Fiziksel iş: yorulmak yetmez, cismin yer değiştirmesi gerekir
MEB 9. sınıf · Enerji · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKuvvet nedir, temas gerektiren ve gerektirmeyen kuvvetler ile dört temel kuvvet nelerdir?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kuvvet, bir cismin hızını, hareket yönünü ya da şeklini değiştirebilen itme veya çekme etkisidir; vektörel ve türetilmiş bir niceliktir, birimi newtondur (N) ve dinamometreyle ölçülür. Sürtünme, ip gerilmesi ve kaldırma kuvveti temas gerektirir; kütle çekim, elektriksel ve manyetik kuvvetler gerektirmez. Doğadaki dört temel kuvvet kütle çekim, elektromanyetik, güçlü nükleer ve zayıf nükleer kuvvettir.
✎Konu anlatımı
Fizikte iş nedir, hangi durumlarda iş yapılmaz?
Kısa cevap: Fizikte iş, bir kuvvetin uygulandığı cismi kendi doğrultusunda yer değiştirmesidir: W = F·x. Birimi joule'dür (J = N·m) ve iş skalerdir. Kuvvet uygulandığı hâlde cisim yer değiştirmiyorsa ya da kuvvet hareket yönüne dikse fiziksel iş yapılmaz. Kuvvet hareketin tersine ise yaptığı iş negatiftir; sürtünmenin yaptığı iş böyledir.Bütün gün duvarı itip yorulan biri, fizikçiye göre hiç iş yapmamıştır.
Günlük dilde “iş” zahmet, emek ya da meslek anlamına gelir. Fizikte ise iş, kuvvetin bir cismi hareket ettirerek enerjisini değiştirmesidir. Kuvvet ile yer değiştirme aynı doğrultudaysa yapılan iş kuvvetin büyüklüğü ile yer değiştirmenin çarpımıdır. İş yapmak enerji aktarmak demektir: bir cisim üzerinde iş yapıldığında cismin enerjisi artar ya da azalır; bu yüzden iş ile enerjinin birimi aynıdır.
Bir kutu 50 N'luk yatay kuvvetle yatay düzlemde kuvvet yönünde 4 m itiliyor. Kuvvetin yaptığı iş nedir?
- Kuvvet ile yer değiştirme aynı yönde.
- W = 50 · 4 = 200 J.
Cevap: 200 J
Ağırlığı 20 N olan çantayı elinde tutan öğrenci önce yatay koridorda 10 m yürüyor, sonra merdivenle 3 m yukarı çıkıyor. Öğrencinin çantayı tutan kuvveti her bölümde ne kadar iş yapar?
- Çantayı tutmak için yukarı yönde 20 N uygulanır.
- Koridorda yer değiştirme yatay, kuvvet düşey: birbirine dik, W = 0.
- Merdivende çanta kuvvet yönünde 3 m yükselir: W = 20 · 3 = 60 J.
Cevap: koridorda 0, merdivende 60 J
✔ Doğru
- W = F·x; kuvvet ile yer değiştirme aynı doğrultuda olmalı.
- Kuvvet harekete dikse iş sıfırdır.
- İşin birimi N·m, yani joule'dür.
✘ Sık yapılan hata
- Yorulan kişinin (duvarı iten, çantayı tutan) iş yaptığını sanmak.
- Yatay yolda yükü taşıyan kişinin yükü tutan kuvvetinin iş yaptığını sanmak.
- Kuvvet yol boyunca etkiyorsa yolun eğimi arttıkça işin arttığını sanmak.
Nasıl sorulurGünlük durumlar verilir ve hangisinde fiziksel iş yapıldığı sorulur; ya da kuvvet ve yol verilip iş hesaplatılır.
TuzakYorulan kişinin iş yaptığını sanmaktır: duvarı itmek, ağır çantayı yerinde tutmak ya da ders çalışmak fiziksel iş değildir. İkinci tuzak, yatay yolda yükü taşıyan kişinin yükü tutan kuvvetinin iş yaptığını sanmaktır; kuvvet harekete diktir. Joule iş ve enerji birimidir, güç birimi değildir.
▭Boşluk doldurma
Yatay düzlemde 25 N'luk yatay kuvvetle kuvvet yönünde 8 m çekilen cisme bu kuvvetin yaptığı iş J'dür. Kuvvet hareket yönüne dik olsaydı yaptığı iş J olurdu.
?Soru çöz
Aşağıdakilerin hangisinde fiziksel anlamda iş yapılır?