Hareket türleri: öteleme, dönme, titreşim ve referans noktası
MEB 9. sınıf · Hareket ve kuvvet · TYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTemel ve türetilmiş büyüklükler nelerdir, SI birimleri nedir?Bağlantılı konudan (Fizik bilimine giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Temel nicelikler başka niceliklere başvurmadan tanımlanan yedi niceliktir: uzunluk (metre), kütle (kilogram), zaman (saniye), elektrik akımı (amper), sıcaklık (kelvin), madde miktarı (mol) ve ışık şiddeti (kandela). Hız, kuvvet, enerji, basınç ve özkütle gibi diğer nicelikler bu yedisinden türetilir; birimleri de temel birimlerle yazılır.
Temel ve türetilmiş nicelikler
✎Konu anlatımı
Öteleme, dönme ve titreşim hareketi nedir, hareket neden görecelidir?
Kısa cevap: Bir cismin konumu zamanla değişiyorsa cisim hareketlidir. Cismin bütün noktaları aynı yönde eşit yer değiştiriyorsa öteleme, noktaları bir eksen etrafında dönüyorsa dönme, cisim bir denge konumu etrafında gidip geliyorsa titreşim hareketi yapar. Hareket görecelidir: aynı cisim bir gözlemciye göre durgun, başka bir gözlemciye göre hareketli olabilir.Trende oturan bir yolcu için yanındaki bavul hiç kıpırdamaz; perondaki biri içinse aynı bavul trenle birlikte hızla uzaklaşmaktadır.
“Bu cisim hareket ediyor mu?” sorusunun tek başına cevabı yoktur; önce “neye göre?” diye sormak gerekir. Hareketi tarif etmek için seçilen başlangıç noktasına referans noktası denir. Bir cismin referans noktasına göre nerede olduğunu, yani uzaklığını ve yönünü birlikte söyleyen büyüklük konumdur. Konum zamanla değişiyorsa cisim o referansa göre hareketlidir.
Üç temel hareket türü
Cisimlerin hareketleri, cismin noktalarının nasıl yer değiştirdiğine göre üç türe ayrılır. Pek çok cisim bunların ikisini birlikte yapar: düz yolda yuvarlanan bir top hem ilerler hem de kendi ekseni etrafında döner.
| Tür | Cismin noktaları ne yapar? | Örnek |
|---|---|---|
| Öteleme | hepsi aynı anda, aynı yönde, eşit miktarda yer değiştirir | asansör kabini, raydaki vagon, düz yolda bisikletin gidonu |
| Dönme | sabit bir eksen etrafında çember çizer | vantilatör pervanesi, dönme dolap, saatin yelkovanı |
| Titreşim | bir denge konumu etrafında iki uç arasında gidip gelir | ses veren gitar teli, diyapazonun kolları, yaya bağlı salınan cisim |
| Öteleme + dönme | cisim ilerlerken bir yandan da kendi ekseni etrafında döner | yuvarlanan top, ilerleyen aracın tekerleği |
Düz bir yolda ilerleyen bisikletin tekerleği, gidonu ve sürücünün sırtındaki çanta hangi hareketleri yapar?
- Tekerlek kendi ekseni etrafında döner ve bisikletle birlikte ilerler: dönme + öteleme.
- Gidon düz yolda çevrilmez, bisikletle birlikte ilerler: yalnız öteleme.
- Çanta sürücüyle birlikte ilerler: öteleme; sürücüye göre ise durgundur.
Cevap: tekerlek dönme ve öteleme, gidon ve çanta öteleme
Sabit hızla doğuya giden bir otobüste Ali koltuğunda oturmakta, durakta ise Can beklemektedir. Ali'ye göre Can ve Can'a göre Ali nasıl hareket eder?
- Can'a göre Ali, otobüsle birlikte doğuya doğru hareket eder.
- Ali kendini durgun kabul eder; Can ona göre sürekli geride kalır, yani Ali'ye göre Can batıya doğru hareket eder.
- İki gözlemci de olayı doğru tarif eder; farklı olan, seçtikleri referanstır.
Cevap: Can'a göre Ali doğuya, Ali'ye göre Can batıya hareket eder.
✔ Doğru
- Önce referansı seç: hareket “kime göre?” sorusuyla başlar.
- Bütün noktalar birlikte kayıyorsa öteleme, eksen çevresinde dolanıyorsa dönmedir.
- Bir denge konumu çevresinde gidip gelme titreşimdir (keman teli, yaya bağlı cisim).
✘ Sık yapılan hata
- Ses veren teli öteleme, dönme dolabı titreşim saymak.
- Bir gözlemciye göre durgun cismi herkese göre durgun sanmak.
- Yolda giden tekerleğin yalnız döndüğünü söyleyip ötelemesini atlamak.
Nasıl sorulurBir gözlemci verilir ve “buna göre hangi cisimler hareketlidir?” diye sorulur; ya da günlük hayattan cisimlerin hareket türü eşleştirilir.
TuzakDönme dolabın hareketine titreşim eklemek ya da ses veren teli öteleme saymaktır: dönme dolap yalnız döner, tel ise denge konumu etrafında titreşir. İkinci tuzak “hareketsiz cismi herkes hareketsiz görür” sanmaktır; durgunluk da gözlemciye bağlıdır.
⇄Bilgi eşleştirme hareket türü
?Soru çöz
Doğuya doğru sabit hızla giden bir trende Ece koltuğunda oturmakta, Efe ise koridorda batıya doğru, trenin hızından daha küçük bir hızla yürümektedir. Rayların yanında Can durmaktadır. Buna göre;
I. Ece'ye göre Efe batıya doğru hareket eder.
II. Can'a göre Efe doğuya doğru hareket eder.
III. Efe'ye göre Can durgundur.
yargılarından hangileri doğrudur?