğurur; ne kadar içeri inerse o kadar çok nötron soğurulur.
  3. Bölünme sayısı azalır, tepkime yavaşlar, üretilen ısı azalır.

Cevap: nötron sayısıyla; çubuklar inince tepkime yavaşlar

Çözümlü örnek

Fisyon ve füzyonda açığa çıkan enerjinin kaynağı nedir?

  1. İki tepkimede de ürünlerin toplam kütlesi, başlangıçtaki çekirdeklerin toplam kütlesinden biraz küçüktür.
  2. Bu kütle farkı enerjiye dönüşür.

Cevap: kütle kaybının enerjiye dönüşmesi

✔ Doğru

  • Fisyon ağır çekirdeği böler, füzyon hafif çekirdekleri birleştirir.
  • İkisinde de enerji kütle kaybından gelir: E = Δm·c².
  • Santrallerde fisyon, yıldızlarda füzyon gerçekleşir.

✘ Sık yapılan hata

  • Füzyonu ağır çekirdeğin bölünmesi sanmak.
  • Enerjinin kütle artışından doğduğunu sanmak.
  • Zincirleme tepkimeyi elektronların sürdürdüğünü sanmak; nötronlar sürdürür.
Akılda kalsın: Fisyon böler, füzyon birleştirir; ikisi de kütle kaybını enerjiye çevirir. Santrallerde fisyon, yıldızlarda füzyon çalışır. Zincirleme tepkimenin yakıtı nötrondur.
Sınavda

Nasıl sorulurFisyon ve füzyonun özellikleri karşılaştırılır; nükleer santralin çalışma ilkesi, denetim çubuklarının görevi ya da nükleer enerjinin yararları ve riskleri sorulur.

TuzakFüzyonun ağır çekirdeklerin bölünmesi olduğunu sanmaktır. İkinci tuzak, enerjinin kütle artışından doğduğunu düşünmektir; enerji kütle kaybından gelir.

▭Boşluk doldurma

Nükleer santrallerde enerji tepkimesiyle üretilir ve zincirleme tepkimeyi açığa çıkan sürdürür. Güneş'in enerjisi ise tepkimelerinden gelir.

fisyonnötronlarfüzyonprotonlarelektronlar

?Soru çöz

Nükleer fisyon ve füzyon tepkimeleri için aşağıdakilerden hangisi ortaktır?

✓ D. İki tepkimede de kütle kaybı enerji olarak açığa çıkar. A yalnız fisyonu anlatır; B yalnız füzyon için gereklidir; C yalnız fisyondaki zincirleme tepkimenin özelliğidir.
UYGULAMA · RADYASYON

Radyasyonun canlılara etkisi ve radyasyondan korunma

MEB 12. sınıf · Atom fiziğine giriş ve radyoaktivite · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBohr atom modeline göre uyarılma, iyonlaşma ve ışıma nedir, atom hangi yollarla uyarılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bohr modeline göre elektron çekirdek çevresinde yalnız belirli enerji seviyelerinde bulunabilir ve bu seviyelerde ışıma yapmaz. Atom en düşük seviyedeyken temel hâldedir. Dışarıdan enerji alan elektronun üst seviyeye çıkmasına uyarılma, atomdan tamamen kopmasına iyonlaşma denir. Uyarılmış elektron alt seviyeye inerken aradaki enerji farkına eşit enerjili bir foton yayar; buna ışıma denir.

Bohr modeli ve uyarılma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Radyasyon canlıları nasıl etkiler, iyonlaştırıcı radyasyondan nasıl korunulur?

Kısa cevap: İyonlaştırıcı radyasyon (alfa, beta, gama, X ışınları, nötronlar) maddedeki atomlardan elektron koparabilecek enerjiye sahiptir ve canlı hücrelerde DNA'ya zarar verebilir. Alfa en çok iyonlaştırır ama bir kâğıtla durur; beta ince bir metal levhayla, gama ise kalın kurşun ya da betonla zayıflatılır. Radyasyondan korunmanın üç ilkesi süreyi kısaltmak, uzaklığı artırmak ve zırh kullanmaktır.

Hastanede röntgen çekilirken teknisyenin odadan çıkması ve hastaya kurşun önlük giydirilmesi, radyasyondan korunmanın üç ilkesini bir arada gösterir.

Radyasyon, uzayda ya da bir ortamda yayılan enerjidir. Radyo dalgaları, mikrodalga ve görünür ışık atomları iyonlaştıracak enerjiye sahip değildir (iyonlaştırıcı olmayan radyasyon). Alfa, beta, gama, X ışınları ve nötronlar ise atomlardan elektron koparabilir (iyonlaştırıcı radyasyon). Canlı dokuda bu, hücrelerin yapısını ve DNA'yı bozabilir; yüksek dozlarda doku hasarı, uzun vadede kanser riski artar.

Girginlik alfadan gamaya doğru artar, iyonlaştırma gücü ise azalır. Vücut dışındaki alfa kaynağı deriden geçemez; ama solunur ya da yutulursa en tehlikelisidir.Görsel: Sınav Defteri

Kaynaklar, kullanım alanları ve korunma

Doğal radyasyon her yerdedir: topraktan ve yapı malzemelerinden sızan radon gazı, uzaydan gelen kozmik ışınlar, vücudumuzdaki doğal radyoaktif potasyum. Yapay kaynaklar arasında tıbbi görüntüleme (röntgen, tomografi), radyoterapi, nükleer santraller ve bazı endüstriyel ölçüm araçları vardır. İyonlaştırıcı radyasyon tıpta kanser tedavisinde ve teşhiste, tarımda gıdaların raf ömrünü uzatmada, sanayide kaynak dikişlerinin kontrolünde kullanılır.

Radyasyondan korunmanın üç ilkesi
İlkeNeden işe yarar?Örnek
Sürealınan doz, kaynağın yakınında geçirilen süreyle artarradyoloji çalışanlarının vardiya sınırı
Uzaklıkkaynaktan uzaklaştıkça ışınım hızla azalırröntgen çekilirken teknisyenin odadan çıkması
Zırharaya giren madde ışınımı soğururkurşun önlük, beton duvarlar
Çözümlü örnek

Bir alfa kaynağı vücudun dışındayken neden az tehlikeli, solunduğunda neden çok tehlikelidir?

  1. Alfa tanecikleri büyük ve yüklüdür; havada birkaç santimetrede, deride ya da bir kâğıtta durur.
  2. Vücut dışındayken derinin ölü hücre tabakasını geçemez.
  3. Solunursa canlı hücrelerin hemen yanında olur; iyonlaştırma gücü yüksek olduğu için büyük hasar verir.

Cevap: girginliği az, iyonlaştırma gücü çok

Çözümlü örnek

Bir hastanede gama ışınlarıyla tedavi yapılan oda neden kalın beton ya da kurşunla kaplanır?

  1. Gama ışınları yüksüzdür ve çok girgindir; ince levhalarda durmaz.
  2. Kalın ve yoğun malzemeler gama ışınlarını yeterince zayıflatır, dışarıdakileri korur.

Cevap: gamanın girginliği yüksektir; kalın zırh gerekir

✔ Doğru

  • Alfa en çok iyonlaştırır, gama en girgindir.
  • Alfayı kâğıt, betayı alüminyum, gamayı kalın kurşun durdurur.
  • Korunma: süreyi azalt, mesafeyi artır, zırh kullan.

✘ Sık yapılan hata

  • En girgin ışımayı en çok iyonlaştıran sanmak.
  • Mikrodalga ve radyo dalgalarını iyonlaştırıcı saymak.
  • Deri durdurduğu için alfa kaynağını yutulunca da zararsız sanmak.
Akılda kalsın: Az zaman, çok mesafe, kalın zırh. Girginlik α → β → γ yönünde artar; durdurmak için kâğıt → alüminyum → kurşun gerekir.
Sınavda

Nasıl sorulurİyonlaştırıcı ve iyonlaştırıcı olmayan radyasyon ayırt ettirilir; ışımaların girginlikleri ve durduran malzemeler eşleştirilir; korunma ilkeleri ve kullanım alanları sorulur.

TuzakEn girgin ışımanın en çok iyonlaştıran ışıma olduğunu sanmaktır; alfa en çok iyonlaştırır, gama en girgindir. İkinci tuzak, mikrodalga ya da radyo dalgalarını iyonlaştırıcı radyasyon saymaktır.

⇄Bilgi eşleştirme ışıma → durduran malzeme

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi iyonlaştırıcı radyasyon değildir?

✓ A. Radyo dalgalarının foton enerjisi atomdan elektron koparmaya yetmez. B ve D yüksek enerjili elektromanyetik ışınımdır, iyonlaştırır; C yüklü ve ağır olduğu için en çok iyonlaştıran ışımadır. B, C ya da D'yi seçen “radyasyon” sözcüğünü hep tehlikeli ışınımla eşleştirmiştir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Genliği 8 cm olan basit harmonik hareket yapan bir cisim 3 s'de 30 tam salınım yapıyor. Cismin frekansı ve bir tam salınımda aldığı yol sırasıyla nedir?

✓ A. f = 30 ÷ 3 = 10 Hz; bir salınımda yol 4A = 32 cm. B periyodu (0,1 s) frekans sanır; C bir salınımda yalnız uçtan uca gidildiğini düşünüp 2A yazar; D genliği alınan yol sanır.Kaynak: Basit harmonik hareket · Basit harmonik hareket nedir?

?Soru 2

K cismi r yarıçaplı yörüngede v hızıyla, L cismi 2r yarıçaplı yörüngede v/2 hızıyla dolanıyor. Kütleleri eşit olduğuna göre açısal momentumlarının büyüklükleri oranı L(K)/L(L) nedir?

✓ D. L = m·v·r: K için m·v·r, L için m·(v/2)·(2r) = m·v·r; oran 1. A yalnız yarıçap farkına bakıp hızı unutur; B oranları çarpacağına bölerek 2 · 2 bulur; C yalnız hız farkını hesaba katar.Kaynak: Dönme ve kütle çekimi · Açısal momentum ve tork

?Soru 3

Dalga leğeninde aynı anda titreşen iki noktasal kaynak girişim deseni oluşturuyor. Aşağıdaki değişikliklerden hangisi düğüm çizgilerinin sayısını artırır?

✓ A. Frekans artınca dalga boyu küçülür; kaynaklar arasına daha çok dalga boyu sığar ve çizgi sayısı artar. B kaynak uzaklığının etkisini ters kurar; C genliğin desenin biçimini değiştirdiğini sanır (yalnız titreşimin şiddeti artar); D frekans ile dalga boyunu karıştırır.Kaynak: Dalga mekaniği · Su dalgalarında girişim

?Soru 4

Eliptik yörüngede dolanan bir gezegen için günberi (Güneş'e en yakın) ve günöte (en uzak) noktaları karşılaştırılıyor. Aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Çekim kuvveti Güneş'e göre tork oluşturmadığından açısal momentum korunur; yarıçap küçük olan günberide hız büyük olmalıdır. A yörüngeyi çember gibi düşünür; B hızın artmasını açısal momentumun artması sanır; C alanlar yasasını ters yorumlar.Kaynak: Dönme ve kütle çekimi · Kepler yasaları

?Soru 5

Kütlesi Dünya'nın 2 katı, yarıçapı Dünya'nın 2 katı olan bir gezegenin yüzeyinde çekim ivmesi kaç m/s² olur? (Dünya yüzeyinde g = 10 m/s²)

✓ A. g ∝ M/R²: kütle 2 kat, yarıçapın karesi 4 kat → g = 10 · 2 ÷ 4 = 5 m/s². B yarıçapı kare almadan kullanıp oranları eşit sayar; C yarıçapın etkisini hiç hesaba katmaz; D kütle artışını gözden kaçırıp yalnız yarıçapın karesine böler.Kaynak: Dönme ve kütle çekimi · Çekim ivmesi ve kurtulma enerjisi

?Soru 6

Durgun bir gözlemciye doğru sabit hızla yaklaşan bir kaynaktan çıkan ses için gözlemcinin algıladığı frekans, dalga boyu ve sesin havadaki hızı, kaynak durgun olduğundaki değerlerle karşılaştırılıyor. Hangisi doğrudur?

✓ C. Kaynağın önünde dalga tepeleri sıkışır: dalga boyu kısalır, algılanan frekans artar; sesin hızı yalnız ortama bağlıdır. A dalga boyu ile frekansın ters orantılı olduğunu unutur; B uzaklaşan kaynağı anlatır; D kaynağın hızının ses hızına eklendiğini sanır.Kaynak: Dalga mekaniği · Doppler olayı

?Soru 7

Genliği A olan basit harmonik hareket yapan bir cisim, denge noktasından A/2 uzaklıktayken ivmesinin büyüklüğü en büyük ivmesinin kaç katıdır?

✓ B. İvme uzanımla doğru orantılıdır (a = ω²x): x yarıya inince ivme de yarıya iner. A ivmeyi uzanımın karesiyle orantılı sanır; C hızın bu konumdaki oranını (√3/2) ivmeye taşır; D ivmenin dengeye yaklaşınca arttığını düşünür.Kaynak: Basit harmonik hareket · Kuvvet, hız ve ivme

?Soru 8

Aşağıdaki olaylardan hangisi ışığın dalga modeliyle açıklanabildiği hâlde tanecik modeliyle açıklanamaz?

✓ B. İki ışık demetinin üst üste gelip karanlık oluşturması girişimdir; tanecikler üst üste gelince birbirini yok edemez. A yansıma, C düz çizgide yayılma, D gölge: üçü de taneciklerin düz yollarla hareketiyle açıklanabilir, dalga doğasının kanıtı sayılmaz.Kaynak: Dalga mekaniği · Tek yarıkta kırınım ve dalga doğası

?Soru 9

Dalga leğeninde doğrusal su dalgaları bir yarıktan geçiriliyor. Dalga boyu (λ) ve yarık genişliği (w) aşağıdaki gibi olan durumlardan hangisinde kırınım en belirgindir?

✓ C. Kırınım λ/w oranıyla artar: C'de oran 2, en büyük. A (oran 1/4) yalnız dalga boyunun küçüklüğüne bakıp yarığın çok geniş olduğunu gözden kaçırır; B (1/3) dalga boyu büyük diye kırınımın büyük olacağını sanar, yarığın genişliğini unutur; D (1/2) dar yarığı seçer ama yarığın dalga boyundan hâlâ geniş olduğunu fark etmez.Kaynak: Dalga mekaniği · Kırınım

?Soru 10

Bir yay sarkacında cismin kütlesi 4 katına, yay sabiti 9 katına çıkarılıyor. Yeni periyot ilk periyodun kaç katı olur?

✓ D. T ∝ √(m/k): √(4/9) = 2/3. A karekökü almayı unutur; B oranı ters kurup √(k/m) yazar; C hem karekökü unutur hem oranı ters çevirir.Kaynak: Basit harmonik hareket · Yay sarkacının periyodu
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Fizik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →