İş, enerji ve güç: mekanik enerji, korunum, verim, enerji kaynakları

Duvarı itip yorulan birinin neden fiziksel iş yapmadığını, enerjinin nereye kaybolmadan gittiğini ve verimin ne anlattığını örneklerle anlatıyoruz.

6 durakTYT · 9. sınıf
13 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 13tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
HESAP · İŞ

Fiziksel iş: yorulmak yetmez, cismin yer değiştirmesi gerekir

MEB 9. sınıf · Enerji · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKuvvet nedir, temas gerektiren ve gerektirmeyen kuvvetler ile dört temel kuvvet nelerdir?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kuvvet, bir cismin hızını, hareket yönünü ya da şeklini değiştirebilen itme veya çekme etkisidir; vektörel ve türetilmiş bir niceliktir, birimi newtondur (N) ve dinamometreyle ölçülür. Sürtünme, ip gerilmesi ve kaldırma kuvveti temas gerektirir; kütle çekim, elektriksel ve manyetik kuvvetler gerektirmez. Doğadaki dört temel kuvvet kütle çekim, elektromanyetik, güçlü nükleer ve zayıf nükleer kuvvettir.

Kuvvet ve temel kuvvetler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fizikte iş nedir, hangi durumlarda iş yapılmaz?

Kısa cevap: Fizikte iş, bir kuvvetin uygulandığı cismi kendi doğrultusunda yer değiştirmesidir: W = F·x. Birimi joule'dür (J = N·m) ve iş skalerdir. Kuvvet uygulandığı hâlde cisim yer değiştirmiyorsa ya da kuvvet hareket yönüne dikse fiziksel iş yapılmaz. Kuvvet hareketin tersine ise yaptığı iş negatiftir; sürtünmenin yaptığı iş böyledir.

Bütün gün duvarı itip yorulan biri, fizikçiye göre hiç iş yapmamıştır.

Günlük dilde “iş” zahmet, emek ya da meslek anlamına gelir. Fizikte ise iş, kuvvetin bir cismi hareket ettirerek enerjisini değiştirmesidir. Kuvvet ile yer değiştirme aynı doğrultudaysa yapılan iş kuvvetin büyüklüğü ile yer değiştirmenin çarpımıdır. İş yapmak enerji aktarmak demektir: bir cisim üzerinde iş yapıldığında cismin enerjisi artar ya da azalır; bu yüzden iş ile enerjinin birimi aynıdır.

W = F · xW (J), F (N), x (m). 1 J: 1 N'luk kuvvetin cismi kendi yönünde 1 m yer değiştirmesiyle yapılan iştir. Kuvvet hareketin tersineyse W = −F·x.
İş için iki şart birlikte gerekir: kuvvet ve o kuvvetin doğrultusunda yer değiştirme. Biri eksikse iş sıfırdır.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Bir kutu 50 N'luk yatay kuvvetle yatay düzlemde kuvvet yönünde 4 m itiliyor. Kuvvetin yaptığı iş nedir?

  1. Kuvvet ile yer değiştirme aynı yönde.
  2. W = 50 · 4 = 200 J.

Cevap: 200 J

Çözümlü örnek

Ağırlığı 20 N olan çantayı elinde tutan öğrenci önce yatay koridorda 10 m yürüyor, sonra merdivenle 3 m yukarı çıkıyor. Öğrencinin çantayı tutan kuvveti her bölümde ne kadar iş yapar?

  1. Çantayı tutmak için yukarı yönde 20 N uygulanır.
  2. Koridorda yer değiştirme yatay, kuvvet düşey: birbirine dik, W = 0.
  3. Merdivende çanta kuvvet yönünde 3 m yükselir: W = 20 · 3 = 60 J.

Cevap: koridorda 0, merdivende 60 J

✔ Doğru

  • W = F·x; kuvvet ile yer değiştirme aynı doğrultuda olmalı.
  • Kuvvet harekete dikse iş sıfırdır.
  • İşin birimi N·m, yani joule'dür.

✘ Sık yapılan hata

  • Yorulan kişinin (duvarı iten, çantayı tutan) iş yaptığını sanmak.
  • Yatay yolda yükü taşıyan kişinin yükü tutan kuvvetinin iş yaptığını sanmak.
  • Kuvvet yol boyunca etkiyorsa yolun eğimi arttıkça işin arttığını sanmak.
Akılda kalsın: İş = kuvvet × o kuvvetin yönündeki yol. Yorgunluk, ter ya da harcanan zaman iş ölçüsü değildir. Kuvvet ile hareket arasında dik açı varsa iş sıfırdır.
Sınavda

Nasıl sorulurGünlük durumlar verilir ve hangisinde fiziksel iş yapıldığı sorulur; ya da kuvvet ve yol verilip iş hesaplatılır.

TuzakYorulan kişinin iş yaptığını sanmaktır: duvarı itmek, ağır çantayı yerinde tutmak ya da ders çalışmak fiziksel iş değildir. İkinci tuzak, yatay yolda yükü taşıyan kişinin yükü tutan kuvvetinin iş yaptığını sanmaktır; kuvvet harekete diktir. Joule iş ve enerji birimidir, güç birimi değildir.

▭Boşluk doldurma

Yatay düzlemde 25 N'luk yatay kuvvetle kuvvet yönünde 8 m çekilen cisme bu kuvvetin yaptığı iş J'dür. Kuvvet hareket yönüne dik olsaydı yaptığı iş J olurdu.

2000333,125

?Soru çöz

Aşağıdakilerin hangisinde fiziksel anlamda iş yapılır?

✓ D. Kova, çekme kuvvetinin yönünde yukarı yer değiştiriyor: iş yapılır. A kuvvet var ama yer değiştirme yok, yorgunluğu iş sanır; B sepete uygulanan kuvvet yukarı, hareket yatay, kuvvet harekete dik olduğu için iş sıfır; C biyolojik enerji harcamasını fiziksel iş sanır.
HESAP · GÜÇ

Güç: aynı işi kim daha çabuk yapar?

MEB 9. sınıf · Enerji · TYT · Okuma 5 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaSürat ile hız arasındaki fark nedir, ortalama hız nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sürat, birim zamanda alınan yoldur ve skalerdir; hız ise birim zamandaki yer değiştirmedir ve yönü olan vektörel bir büyüklüktür. Ortalama sürat toplam yolun toplam süreye, ortalama hız toplam yer değiştirmenin toplam süreye oranıdır. İkisinin de SI birimi m/s'dir; yön değiştiren harekette ortalama sürat, ortalama hızın büyüklüğünden büyüktür.

Sürat, hız, ortalama hız

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Güç nedir, birimi nedir ve nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Güç, birim zamanda yapılan iş ya da aktarılan enerjidir: P = W/t. SI birimi watt'tır (W = J/s) ve güç skaler bir niceliktir. Aynı işi daha kısa sürede yapan daha güçlüdür; aynı sürede daha çok iş yapan da daha güçlüdür. Elektrik faturasındaki kilovatsaat (kWh) bir güç değil, enerji birimidir.

Bir asansör ile merdiven çıkan bir kişi aynı yükü aynı kata taşıyabilir; farkı ne kadar çabuk taşıdıklarıdır.

Günlük dilde “güçlü” kişi kuvvetli kişidir; fizikte ise güç, işin yapılma hızıdır. İki vinç aynı yükü aynı yüksekliğe çıkarırsa aynı işi yapar; yükü daha kısa sürede çıkaran vincin gücü büyüktür. Bu yüzden güç sorusunda iki şeye birden bakılır: yapılan iş ve geçen süre. Mekanik güç ile elektrikli bir cihazın gücü aynı niceliktir: ikisi de saniyede kaç joule enerjinin dönüştürüldüğünü söyler.

P = Wt 1 W = 1 J/s 1 kW = 1000 WBir cismi sabit hızla h kadar yükseltmek için yapılan iş W = m·g·h'dir; güç bu işin süreye bölünmesiyle bulunur.
İş, enerji ve güç birimlerini karıştırma
NicelikSI birimiGünlük birim
İş, enerjijoule (J) = N·mkilovatsaat (kWh), kalori
Güçwatt (W) = J/skilovat (kW), beygirgücü
Kuvvetnewton (N)—
Çözümlü örnek

Bir motor 600 J'lük işi 20 s'de yapıyor. Motorun gücü nedir?

  1. P = 600 ÷ 20 = 30 W.
  2. Motor her saniye 30 J iş yapıyor.

Cevap: 30 W

Çözümlü örnek

6 m yüksekliğindeki merdiveni 50 kg kütleli Ece 10 s'de, 60 kg kütleli Efe 15 s'de sabit hızla çıkıyor. Hangisinin gücü büyüktür? (g = 10 m/s²)

  1. Ece'nin işi 50 · 10 · 6 = 3000 J, gücü 3000 ÷ 10 = 300 W.
  2. Efe'nin işi 60 · 10 · 6 = 3600 J, gücü 3600 ÷ 15 = 240 W.
  3. Efe daha çok iş yaptı ama daha uzun sürede; Ece'nin gücü büyük.

Cevap: Ece (300 W > 240 W)

✔ Doğru

  • P = W/t; birimi watt, 1 W = 1 J/s.
  • Aynı iş daha kısa sürede yapılırsa güç büyür.
  • Aynı sürede daha çok iş yapan daha güçlüdür.

✘ Sık yapılan hata

  • Aynı sürede tepeye çıkan herkesin gücünü eşit saymak.
  • Çok iş yapanı süreye bakmadan daha güçlü saymak.
  • N·m'yi (joule) güç birimi sanmak.
Akılda kalsın: İş “ne kadar”, güç “ne kadar çabuk”. Güç sorusunda yalnız işe ya da yalnız süreye bakma; ikisinin oranına bak.
Sınavda

Nasıl sorulurFarklı kütleli kişilerin aynı yüksekliğe farklı sürelerde çıkması, ya da iş ve süreleri verilen makinelerin güç sıralaması sorulur.

TuzakAynı sürede tepeye çıkan herkesin gücünün eşit olduğunu sanmaktır; ağır olan daha çok iş yaptığı için daha güçlüdür. İkinci tuzak, daha çok iş yapanı her zaman daha güçlü saymaktır: süre de önemlidir. N·m (joule) güç birimi yerine kullanılamaz.

↕Sıralama küçükten büyüğe güç

  1. L: 600 J iş, 10 s
  2. K: 1200 J iş, 60 s
  3. N: 900 J iş, 9 s
  4. M: 2000 J iş, 50 s

?Soru çöz

Ali ile Veli aynı merdiveni sabit hızla ve aynı sürede çıkıyor. Ali'nin kütlesi Veli'ninkinden büyüktür. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Ali daha ağır olduğu için aynı yüksekliğe çıkarken daha çok iş yapar (m·g·h); süreler eşit olduğundan gücü de büyüktür. A, süre eşitliğini güç eşitliği sanır; C hafif olanı daha çevik diye güçlü sayar; D işin ağırlığa bağlı olduğunu unutur.

?Soru çöz hesap

Kütlesi 50 kg olan bir öğrenci 4 m yüksekliğindeki merdiveni sabit süratle 10 s'de çıkıyor. Öğrencinin kendi ağırlığına karşı harcadığı ortalama güç kaç W'tır? (g = 10 m/s²)

✓ A. Sabit süratle çıkarken uygulanan kuvvet ağırlığa eşittir: G = 50 · 10 = 500 N. İş W = 500 · 4 = 2 000 J, güç P = 2 000 ÷ 10 = 200 W. B işi güç sanır, süreye bölmez; C ağırlık yerine kütleyi kullanır (50 · 4 ÷ 10); D süreye bölmek yerine çarpar (2 000 · 10).
KAVRAM · MEKANİK ENERJİ TÜRLERİ

Kinetik ve potansiyel enerji: hareketin ve konumun enerjisi

MEB 9. sınıf · Enerji · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKütle ile ağırlık arasındaki fark nedir, ağırlık nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ağırlık, bir cisme etki eden yer çekimi kuvvetidir: G = m·g. Yer çekimi ivmesi Dünya yüzeyinde yaklaşık 9,8 m/s²'dir (sorularda 10 alınır); kutuplarda ekvatordan biraz büyüktür, yükseldikçe azalır, Ay'da yaklaşık altıda biridir. Bu yüzden ağırlık yere göre değişir, kütle değişmez. Ağırlık dinamometreyle, kütle eşit kollu teraziyle ölçülür.

Ağırlık ve yer çekimi ivmesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kinetik enerji, yer çekimi potansiyel enerjisi ve esneklik potansiyel enerjisi neye bağlıdır?

Kısa cevap: Kinetik enerji hareket eden cismin enerjisidir ve kütle ile süratin karesine bağlıdır (Ek = ½mv²). Yer çekimi potansiyel enerjisi cismin yüksekliğinden gelir ve kütle, yer çekimi ivmesi ile yüksekliğe bağlıdır (Ep = mgh). Esneklik potansiyel enerjisi sıkışan ya da gerilen yayda depolanır ve yay sabiti ile uzama miktarının karesine bağlıdır.

Raftaki bir kitap da, yokuştan inen bir bisiklet de, kurulmuş bir oyuncak da iş yapmaya hazırdır; üçünün enerjisi farklı kaynaklardan gelir.

Bir cismin iş yapabilme yeteneğine enerji denir. Hareket eden cisim çarptığı şeyi itebilir: bu kinetik enerjidir. Yükseğe kaldırılmış cisim bırakılınca düşer ve iş yapabilir: bu yer çekimi potansiyel enerjisidir. Sıkıştırılmış bir yay serbest kalınca cismi fırlatır: bu esneklik potansiyel enerjisidir. Bu üç bağıntıyla ilişkiler yorumlanır; TYT'de değer yerine koyup enerji hesaplatılmaz, oran ve karşılaştırma sorulur.

Ek = 12mv2 Ep = mgh Eesneklik = 12kx2v sürat, h seçilen yere göre yükseklik, k yay sabiti, x yayın uzama ya da sıkışma miktarı. Tek yaylı sistemler dikkate alınır.
Neye bağlı, neye bağlı değil?
EnerjiBağlı olduğuSık yapılan karıştırma
Kinetikkütle ve süratin karesi; sürat 2 katı → enerji 4 katıyönü yoktur; aynı süratle zıt yönde giden iki eşit kütlenin kinetik enerjisi eşittir
Yer çekimi potansiyelkütle, g ve yükseklikaynı yükseklikteki farklı kütlelerin enerjisi farklıdır; eşit enerji eşit yükseklik demek değildir
Esneklik potansiyelyay sabiti ve uzamanın karesiyay hem gerilince hem sıkışınca enerji depolar
Çözümlü örnek

Bir cismin kütlesi 2 katına çıkıp sürati yarıya inerse kinetik enerjisi nasıl değişir?

  1. Kütle 2 katı: enerji 2 ile çarpılır.
  2. Sürat yarıya: sürat karesi olduğu için enerji (1/2)2 = 1/4 ile çarpılır.
  3. 2 · 1/4 = 1/2.

Cevap: yarıya iner.

Çözümlü örnek

2 kg'lık K cismi 5 m, 5 kg'lık L cismi 2 m yükseklikte duruyor. Yere göre potansiyel enerjilerini karşılaştırınız. Eşit potansiyel enerjili cisimler aynı yükseklikte midir?

  1. Ep = mgh; g aynı. K için m·h = 2 · 5 = 10, L için 5 · 2 = 10.
  2. Çarpımlar eşit, potansiyel enerjiler eşittir.
  3. Yükseklikler farklı (5 m ve 2 m): eşit enerji, eşit yükseklik demek değildir.

Cevap: eşittir; yükseklikleri farklı olabilir.

✔ Doğru

  • Kinetik enerji ½·m·v²: sürat 2 katı → enerji 4 katı.
  • Potansiyel enerji m·g·h: yükseklik 2 katı → enerji 2 katı.
  • Esneklik potansiyel enerjisi uzamanın karesiyle artar.

✘ Sık yapılan hata

  • Kinetik enerjide sürati karesiz almak.
  • Aynı yüksekliğe çıkan farklı kütlelerin potansiyel enerjilerini eşit saymak.
  • Sabit hızla yükselen cismin kinetik enerjisinin arttığını sanmak.
Akılda kalsın: Kinetik ve esneklik enerjisinde bir kare vardır: sürat ya da uzama 2 katına çıkınca enerji 4 katına çıkar. Potansiyel enerjide kare yok: yükseklik 2 katı → enerji 2 katı.
Sınavda

Nasıl sorulurKütle, sürat, yükseklik ya da yay uzaması değiştirilen durumlarda enerjinin kaç katına çıktığı sorulur.

TuzakKinetik enerjide sürati karesiz almaktır (2 katı sürat → 2 katı enerji sanmak). İkinci tuzak, aynı yüksekliğe çıkan farklı kütlelerin potansiyel enerjilerini eşit saymaktır. Sabit hızla yükselen cismin kinetik enerjisi artmaz; yalnız potansiyel enerjisi artar.

⇄Bilgi eşleştirme durum → enerji türü

?Soru çöz

Kütlesi m, sürati v olan bir aracın kinetik enerjisi E'dir. Kütlesi 2m, sürati 2v olan bir aracın kinetik enerjisi kaç E'dir?

✓ C. Kütle 2 katı (×2), sürat 2 katı ve karesi alınır (×4): 2 · 4 = 8E. A yalnız kütleyi hesaba katıp sürati unutur; B sürati karesiz alır (2 · 2); D kütlenin de karesini alır (4 · 4).
KURAL · ENERJİNİN KORUNUMU

Enerjinin korunumu: enerji yok olmaz, biçim değiştirir

MEB 9. sınıf · Enerji · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFizikte iş nedir, hangi durumlarda iş yapılmaz?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fizikte iş, bir kuvvetin uygulandığı cismi kendi doğrultusunda yer değiştirmesidir: W = F·x. Birimi joule'dür (J = N·m) ve iş skalerdir. Kuvvet uygulandığı hâlde cisim yer değiştirmiyorsa ya da kuvvet hareket yönüne dikse fiziksel iş yapılmaz. Kuvvet hareketin tersine ise yaptığı iş negatiftir; sürtünmenin yaptığı iş böyledir.

Fiziksel iş

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mekanik enerji nedir, enerji korunur mu, sürtünme olunca enerji nereye gider?

Kısa cevap: Mekanik enerji, bir cismin kinetik ve potansiyel enerjilerinin toplamıdır. Sürtünme yoksa mekanik enerji korunur: kinetik enerji artarken potansiyel enerji aynı miktarda azalır. Sürtünme varsa mekanik enerjinin bir kısmı ısıya ve sese dönüşür, mekanik enerji azalır; ama toplam enerji yine korunur. Enerji yoktan var edilemez, var olan yok edilemez.

Bir sarkacı bıraktığında başladığı yüksekliğe neredeyse geri döner; o “neredeyse” kısmı, havaya ve ipin bağlandığı yere ısı olarak dağılan enerjidir.

Kayan, düşen ya da salınan cisimlerde enerji bir türden diğerine geçer. Sürtünmesiz bir rampanın tepesinden bırakılan top aşağı inerken yüksekliğini, yani potansiyel enerjisini kaybeder; kaybettiği kadar hızlanır, yani kinetik enerji kazanır. Toplamları olan mekanik enerji her noktada aynıdır. Bu yüzden top karşı tarafta başladığı yüksekliğe kadar çıkabilir.

Emekanik = Ek + EpSürtünmesiz ortamda mekanik enerji sabittir. Sürtünmeli ortamda: ilk mekanik enerji = son mekanik enerji + ısıya ve sese dönüşen enerji.
Çubukların toplam yüksekliği her noktada aynı: enerji kaybolmuyor, potansiyelden kinetiğe, sonra yine potansiyele dönüşüyor. Sürtünme olsaydı N noktasına ulaşılamazdı.Görsel: Sınav Defteri

Sürtünme varsa

Gerçekte sürtünme ve hava direnci her zaman vardır; mekanik enerjinin bir kısmı ısıya ve sese dönüşür. Bu yüzden enerjinin tamamı istenen biçime dönüştürülemez; ama bu, enerjinin yok olduğu anlamına gelmez. Isınan fren balatası, ısınan lastik, sürtünen ellerin ısınması kaybolmuş gibi görünen mekanik enerjinin nereye gittiğini gösterir. Enerji dönüşümleri her yerdedir: pil kimyasal enerjiyi elektriğe, lamba elektriği ışık ve ısıya, hidroelektrik santral suyun potansiyel enerjisini elektriğe dönüştürür. Elektrik enerjisini ve lambaları Elektrik akımı ve devreler sayfasında göreceğiz.

Çözümlü örnek

Şekildeki sürtünmesiz rampada K'den serbest bırakılan topun L, M ve N noktalarındaki enerjilerini yorumlayınız.

  1. K: top durgun ve en yüksekte; enerjinin tamamı potansiyel.
  2. L: yüksekliğin yarısı kaybedildi; enerjinin yarısı kinetiğe geçti, yarısı potansiyel kaldı.
  3. M: en alçak nokta; potansiyel enerji en küçük, kinetik enerji ve sürat en büyük.
  4. N: K ile aynı yükseklik; mekanik enerji korunduğu için top orada durur, enerjisi yine tamamen potansiyeldir.

Cevap: mekanik enerji her noktada aynı; sürat en büyük M'de.

Çözümlü örnek

Bir asansör yükü sabit hızla yukarı taşıyor. Yükün kinetik, potansiyel ve mekanik enerjisi nasıl değişir?

  1. Hız sabit: kinetik enerji değişmez.
  2. Yükseklik artıyor: potansiyel enerji artar.
  3. Mekanik enerji = Ek + Ep, toplamın bir parçası artınca toplam da artar. Artışı asansörün motoru sağlar.

Cevap: Ek sabit, Ep artar, mekanik enerji artar.

✔ Doğru

  • Toplam enerji her zaman korunur.
  • Sürtünme yoksa mekanik enerji (kinetik + potansiyel) korunur.
  • Sürtünme enerjiyi yok etmez, ısıya ve sese çevirir.

✘ Sık yapılan hata

  • Sabit hızla yükselen cismin mekanik enerjisini sabit sanmak; artar.
  • Sürtünmeli yolda cismin başladığı yüksekliğe çıkabileceğini sanmak.
  • Sürtünmesiz ortamda düşen cismin mekanik enerjisinin arttığını sanmak.
Akılda kalsın: Toplam enerji her zaman korunur; mekanik enerji yalnız sürtünme yoksa korunur. Sürtünme enerjiyi yok etmez, ısıya ve sese çevirir.
Sınavda

Nasıl sorulurRampa, sarkaç, serbest düşme gibi durumlarda noktalar arasında enerji karşılaştırması ya da bir cihazdaki enerji dönüşüm zinciri sorulur.

TuzakSabit hızla giden her cismin mekanik enerjisinin sabit olduğunu sanmaktır: sabit hızla yükselen cismin mekanik enerjisi artar. İkinci tuzak, sürtünmeli yolda cismin başladığı yüksekliğe çıkabileceğini sanmaktır. Lambada elektrik enerjisinin tamamı ışığa dönüşmez; bir kısmı ısıdır. Bu konuda enerji dönüşüm hesabı sorulmaz.

↕Sıralama hidroelektrik santralde enerji zinciri

  1. Türbinin dönme (kinetik) enerjisi
  2. Barajdaki suyun yer çekimi potansiyel enerjisi
  3. Jeneratörde üretilen elektrik enerjisi
  4. Düşen suyun kinetik enerjisi

?Soru çöz

Bir asansör içindeki yükü sabit hızla yukarı taşımaktadır. Yükün enerjileri için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Hız sabit olduğu için Ek değişmez; yükseldikçe Ep, dolayısıyla toplam artar. B yükselmeyi hızlanma sanır; C “sabit hız → mekanik enerji sabit” yanılgısıdır, motorun yaptığı iş toplamı artırır; D yalnız yerçekimi etkisinde yukarı atılan cismi düşünür, asansörde hız azalmaz.
HESAP · VERİM

Verim: verilen enerjinin ne kadarı işe yarıyor?

MEB 9. sınıf · Enerji · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGüç nedir, birimi nedir ve nasıl hesaplanır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Güç, birim zamanda yapılan iş ya da aktarılan enerjidir: P = W/t. SI birimi watt'tır (W = J/s) ve güç skaler bir niceliktir. Aynı işi daha kısa sürede yapan daha güçlüdür; aynı sürede daha çok iş yapan da daha güçlüdür. Elektrik faturasındaki kilovatsaat (kWh) bir güç değil, enerji birimidir.

Güç

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Verim nedir, nasıl hesaplanır, enerji verimliliği neden önemlidir?

Kısa cevap: Verim, bir sistemden alınan yararlı enerjinin sisteme verilen enerjiye oranıdır ve yüzde ile gösterilir. Sürtünme ve ısı kayıpları yüzünden hiçbir makinenin verimi %100 olamaz. Aynı işi daha az enerjiyle yapan cihaz daha verimlidir; binalarda enerji kimlik belgesi, cihazlarda enerji etiketi A'dan G'ye verimlilik sınıfını gösterir.

Eski bir akkor ampul aldığı elektriğin büyük bölümünü ısıya çevirir; dokunulamayacak kadar ısınmasının nedeni budur.

Bir makineye verilen enerjinin tamamı istenen işe dönüşmez; bir kısmı sürtünme yüzünden ısıya ve sese dönüşür. Yararlı kısmın toplamdaki payına verim denir. Verimi artırmak, aynı işi daha az enerjiyle yapmak demektir: hareketli parçaları yağlamak, rulman kullanmak, araçlara aerodinamik biçim vermek, binaları yalıtmak ve akkor ampul yerine LED kullanmak bunun yollarıdır. Tarih boyunca tekerlek, yatak ve rulman, buhar makinesindeki iyileştirmeler ve atık ısıyı geri kazanan yoğuşmalı kombiler verimi artırmak için geliştirildi.

verim = yararlı enerji (iş)verilen enerji · 100Verilen enerji = yararlı enerji + kaybolan (ısı, ses) enerji. Verim her zaman %100'den küçüktür.

Enerji tasarrufu ve verimlilik

Enerji tasarrufu, gereksiz tüketimi bırakmaktır: boş odada ışığı kapatmak, şarjı dolan cihazı fişten çekmek, bekleme konumunda enerji harcayan cihazları kapatmak. Enerji verimliliği ise aynı hizmeti daha az enerjiyle almaktır. Binalara verilen Enerji Kimlik Belgesi, binanın yıllık enerji ihtiyacını A (en verimli) ile G arasında sınıflandırır; elektrikli ev aletlerindeki enerji etiketi de aynı harf ölçeğini kullanır.

Canlılar da enerji dönüştürür: besinlerdeki kimyasal enerji kas hareketine ve vücut ısısına dönüşür. İnsan fiziksel anlamda iş yapmadan da enerji harcar: ayakta dururken, duvarı iterken, düşünürken ve uyurken bile vücut enerji kullanır. Bu yüzden harcanan enerji yalnız yapılan fiziksel işle ölçülmez.

Verimi düşüren kayıplar ve önlemleri
SistemKayıp nereye gidiyor?Verimi artırma
akkor ampulenerjinin çoğu ısıLED ya da tasarruflu ampul
araç motoruegzozla ısı, sürtünmeyağlama, aerodinamik gövde, bakım
binaduvar, cam ve çatıdan ısı kaybıyalıtım, çift cam, verimli kombi
Çözümlü örnek

Bir elektrik motoruna 400 J enerji veriliyor; motor 300 J yararlı iş yapıyor. Motorun verimi nedir, kaç J enerji kaybolmuştur?

  1. verim = 300 ÷ 400 · 100 = %75.
  2. Kayıp: 400 − 300 = 100 J; bu enerji ısı ve ses olarak çevreye geçti.

Cevap: %75; 100 J

Çözümlü örnek

Verimi %80 olan bir makineyle 600 J yararlı iş yapılmak isteniyor. Makineye kaç J enerji verilmelidir?

  1. Verilen enerjinin %80'i yararlı işe dönüşür: 0,80 · E = 600.
  2. E = 600 ÷ 0,80 = 750 J.
  3. Kontrol: 750 J'ün 150 J'ü kayıp, 600 J'ü iş.

Cevap: 750 J

✔ Doğru

  • Verim = yararlı (alınan) enerji ÷ verilen enerji × 100.
  • Kayıp enerji çoğunlukla ısıya dönüşür.
  • Gerçek makinelerde verim %100'den küçüktür.

✘ Sık yapılan hata

  • Harcanan enerji arttıkça verimin arttığını sanmak.
  • Sürtünmesi azaltılmış makinenin verimini %100 saymak.
  • Kayıp enerjinin yok olduğunu sanmak.
Akılda kalsın: Verim bir orandır: alınan ÷ verilen. Daha çok enerji harcamak verimi artırmaz; aynı işi daha az enerjiyle yapmak artırır. Kayıp enerji yok olmaz, çoğunlukla ısıya döner.
Sınavda

Nasıl sorulurVerilen ve yararlı enerjiden verim, ya da verimden gereken enerji hesaplanır; enerji etiketi ve tasarruf önlemleri yorumlanır.

TuzakHarcanan enerji arttıkça verimin arttığını sanmaktır. İkinci tuzak, sürtünmesi azaltılmış bir makinenin verimini %100 kabul etmektir. Isıya dönüşen enerjinin yok olduğunu söyleyen şık da yanlıştır: toplam enerji korunur.

▭Boşluk doldurma

Bir motora 500 J enerji veriliyor ve motor 350 J yararlı iş yapıyor. Motorun verimi yüzde , kaybolan enerji J'dür.

70150143850

?Soru çöz

Verim ve enerji dönüşümleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ C. Akkor ampulde yararlı çıktı ışıktır; enerjinin büyük kısmı ısıya gittiği için verim düşüktür. A verimi harcanan enerjiyle karıştırır, verim bir orandır; B sürtünmenin tamamen kaldırılamayacağını unutur; D enerjinin korunumunu ihlal eder, ısı da bir enerji biçimidir.
UYGULAMA · ENERJİ KAYNAKLARI

Enerji kaynakları: tükenen ve yenilenen

MEB 9. sınıf · Enerji · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKinetik enerji, yer çekimi potansiyel enerjisi ve esneklik potansiyel enerjisi neye bağlıdır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kinetik enerji hareket eden cismin enerjisidir ve kütle ile süratin karesine bağlıdır (Ek = ½mv²). Yer çekimi potansiyel enerjisi cismin yüksekliğinden gelir ve kütle, yer çekimi ivmesi ile yüksekliğe bağlıdır (Ep = mgh). Esneklik potansiyel enerjisi sıkışan ya da gerilen yayda depolanır ve yay sabiti ile uzama miktarının karesine bağlıdır.

Kinetik ve potansiyel enerji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yenilenebilir ve yenilenemez enerji kaynakları nelerdir, avantaj ve dezavantajları nedir?

Kısa cevap: Yenilenebilir enerji kaynakları doğada kendiliğinden yenilenir ve tükenmez: güneş, rüzgâr, hidroelektrik, jeotermal, biyokütle, dalga ve gelgit. Yenilenemez kaynaklar ise kullanıldıkça azalır: kömür, petrol, doğal gaz ve nükleer yakıt. Kaynaklar maliyet, erişilebilirlik, süreklilik ve çevresel etki açısından karşılaştırılır; hiçbir kaynak tamamen etkisiz değildir.

Bir kömür yatağının oluşması milyonlarca yıl sürer; onu yakıp tüketmek ise birkaç on yıl.

Fosil yakıtlar (kömür, petrol, doğal gaz) milyonlarca yıl önce yaşamış canlıların kalıntılarından oluşmuştur ve insan ömrü ölçeğinde yeniden oluşmaz; bu yüzden yenilenemez kaynaklardır. Nükleer santrallerde kullanılan uranyum da yerkabuğunda sınırlı miktardadır. Güneş, rüzgâr, akarsu, yer altındaki sıcak su ve buhar (jeotermal), bitkisel ve hayvansal atıklar (biyokütle) ise sürekli yenilenir: yenilenebilir kaynaklardır. Yenilenebilir olmak çevreye hiç etkisi olmamak demek değildir; her kaynağın bir bedeli vardır.

Enerji kaynaklarının karşılaştırılması
KaynakTürAvantajDezavantaj
Kömür, petrol, doğal gazyenilenemezkolay depolanır, her an üretimhava kirliliği, sera gazı, küresel ısınma; dışa bağımlılık
Nükleeryenilenemezaz yakıtla çok enerji, sera gazı salımı düşükradyoaktif atık, kaza riski, yüksek kurulum maliyeti
Güneşyenilenebilirtemiz, bol, bakım azgece ve bulutlu havada üretim düşer, geniş alan ister
Rüzgâryenilenebilirtemiz, işletme maliyeti düşükrüzgârın sürekliliğine bağlı, gürültü, kuş göç yollarına etki
Hidroelektrikyenilenebilirtemiz, depolanabilir subaraj alanında tarım ve yaşam alanı kaybı, ekosistem değişimi
Jeotermalyenilenebilirsürekli üretim, ısıtmada doğrudan kullanımyalnız uygun bölgelerde, bazı gaz salımları
Biyokütleyenilenebiliratıkları değerlendiriryanmada gaz salımı, tarım alanıyla rekabet
Çözümlü örnek

Doğal gaz, jeotermal, uranyum ve rüzgâr kaynaklarını yenilenebilir ve yenilenemez diye ayırınız.

  1. Doğal gaz fosil yakıttır: yenilenemez (temiz yakıt diye bilinmesi bunu değiştirmez).
  2. Uranyum yerkabuğunda sınırlıdır: nükleer enerji yenilenemez.
  3. Jeotermal ve rüzgâr doğada sürekli yenilenir: yenilenebilir.

Cevap: yenilenebilir jeotermal ve rüzgâr; yenilenemez doğal gaz ve uranyum

Çözümlü örnek

Rüzgârın düzensiz estiği ama yıl boyu güneşli olan bir kasabaya bir santral kurulacak; geceleri de elektrik gerekiyor. Nasıl bir çözüm önerilebilir?

  1. Güneşlenme süresi uzun: güneş panelleri gündüz üretim için uygundur.
  2. Güneş geceleri üretmez: gündüz üretilen enerji bataryalarda depolanmalı ya da şebekeden destek alınmalıdır.
  3. Rüzgâr düzensiz olduğu için tek başına güvenilir değildir; ancak destek kaynak olabilir.

Cevap: güneş paneli + depolama (şebeke desteğiyle)

✔ Doğru

  • Yenilenemez kaynaklar: kömür, petrol, doğal gaz, nükleer.
  • Güneş, rüzgâr, su, jeotermal ve biyokütle yenilenebilir.
  • Yenilenebilir kaynakların da çevresel etkisi olabilir.

✘ Sık yapılan hata

  • Doğal gazı “temiz” diye yenilenebilir saymak.
  • Nükleer enerjiyi yenilenebilir sanmak.
  • Yenilenebilir kaynağı zararsız saymak (barajlar, rüzgâr türbinleri).
Akılda kalsın: Yenilenemezleri dört sözcükle say: kömür, petrol, doğal gaz, nükleer. Geri kalanı yenilenebilirdir. “Yenilenebilir” tükenmez demektir; zararsız demek değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurKaynaklar yenilenebilir ve yenilenemez diye sınıflandırılır; bir bölge için uygun kaynak ya da kaynakların avantaj ve dezavantajları sorulur.

TuzakDoğal gazı “temiz” diye yenilenebilir saymak ve nükleer enerjiyi yenilenebilir sanmaktır. İkinci tuzak, yenilenebilir kaynakların hiçbir çevresel etkisi olmadığını sanmaktır: barajlar yaşam alanlarını, rüzgâr türbinleri kuş göçünü etkileyebilir.

⇄Bilgi eşleştirme kaynak → dezavantaj

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi yenilenebilir bir enerji kaynağıdır?

✓ B. Yer altındaki sıcak su ve buhar sürekli yenilenir. A doğal gazı temiz yakıt olduğu için yenilenebilir sanır, oysa fosil yakıttır; C kömür milyonlarca yılda oluşur, yenilenemez; D nükleer santralin yakıtı uranyum sınırlıdır, nükleer enerji yenilenemez sayılır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Yatay düzlemde durgun bir kutuya uygulanan yatay kuvvet sıfırdan başlayarak yavaşça artırılıyor. Kutu bir süre kıpırdamıyor, sonra kaymaya başlıyor. Kutuya etki eden sürtünme kuvveti için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Durgun kutuda statik sürtünme kuvveti dengeler ve onunla artar; kayınca kinetik sürtünme sabittir. B, durgun cisme hep en büyük statik sürtünmenin etki ettiği yanılgısıdır; C kinetik sürtünmeyi statik gibi kuvvetle artan sanır; D tersini söyler, kinetik sürtünme en büyük statik sürtünmeden biraz küçüktür.Kaynak: Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları · Sürtünme kuvveti

?Soru 2

Kenar uzunluğu 40 m olan kare biçimli bir parkın K köşesinden yürümeye başlayan çocuk, kenarlar boyunca iki kenar yürüyerek K'nin çapraz karşısındaki M köşesine varıyor. Çocuğun aldığı yol ve yer değiştirmesinin büyüklüğü sırasıyla nedir?

✓ D. Yol iki kenarın toplamıdır, 80 m; yer değiştirme K'den M'ye çizilen köşegendir, 40√2 m. A yol ile yer değiştirmeyi eşit sayar (yön değiştiren harekette yol daha büyüktür); B ikisinin yerini karıştırır; C dört kenarı yürüyüp başa dönmüş, yani tam tur atmış gibi hesaplar.Kaynak: Hareket · Konum, yol, yer değiştirme

?Soru 3

Yatay bir masanın üzerinde duran kitabın ağırlığının (Dünya'nın kitabı çekmesinin) tepki kuvveti aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. “Dünya kitabı çeker” cümlesi ters çevrilir: kitap Dünya'yı çeker. A ağırlığı dengeleyen kuvvettir, aynı cisme etki ettiği için etki-tepki çifti değildir; B masanın tepkisinin (N) karşılığıdır, ağırlığınki değil; C masa ile yer arasındaki ayrı bir etkileşimdir.Kaynak: Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları · Etki-tepki

?Soru 4

Sürtünmesiz yatay düzlemde sabit hızla hareket eden bir cisim için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Hız sabitse kuvvetler dengelenmiştir, net kuvvet sıfırdır. A, hareketin sürmesi için kuvvet gerektiği yanılgısıdır; B, sürtünmesiz ortamda durduracak bir kuvvet olmadığını unutur; D net kuvvetin sıfır olmasını hiç kuvvet olmaması sanır: ağırlık ve yüzeyin tepki kuvveti vardır, birbirini dengeler.Kaynak: Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları · Dengelenmiş kuvvetler ve eylemsizlik

?Soru 5

Özkütleleri 0,8 g/cm³ ve 1,2 g/cm³ olan, birbiriyle tamamen karışabilen iki sıvıdan bir karışım hazırlanıyor. Karışımın özkütlesi aşağıdakilerden hangisi olabilir?

✓ A. Karışımın özkütlesi 0,8 ile 1,2 arasında olmalıdır; 1,0 bu aralıktadır. B ve C, karışımın özkütlesinin karışan sıvıların ikisinden de küçük ya da büyük olabileceği yanılgısından gelir; D iki özkütleyi toplar, oysa özkütle kütle gibi toplanan bir nicelik değildir.Kaynak: Madde ve özellikleri · Karışımlar ve özkütle uygulamaları

?Soru 6

Türdeş bir metal küpün yarısı kesilip atılıyor. Sıcaklık değişmediğine göre kalan parçanın kütlesi, hacmi ve özkütlesi için ne söylenebilir?

✓ B. Kütle ve hacim birlikte yarıya iner; oranları olan özkütle aynı kalır. A, kütle azalınca özkütlenin de azaldığı yanılgısıdır; C kesilen parçanın yer kapladığını, yani hacmin de gittiğini unutur; D kütleyi ve hacmi değişmez sanıp özkütleyi şekle bağlar.Kaynak: Madde ve özellikleri · Özkütle

?Soru 7

Doğrusal yolda giden bir aracın hızı I. aralıkta +10 m/s'den +2 m/s'ye, II. aralıkta 0'dan −6 m/s'ye, III. aralıkta −6 m/s'den −1 m/s'ye düzgün olarak değişiyor. Araç hangi aralıklarda yavaşlamaktadır?

✓ C. Hızın büyüklüğü I'de 10'dan 2'ye, III'te 6'dan 1'e azalıyor: iki aralıkta da araç yavaşlıyor. A, III'te −6'dan −1'e geçişi “değer artıyor” diye hızlanma sanır; B, ivmenin negatif olduğu aralıkları (I ve II) yavaşlama sanır, oysa II'de büyüklük 0'dan 6'ya çıkar; D, hızın negatif olduğu aralıkları yavaşlama sanır.Kaynak: Hareket · İvme: hızlanma ve yavaşlama

?Soru 8

Aynı noktadan aynı anda aynı yönde harekete başlayan K ve L araçlarının hız-zaman grafikleri t₁ anında kesişiyor. 0–t₁ aralığında K'nin hızı her an L'ninkinden büyüktür. Buna göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?

✓ B. 0–t₁ boyunca K hep daha hızlıydı, yani daha çok yol aldı; t₁'de öndedir. A hız-zaman grafiklerinin kesişmesini karşılaşma sanır; C hızların eşitliğini ivmelerin eşitliği sanır (eşit hız, eşit eğim demek değildir); D, L'nin hızca öne geçtiği anı konumca öne geçtiği an sanır: L önce aradaki farkı kapatmalıdır.Kaynak: Hareket · Grafik okuma ve tuzaklar

?Soru 9

Aynı sıcaklıkta eşit kütleli X ve Y sıvılarından X'in hacmi daha büyüktür. Buna göre;
I. X'in özkütlesi Y'ninkinden küçüktür.
II. Eşit hacimde alınan X'in kütlesi Y'ninkinden büyüktür.
III. X ve Y aynı madde olabilir.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ D. Eşit kütlede hacmi büyük olanın özkütlesi küçüktür (I doğru). A, eşit hacimde kütlenin özkütleyle doğru orantılı olduğunu ters kurar: X'in kütlesi küçük olur; B ve C, özkütlesi farklı iki sıvıyı aynı madde sayar, oysa aynı sıcaklıkta aynı maddenin özkütlesi tektir.Kaynak: Madde ve özellikleri · Özkütle grafikleri

?Soru 10

Yatay düzlemde 2 kg kütleli cisme 16 N'luk yatay kuvvet uygulanıyor. Cisim kuvvet yönünde hareket ederken 4 N'luk sürtünme kuvveti etki ediyor. Cismin ivmesi kaç m/s²'dir?

✓ B. Net kuvvet 16 − 4 = 12 N; a = 12 ÷ 2 = 6 m/s². A sürtünmeyi unutup 16 ÷ 2 alır; C sürtünmeyi hareket yönünde sanıp kuvvete ekler (20 ÷ 2); D formülü ters kurup net kuvveti kütleyle çarpar (12 · 2).Kaynak: Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları · F = m·a ve serbest cisim diyagramı
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Enerji soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →