Düzgün çembersel hareket: açısal hız, merkezcil kuvvet, virajlar

Süratin sabit kalıp hızın neden değiştiğini, merkezcil kuvvetin yeni bir kuvvet olmadığını ve virajlarda güvenli hızı serbest cisim diyagramlarıyla anlatıyoruz.

6 durakAYT · 12. sınıf
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
HESAP · TEMEL BÜYÜKLÜKLER

Düzgün çembersel hareket: periyot, frekans, çizgisel ve açısal hız

MEB 12. sınıf · Çembersel hareket · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSürat ile hız arasındaki fark nedir, ortalama hız nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sürat, birim zamanda alınan yoldur ve skalerdir; hız ise birim zamandaki yer değiştirmedir ve yönü olan vektörel bir büyüklüktür. Ortalama sürat toplam yolun toplam süreye, ortalama hız toplam yer değiştirmenin toplam süreye oranıdır. İkisinin de SI birimi m/s'dir; yön değiştiren harekette ortalama sürat, ortalama hızın büyüklüğünden büyüktür.

Sürat, hız, ortalama hız

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Düzgün çembersel harekette periyot, frekans, çizgisel hız ve açısal hız nedir?

Kısa cevap: Düzgün çembersel harekette cisim çember üzerinde eşit sürelerde eşit yaylar alır; hızının büyüklüğü sabit, yönü sürekli değişir. Bir turun süresi periyot (T), birim zamandaki tur sayısı frekanstır (f = 1/T). Çizgisel hız v = 2πr/T, açısal hız ω = 2π/T'dir ve aralarında v = ω·r bağıntısı vardır.

Dönme dolabın merkezine yakın oturan da kenarda oturan da bir turu aynı sürede tamamlar; ama kenardaki çok daha uzun yol alır.

Hareket sayfasında dönme hareketini öteleme ve titreşimle karşılaştırmıştık. Şimdi dönen bir noktanın hareketini ölçüyoruz. Periyot (T) bir tam turun süresidir, birimi saniyedir. Frekans (f) bir saniyedeki tur sayısıdır, birimi hertz'dir (Hz = 1/s); ikisi birbirinin tersidir. Bir turda alınan yol çevre kadardır (2πr); bu yüzden çizgisel hız çevrenin periyoda oranıdır. Hızın yönü her an çembere teğettir.

Açısal hız (ω) ise birim zamanda taranan açıdır. Bir turda 2π radyanlık açı tarandığı için ω = 2π/T = 2πf olur; birimi rad/s'dir. Aynı diskin üzerindeki bütün noktalar aynı sürede aynı açıyı tarar: açısal hızları eşittir. Merkeze uzak olan nokta daha büyük çember çizdiği için çizgisel hızı daha büyüktür.

f = 1T v = 2πrT ω = 2πT = 2πf v = ω·rAynı mile bağlı çarklarda ω (ve f) eşit; kayışla bağlı kasnaklarda ya da birbirine geçmiş dişlilerde kenar hızları (v) eşittir.
Disk dönerken K ve L aynı açıyı tarar; L, merkeze üç kat uzak olduğu için aynı sürede üç kat uzun yay alır. Hızların yönü yarıçapa diktir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Yarıçapı 0,5 m olan bir tekerlek dakikada 120 tur atıyor. Frekansı, periyodu, açısal hızı ve tekerleğin kenarındaki bir noktanın çizgisel hızı nedir? (π = 3)

  1. f = 120 ÷ 60 = 2 Hz; T = 1 ÷ 2 = 0,5 s.
  2. ω = 2πf = 2 · 3 · 2 = 12 rad/s.
  3. v = ω·r = 12 · 0,5 = 6 m/s.

Cevap: 2 Hz; 0,5 s; 12 rad/s; 6 m/s

Çözümlü örnek

Kayışla birbirine bağlı iki kasnaktan küçüğünün yarıçapı 10 cm, büyüğününki 30 cm'dir. Küçük kasnak saniyede 6 tur atıyorsa büyük kasnağın frekansı nedir? Kenar hızlarını karşılaştırınız.

  1. Kayış kaymıyorsa iki kasnağın kenar hızları eşittir: 2πr1f1 = 2πr2f2.
  2. 10 · 6 = 30 · f2 → f2 = 2 Hz.
  3. Kenar hızları eşit; açısal hızlar ise frekanslarla orantılı, küçüğünki 3 katı.

Cevap: 2 Hz; kenar hızları eşit

✔ Doğru

  • T = 1/f, ω = 2π/T, v = ω·r.
  • Aynı diskteki noktaların açısal hızları eşittir.
  • Kayışla bağlı çarkların kenar çizgisel hızları eşittir.

✘ Sık yapılan hata

  • Aynı diskteki noktaların çizgisel hızlarını da eşit sanmak.
  • Düzgün çembersel harekette hızı sabit sanmak; yalnız büyüklüğü sabittir.
  • Periyot ile frekansı karıştırmak.
Akılda kalsın: Aynı milde ω, aynı kayışta v eşittir. Aynı diskin noktaları birlikte döner, açısal hızları eşittir; kayış ya da dişliyle bağlı çarkların kenarları birlikte kayar, çizgisel hızları eşittir. Tork ve denge sayfasında gördüğümüz dişli kuralı da buradan gelir.
Sınavda

Nasıl sorulurAynı diskin farklı noktaları ya da kayışla, dişliyle bağlı çarklar verilir; açısal hızlar, çizgisel hızlar ya da frekanslar oranlanır.

TuzakAynı diskteki noktaların çizgisel hızlarını da eşit sanmaktır; eşit olan açısal hızdır. İkinci tuzak, düzgün çembersel harekette hızın sabit olduğunu söylemektir: büyüklüğü sabittir, yönü sürekli değişir.

▭Boşluk doldurma

Yarıçapı 0,4 m olan çembersel yörüngede periyodu 0,2 s olan bir cismin frekansı Hz, çizgisel hızı m/s'dir. (π = 3)

5120,26

?Soru çöz

Sabit hızla dönen bir diskin merkezinden r ve 3r uzaklıktaki K ve L noktaları için açısal hızlar oranı ω(K)/ω(L) ve çizgisel hızlar oranı v(K)/v(L) sırasıyla nedir?

✓ A. Aynı diskin noktaları aynı sürede aynı açıyı tarar: ω oranı 1; v = ω·r olduğundan v oranı r oranına eşit, 1/3. B dişlilerdeki kuralı diske uygulayıp ω'yı yarıçapla ters orantılı sanır; C açısal hızı da yarıçapla orantılı kurar; D oranı ters çevirir.
HESAP · MERKEZCİL İVME

Merkezcil ivme: hızın büyüklüğü değil, yönü değişiyor

MEB 12. sınıf · Çembersel hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİvme nedir, hızlanan ve yavaşlayan harekette ivmenin yönü nasıldır?Bağlantılı konudan (Hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İvme, birim zamandaki hız değişimidir (a = Δv/Δt); vektöreldir ve SI birimi m/s²'dir. Hız ile ivme aynı yöndeyse cisim hızlanır, zıt yöndeyse yavaşlar. Sabit ivmeli harekette hız-zaman grafiği eğik bir doğrudur ve bu doğrunun eğimi ivmeyi verir; ivme-zaman grafiği ise zaman eksenine paralel bir doğrudur.

İvme: hızlanma ve yavaşlama

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Düzgün çembersel harekette hız sabitken neden ivme vardır, merkezcil ivme nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Düzgün çembersel harekette hızın büyüklüğü sabit kalsa da yönü sürekli değiştiği için hız vektörü değişir; bu yüzden cismin bir ivmesi vardır. Bu ivme her an çemberin merkezine yönelir ve merkezcil ivme adını alır: a = v² / r = ω²·r. Merkezcil ivme hıza diktir; cismi hızlandırmaz ya da yavaşlatmaz, yalnız yönünü çevirir.

Sabit 50 km/h ile bir kavşağın çevresinden dönen bir sürücü hızlanmaz, ama yine de kendini dışa doğru savruluyor hisseder.

İvmeyi Hareket sayfasında hız değişiminin süreye oranı olarak tanımlamıştık; hız bir vektör olduğu için yalnız yönünün değişmesi de ivme demektir. Çember üzerinde birbirine yakın iki noktadaki hız vektörlerini aynı başlangıca taşıyıp farklarını alırsak, Vektörler sayfasında gördüğümüz çıkarma işlemi farkın merkeze doğru olduğunu gösterir. Bu yüzden düzgün çembersel hareketin ivmesi merkezcildir.

A ile B arasındaki ortalama ivme, Δv'nin yönündedir: aşağı ve sola, yani yayın ortasındaki noktadan merkeze doğru. Noktalar birbirine yaklaştıkça bu yön tam merkeze döner.Görsel: Sınav Defteri
am = v²r am = ω²·r am = 4π²rT²Yönü her an merkeze doğru, hıza dik. Aynı hızda yarıçap küçülürse, aynı açısal hızda yarıçap büyürse ivme artar.

Hangi formül ne zaman?

İki formül birbirine çelişkili görünebilir: biri r'ye bölüyor, öteki r ile çarpıyor. Çelişki yoktur; neyin sabit tutulduğuna bakmak gerekir. Çizgisel hız sabitse (aynı hızla farklı virajlar) keskin virajda ivme büyüktür: v²/r. Açısal hız sabitse (aynı disk) kenardaki noktanın ivmesi büyüktür: ω²r. Düzgün çembersel harekette yalnız merkezcil ivme vardır; teğet doğrultuda ivme yoktur.

Çözümlü örnek

Yarıçapı 20 m olan bir pistte 10 m/s sabit süratle koşan bir atletin merkezcil ivmesi kaç m/s²'dir?

  1. a = v² ÷ r = 100 ÷ 20 = 5 m/s².
  2. Yönü her an pistin merkezine doğrudur.

Cevap: 5 m/s², merkeze doğru

Çözümlü örnek

Açısal hızı 2 rad/s olan bir diskin merkezinden 0,5 m uzaktaki noktanın merkezcil ivmesi nedir? Aynı diskte 1 m uzaktaki noktanınki nedir? 0,5 m uzaktaki noktanın çizgisel hızı aynı kalıp yarıçap 1 m olsaydı ivme ne olurdu?

  1. a = ω²r = 4 · 0,5 = 2 m/s².
  2. Aynı diskte ω aynı: 4 · 1 = 4 m/s², iki katı.
  3. Çizgisel hız aynı kalırsa (v = 1 m/s): a = 1² ÷ 1 = 1 m/s², yarısı.

Cevap: 2 m/s²; 4 m/s²; 1 m/s²

✔ Doğru

  • a = v²/r = ω²·r; ivme her an merkeze doğrudur.
  • Hız 2 katına çıkarsa merkezcil ivme 4 katına çıkar.
  • Sabit ω'da ivme r ile artar, sabit v'de r ile azalır.

✘ Sık yapılan hata

  • Sürat sabit diye ivmenin sıfır olduğunu söylemek.
  • v²/r ile ω²·r'yi neyin sabit olduğuna bakmadan kullanmak.
  • Merkezcil ivmeyi teğet doğrultusunda sanmak.
Akılda kalsın: Yön değişimi de ivmedir. Düzgün çembersel harekette sürat sabit, hız değişkendir; ivme her an merkeze bakar. Hız iki katına çıkarsa merkezcil ivme dört katına çıkar.
Sınavda

Nasıl sorulurFarklı yarıçaplarda, farklı hızlarla dönen cisimlerin merkezcil ivmeleri oranlanır; ivmenin yönü ya da hız ile ivme arasındaki açı sorulur.

TuzakHızın büyüklüğü sabit diye ivmenin sıfır olduğunu söylemektir. İkinci tuzak, v²/r ile ω²r'yi neyin sabit olduğuna bakmadan kullanıp oranı ters bulmaktır.

▭Boşluk doldurma

Yarıçapı 3 m olan çembersel yörüngede 6 m/s sabit süratle dolanan cismin merkezcil ivmesi m/s², açısal hızı rad/s'dir.

122184

?Soru çöz

Aynı yarıçaplı çembersel bir pistte dolanan bir aracın sabit sürati iki katına çıkarılırsa merkezcil ivmesi nasıl değişir?

✓ B. a = v²/r; r aynı, v iki kat → a dört kat. A ivmeyi hızla doğru orantılı kurar, kareyi unutur; C hız ile yarıçapı karıştırıp ters orantı kurar; D sürat sabit olduğu için ivmenin de sabit kalacağını sanır.
HESAP · MERKEZCİL KUVVET

Merkezcil kuvvet: yeni bir kuvvet değil, bir görev

MEB 12. sınıf · Çembersel hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNewton'ın 2. yasası nedir, net kuvvet, kütle ve ivme nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir cisme etki eden net kuvvet, cismin kütlesi ile ivmesinin çarpımına eşittir: F(net) = m·a. İvme net kuvvetle doğru, kütleyle ters orantılıdır ve her zaman net kuvvetle aynı yöndedir. Net kuvveti bulmak için cisme etki eden bütün kuvvetler serbest cisim diyagramında gösterilir, aynı doğrultudakiler yönlerine dikkat edilerek toplanır.

F = m·a ve serbest cisim diyagramı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Merkezcil kuvvet nedir, hangi kuvvetler merkezcil kuvvet görevi görür, ip koparsa cisim nasıl hareket eder?

Kısa cevap: Bir cismi çembersel yörüngede tutan, merkeze doğru yönelmiş net kuvvete merkezcil kuvvet denir: F = m·v² / r = m·ω²·r. Merkezcil kuvvet ayrı bir kuvvet türü değildir; ip gerilmesi, sürtünme, kütle çekimi ya da elektriksel kuvvet bu görevi üstlenir. Bu kuvvet ortadan kalkarsa cisim o anki hızı doğrultusunda, çembere teğet olarak düz gider.

Çekiç atan bir sporcu dönerken çekici ip boyunca içe doğru çeker; ipi bıraktığı anda çekiç dönmeyi bırakıp dümdüz uçar.

Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları sayfasında gördüğümüz F = m·a, çembersel harekette de geçerlidir. İvme merkeze doğru olduğuna göre, bu ivmeyi doğuran net kuvvet de merkeze doğru olmalıdır. Sorunun anahtarı her seferinde aynıdır: bu durumda merkezcil kuvveti hangi kuvvet sağlıyor? İpe bağlı dönen taşta ip gerilmesi, virajdaki otomobilde lastiklerle yol arasındaki sürtünme, Dünya çevresindeki Ay'da kütle çekimi bu görevi yapar.

Fm = m·v²r Fm = m·ω²·rF(m), cisme etki eden kuvvetlerin merkeze doğru bileşenlerinin toplamıdır. Serbest cisim diyagramına ayrıca “merkezcil kuvvet” diye bir ok çizilmez.
Taşı dışa iten bir “merkezkaç kuvveti” yoktur; ip kopunca taş yarıçap boyunca dışarı değil, o anki hızı yönünde, çembere teğet olarak gider.Görsel: Sınav Defteri

Merkezkaç hissi nereden gelir?

Virajı dönen bir otobüste yolcu kapıya doğru savrulduğunu hisseder. Aslında yolcu, eylemsizliği gereği düz gitmeyi sürdürmek ister; otobüs ise döner. Kapı yolcuya merkeze doğru bir kuvvet uygulayana kadar yolcu otobüse göre dışa kayıyor gibi görünür. Yerdeki gözlemciye göre yolcuyu dışa iten bir kuvvet yoktur; yalnız onu merkeze çeken bir kuvvetin eksikliği vardır.

Çözümlü örnek

2 kg'lık bir cisim yarıçapı 0,5 m olan yatay çembersel yörüngede 3 m/s sabit süratle döndürülüyor. Cisme etki eden merkezcil kuvvet kaç N'dur?

  1. F = m·v² ÷ r = 2 · 9 ÷ 0,5.
  2. F = 36 N, her an merkeze doğru.

Cevap: 36 N

Çözümlü örnek

En fazla 50 N gerilmeye dayanabilen 1 m'lik bir iple, 0,5 kg'lık taş sürtünmesiz yatay masada döndürülüyor. İp kopmadan taşın ulaşabileceği en büyük hız kaç m/s'dir?

  1. Merkezcil kuvveti ip sağlar: T = m·v² ÷ r.
  2. 50 = 0,5 · v² ÷ 1 → v² = 100.
  3. v = 10 m/s; daha hızlı döndürülürse ip kopar ve taş teğet gider.

Cevap: 10 m/s

✔ Doğru

  • F(merkezcil) = m·v²/r; bu görevi gerçek bir kuvvet yapar.
  • Merkeze çeken kuvvet ip, sürtünme, çekim ya da bunların bileşkesi olabilir.
  • Kuvvet kaybolursa cisim teğet doğrultusunda gider.

✘ Sık yapılan hata

  • İp kopunca cismin yarıçap doğrultusunda dışarı fırladığını sanmak.
  • Serbest cisim diyagramına ayrı bir “merkezcil kuvvet” oku eklemek.
  • Dışarıdan bakan gözlemci için merkezkaç kuvvetini gerçek kuvvet saymak.
Akılda kalsın: Merkezcil kuvvet bir görevin adıdır, kuvvetin değil. Soruda önce “merkeze kim çekiyor?” diye sor: ip, sürtünme, çekim, elektriksel kuvvet ya da bunların bileşkesi. Görevi yapan kuvvet kaybolursa cisim teğet gider.
Sınavda

Nasıl sorulurİpe bağlı cisimde ip gerilmesi, ipin kopma sınırına göre en büyük hız ya da farklı durumlarda merkezcil kuvveti hangi kuvvetin sağladığı sorulur.

Tuzakİp kopunca cismin yarıçap doğrultusunda dışarı fırladığını sanmaktır; cisim teğet gider. İkinci tuzak, serbest cisim diyagramına gerçek kuvvetlerin yanında ayrıca bir merkezcil kuvvet oku eklemektir.

⇄Bilgi eşleştirme merkezcil kuvveti sağlayan

?Soru çöz

Sürtünmesiz yatay bir masada ipe bağlı olarak düzgün çembersel hareket yapan bir cismin ipi aniden kopuyor. Cismin sonraki hareketi için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Merkeze çeken ip gerilmesi ortadan kalkınca cisme yatayda kuvvet kalmaz; eylemsizlikle o anki hızını korur ve teğet gider. A var olmayan bir merkezkaç kuvvetinin cismi dışa ittiğini sanır; B çembersel hareketin kuvvet olmadan sürdüğünü düşünür; D ivmenin yönünü kuvvet kalktıktan sonra da sürüyor sanır.
HESAP · YATAY DÜZLEM

Yatay düzlemde çembersel hareket: dönen platform ve dönme silindiri

MEB 12. sınıf · Çembersel hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSürtünme kuvveti neye bağlıdır, statik ve kinetik sürtünme arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sürtünme, birbirine değen yüzeyler arasında harekete ya da hareket eğilimine zıt yönde oluşan kuvvettir. Cisim durgunken statik sürtünme uygulanan kuvvete eşittir ve en büyük bir değeri vardır; cisim kaydıktan sonra kinetik sürtünme etki eder ve bu en büyük değerden biraz küçüktür. Sürtünme yüzeylerin cinsine ve yüzeye dik kuvvete bağlıdır, yüzey alanına bağlı değildir.

Sürtünme kuvveti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dönen bir platformdaki cisim ne zaman kayar, lunaparktaki dönme silindirinde insanlar neden düşmez?

Kısa cevap: Dönen yatay bir platformda duran cismin merkezcil kuvvetini statik sürtünme sağlar; cisim kaymıyorsa m·ω²·r ≤ k·m·g olmalıdır, yani en büyük açısal hız ω = √(k·g / r)'dir. Merkezden uzak cisim daha önce kayar. Dönme silindirinde ise duvarın tepkisi N merkezcil kuvveti sağlar; sürtünme ağırlığı dengelerse kişi düşmez.

Dönen bir pikabın kenarına konan bozuk para, merkeze yakın konandan çok daha önce fırlar.

Yatay düzlemde dönen bir cisimde ağırlık ile yüzeyin tepkisi düşeyde birbirini dengeler; merkeze doğru yatay bir kuvvet gerekir. Cisim bir platformun üstündeyse bu kuvveti statik sürtünme sağlar. Sabit ivmeli hareket sayfasında gördüğümüz gibi statik sürtünmenin bir üst sınırı vardır: k·m·g. Gereken merkezcil kuvvet bu sınırı aşarsa cisim kayar. Kütle iki yanda da sadeleştiği için kayma sınırı kütleye bağlı değildir; yalnız k, r ve ω'ya bağlıdır.

m·ω²·r ≤ k·m·g ωmax = √(k·g / r) dönme silindiri: ωmin = √(g / (k·r))Platformda r büyüdükçe kaymadan dönülebilecek en büyük ω küçülür. Silindirde ω bu en küçük değerin altına inerse kişi kayar.
Silindir hızlandıkça duvar kişiyi daha güçlü iter; N büyüdükçe en büyük statik sürtünme de büyür ve bir noktada ağırlığı taşımaya yeter. Zemin bu andan sonra çekilebilir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Dönen yatay bir platformda, merkezden 1 m uzakta duran bir kutu ile platform arasındaki statik sürtünme katsayısı 0,4'tür. Kutu kaymadan platform en çok hangi açısal hızla dönebilir? (g = 10 m/s²)

  1. m·ω²·1 ≤ 0,4 · m · 10; kütle sadeleşir.
  2. ω² ≤ 4 → ωmax = 2 rad/s.

Cevap: 2 rad/s

Çözümlü örnek

Aynı plak üzerinde merkezden 0,2 m ve 0,8 m uzaklıkta iki özdeş para duruyor; statik sürtünme katsayısı 0,5'tir. Plağın dönme hızı yavaşça artırılıyor. Hangi para önce kayar, hangi açısal hızda? (g = 10 m/s²)

  1. Yakındaki: ωmax = √(0,5 · 10 ÷ 0,2) = √25 = 5 rad/s.
  2. Uzaktaki: ωmax = √(5 ÷ 0,8) = √6,25 = 2,5 rad/s.
  3. Açısal hız 2,5 rad/s'ye ulaşınca uzaktaki para kayar; yakındaki 5 rad/s'ye kadar dayanır.

Cevap: uzaktaki para, ω = 2,5 rad/s'de

✔ Doğru

  • Platformda kaymama koşulu m·ω²·r ≤ k·m·g; kütle sadeleşir.
  • Aynı ω'da kenardaki cisim önce kayar.
  • Dönme silindirinde merkezcil kuvveti duvarın tepkisi sağlar.

✘ Sık yapılan hata

  • Ağır cismin daha önce ya da daha geç kayacağını sanmak.
  • Dönme silindirinde merkezcil kuvveti sürtünmenin sağladığını sanmak.
  • Platformda merkeze yakın cismin önce kaydığını sanmak.
Akılda kalsın: Dönen platformda kenar tehlikelidir: aynı ω'da gereken merkezcil kuvvet r ile büyür. Dönme silindirinde ise tersine, hız arttıkça güvenlik artar: duvarın itmesi büyüdükçe sürtünme sınırı yükselir.
Sınavda

Nasıl sorulurDönen platformdaki cisimlerden hangisinin önce kayacağı, kaymadan dönülebilecek en büyük hız ya da dönme silindirinde düşmemek için en küçük açısal hız sorulur.

TuzakAğır cismin daha önce ya da daha geç kayacağını sanmaktır; kütle sadeleşir. İkinci tuzak, dönme silindirinde merkezcil kuvveti sürtünmenin sağladığını düşünmektir; merkezcil kuvveti duvarın tepkisi sağlar, sürtünme ağırlığı dengeler.

▭Boşluk doldurma

Yarıçapı 5 m olan dönme silindirinde duvar ile kişi arasındaki statik sürtünme katsayısı 0,5'tir. Zemin çekildiğinde kişinin düşmemesi için silindirin açısal hızı en az rad/s olmalıdır; bu durumda kişinin çizgisel hızı m/s'dir. (g = 10 m/s²)

210425

?Soru çöz

Yatay dönen bir platformun üzerinde merkezden r ve 2r uzaklıkta, platformla sürtünme katsayıları aynı olan iki cisim duruyor. Platformun dönme hızı yavaşça artırılırsa hangisi doğru olur?

✓ D. Aynı ω'da gereken merkezcil kuvvet m·ω²·r ile r'ye orantılıdır; sürtünme sınırı k·m·g ise r'ye bağlı değildir. Uzaktaki cisim sınıra önce ulaşır. A ilişkiyi ters kurar; B aynı ω'nun aynı kuvveti gerektirdiğini sanır; C statik sürtünmenin sınırsız büyüyebileceğini düşünür.
HESAP · DÜŞEY DÜZLEM

Düşey düzlemde çembersel hareket: en üst nokta, en alt nokta, tümsek ve çukur

MEB 12. sınıf · Çembersel hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKütle ile ağırlık arasındaki fark nedir, ağırlık nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ağırlık, bir cisme etki eden yer çekimi kuvvetidir: G = m·g. Yer çekimi ivmesi Dünya yüzeyinde yaklaşık 9,8 m/s²'dir (sorularda 10 alınır); kutuplarda ekvatordan biraz büyüktür, yükseldikçe azalır, Ay'da yaklaşık altıda biridir. Bu yüzden ağırlık yere göre değişir, kütle değişmez. Ağırlık dinamometreyle, kütle eşit kollu teraziyle ölçülür.

Ağırlık ve yer çekimi ivmesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Düşey çembersel harekette ip gerilmesi en üstte ve en altta nasıl bulunur, tümsekten geçen aracın tepki kuvveti nedir?

Kısa cevap: Düşey düzlemde dönen cisimde ağırlık da merkezcil kuvvete katılır. İpe bağlı cisimde en altta T − m·g = m·v²/r, en üstte T + m·g = m·v²/r'dir; bu yüzden ip en altta en çok gerilir. Cismin tepe noktasından ip gevşemeden geçebilmesi için hızı en az √(g·r) olmalıdır. Tümsek tepesinde yolun tepkisi ağırlıktan küçük, çukur dibinde büyüktür.

Kovayı hızlı hızlı başının üstünden çeviren biri tek damla su dökmez; yavaşlarsa ilk taşan yer tepe noktası olur.

Yatay düzlemde ağırlık merkezcil kuvvete katılmıyordu. Düşey düzlemde ise ağırlık en üstte merkeze doğru, en altta merkezden dışarı doğrudur. Merkezcil kuvvet her noktada, merkeze doğru olan kuvvetlerden dışarı doğru olanların çıkarılmasıyla bulunur. En altta ip hem ağırlığı taşır hem de merkezcil kuvveti sağlar: en çok gerilir. En üstte ağırlık işin bir kısmını yaptığı için ip daha az gerilir; hız yeterince küçükse ipe hiç iş kalmaz.

en alt: T − mg = mv²r en üst: T + mg = mv²r vmin = √(g·r)Tümsek tepesinde m·g − N = m·v²/r, çukur dibinde N − m·g = m·v²/r. Tümsekte v = √(g·r) olunca N sıfırlanır, tekerlekler yerden kesilir.
En üstte ağırlık merkezcil kuvvete yardım eder, en altta karşı koyar. Bu yüzden aynı hızda bile ip en altta daha çok gerilir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

0,5 kg'lık bir cisim 1 m'lik iple düşey düzlemde döndürülüyor. Cisim en alt noktadan 6 m/s, en üst noktadan 4 m/s hızla geçiyor. İp gerilmesi bu noktalarda kaç N'dur? (g = 10 m/s²)

  1. En alt: T = mg + mv²/r = 5 + 0,5 · 36 = 23 N.
  2. En üst: T = mv²/r − mg = 0,5 · 16 − 5 = 3 N.

Cevap: en altta 23 N, en üstte 3 N

Çözümlü örnek

1000 kg'lık bir otomobil, eğrilik yarıçapı 40 m olan bir tümseğin tepesinden 10 m/s hızla geçiyor. Yolun araca uyguladığı tepki kuvveti kaç N'dur? Araç hangi hızda yerden kesilir? (g = 10 m/s²)

  1. Tepede merkez aşağıda: mg − N = mv²/r.
  2. N = 10 000 − 1000 · 100 ÷ 40 = 10 000 − 2500 = 7500 N.
  3. N = 0 için v = √(g·r) = √400 = 20 m/s; bu hızda tekerlekler yerden kesilir.

Cevap: 7500 N; 20 m/s

✔ Doğru

  • Merkeze doğru kuvvetler artı yazılır: ΣF = m·v²/r.
  • Tepede ipin gevşememesi için v ≥ √(g·r).
  • En altta ip gerilmesi T = m·g + m·v²/r.

✘ Sık yapılan hata

  • Tepe noktasında hızın sıfır olabileceğini sanmak.
  • En altta ağırlığı merkezcil kuvvete eklemek; ağırlık merkezden dışarı doğrudur.
  • Tümsekte tepki kuvvetini ağırlıktan büyük sanmak; tümsekte hafiflenir.
Akılda kalsın: Merkeze doğru olanlar artı, dışarı doğru olanlar eksi yazılır; toplam m·v²/r'ye eşitlenir. Tümsekte hafifler, çukurda ağırlaşırsın: hız büyüdükçe bu etki artar.
Sınavda

Nasıl sorulurDüşey çemberde ip gerilmesinin en büyük ve en küçük olduğu noktalar, tepe noktasından geçmek için en küçük hız ya da tümsek ve çukurdaki araçların tepki kuvvetleri karşılaştırılır.

TuzakTepe noktasında hızın sıfır olabileceğini sanmaktır; ip gevşememesi için en az √(g·r) gerekir. İkinci tuzak, en altta ağırlığı merkezcil kuvvete eklemektir; orada ağırlık merkezden dışarı doğrudur.

↕Sıralama aynı hızla geçen araç: yolun tepkisi küçükten büyüğe

  1. Düz yol
  2. Yarıçapı küçük tümseğin tepesi
  3. Çukurun dibi
  4. Yarıçapı büyük tümseğin tepesi

?Soru çöz

0,2 kg'lık bir cisim 0,4 m uzunluğundaki iple düşey düzlemde döndürülüyor. Cismin çemberin en üst noktasından ip gevşemeden geçebilmesi için o noktadaki hızı en az kaç m/s olmalıdır? (g = 10 m/s²)

✓ B. En üstte T = 0 sınırında yalnız ağırlık merkezcil kuvveti sağlar: m·g = m·v²/r, v = √(10 · 0,4) = 2 m/s. A tepe noktasında hızın sıfır olabileceğini sanır (cisim düşer, ip gevşer); C karekökü almayı unutup g·r'yi hız yazar; D enerji bağıntısı √(2gr) ile karıştırır.
HESAP · VİRAJ

Virajlarda güvenli dönüş: sürtünme, eğim ve hız sınırı

MEB 12. sınıf · Çembersel hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMerkezcil kuvvet nedir, hangi kuvvetler merkezcil kuvvet görevi görür, ip koparsa cisim nasıl hareket eder?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir cismi çembersel yörüngede tutan, merkeze doğru yönelmiş net kuvvete merkezcil kuvvet denir: F = m·v² / r = m·ω²·r. Merkezcil kuvvet ayrı bir kuvvet türü değildir; ip gerilmesi, sürtünme, kütle çekimi ya da elektriksel kuvvet bu görevi üstlenir. Bu kuvvet ortadan kalkarsa cisim o anki hızı doğrultusunda, çembere teğet olarak düz gider.

Merkezcil kuvvet

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Araçlar virajı en fazla hangi hızla güvenle dönebilir, eğimli viraj neden yapılır?

Kısa cevap: Düz (yatay) virajda merkezcil kuvveti lastiklerle yol arasındaki sürtünme sağlar; aracın kaymadan dönebileceği en büyük hız v = √(k·g·r)'dir. Eğimli virajda yolun tepki kuvvetinin yatay bileşeni de merkeze yönelir; sürtünme olmasa bile tan θ = v² / (r·g) koşulunu sağlayan hızla güvenle dönülür. İki durumda da güvenli hız kütleye bağlı değildir.

Islak bir yolda aynı virajı kuru havadaki hızla almaya çalışan sürücü, aracının dışa doğru kaydığını hisseder.

Düz bir virajda araca yatay olarak etki eden tek kuvvet lastiklerle yol arasındaki sürtünmedir; merkezcil kuvvet görevini bu sürtünme üstlenir. Sürtünmenin sınırı k·m·g olduğu için gereken merkezcil kuvvet bunu geçerse araç dışa doğru savrulur. Yol ıslak ya da buzluysa k küçülür ve güvenli hız düşer; bu yüzden hız sınırları virajın yarıçapına ve yol koşullarına göre belirlenir.

düz viraj: vmax = √(k·g·r) eğimli viraj (sürtünmesiz): tan θ = v²r·gθ: yolun yatayla yaptığı açı. Eğimli virajda N·sin θ merkeze doğru, N·cos θ ağırlığı dengeler.
Yolun içe doğru eğik olması, tepki kuvvetini de içe doğru eğer. Bu yüzden eğimli virajda sürtünmeye hiç ihtiyaç duymayan bir “tasarım hızı” vardır.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Yarıçapı 80 m olan düz bir virajda lastiklerle yol arasındaki sürtünme katsayısı 0,5'tir. Araç virajı kaymadan en çok kaç km/h hızla dönebilir? (g = 10 m/s²)

  1. mv²/r ≤ kmg → vmax = √(0,5 · 10 · 80) = √400 = 20 m/s.
  2. 20 · 3,6 = 72 km/h.

Cevap: 72 km/h

Çözümlü örnek

Yarıçapı 120 m olan bir viraj yatayla 37° eğimle yapılmıştır. Sürtünme olmasa bile araçların virajı güvenle dönebileceği hız nedir? (g = 10 m/s², tan 37° = 0,75)

  1. v² = r·g·tan θ = 120 · 10 · 0,75 = 900.
  2. v = 30 m/s = 108 km/h.
  3. Kütle formülde yok: bisiklet de kamyon da aynı hızla güvenle döner.

Cevap: 30 m/s (108 km/h)

✔ Doğru

  • Düz virajda güvenli hız v = √(k·g·r); kütleye bağlı değildir.
  • Yarıçap ya da sürtünme 4 katına çıkarsa güvenli hız 2 katına çıkar.
  • Eğimli virajda tepkinin yatay bileşeni de merkezcil kuvvete katılır.

✘ Sık yapılan hata

  • Ağır aracın virajı daha yavaş dönmesi gerektiğini sanmak.
  • Sürtünme yarıya inince güvenli hızın da yarıya indiğini sanmak.
  • Güvenli hızı yarıçapla doğru orantılı sanmak; √r ile artar.
Akılda kalsın: Virajda güvenli hız karekök içinde büyür: yarıçap ya da sürtünme dört katına çıkarsa hız ancak iki katına çıkar. Hız sınırlarının neden “keskin virajda düşük” olduğunu bu karekök açıklar.
Sınavda

Nasıl sorulurDüz virajda sürtünme katsayısı ya da yarıçap değişince güvenli hızın nasıl değişeceği, eğimli virajda tasarım hızı ya da gereken eğim açısı sorulur.

TuzakAğır aracın virajı daha yavaş dönmesi gerektiğini düşünmektir; güvenli hız kütleye bağlı değildir. İkinci tuzak, sürtünme katsayısı yarıya inince güvenli hızın da yarıya indiğini sanmaktır: hız √k ile orantılıdır.

▭Boşluk doldurma

Yarıçapı 100 m olan düz bir virajda sürtünme katsayısı 0,4 ise araç virajı en çok m/s, yani km/h hızla kaymadan dönebilir. (g = 10 m/s²)

207240400

?Soru çöz

Düz bir virajı kuru havada en çok v hızıyla kaymadan dönebilen bir araç için, yol ıslanınca lastik ile yol arasındaki sürtünme katsayısı yarıya iniyor. Aracın bu virajı kaymadan dönebileceği en büyük hız ne olur?

✓ C. v(max) = √(k·g·r); k yarıya inince hız √2'ye bölünür: v/√2. A hızı k ile doğru orantılı sanır, karekökü unutur; B oranı ters kurar, ıslak yolda hızın arttığı sonucuna varır; D güvenli hızın sürtünmeye bağlı olmadığını düşünür.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Noktasal bir yükün kendisinden d uzaklıktaki bir noktada oluşturduğu elektrik alanın büyüklüğü E'dir. Aynı yükün 3d uzaklıktaki noktada oluşturduğu alanın büyüklüğü nedir?

✓ C. Alan uzaklığın karesiyle ters orantılıdır: 3² = 9 kat küçülür, E/9. A ters orantıyı kurar ama kareyi unutur; B ve D uzaklık artınca alanın da arttığını sanır, D ayrıca kareyi doğru alıp yönü ters kurar.Kaynak: Elektrik alan ve potansiyel · Noktasal yükün elektrik alanı

?Soru 2

0,5 T'lık düzgün manyetik alana dik raylar üzerinde 0,4 m uzunluğundaki iletken çubuk 10 m/s sabit hızla çekiliyor. Rayların uçlarına 4 Ω'luk direnç bağlıdır. Devreden geçen indüksiyon akımı kaç A'dir?

✓ A. ε = 0,5 · 0,4 · 10 = 2 V, I = 2 ÷ 4 = 0,5 A. B emk'yı akım sanır, dirence bölmez; C Ohm yasasını ters kurup emk'yı dirençle çarpar; D hızı formüle katmaz (0,5 · 0,4 ÷ 4).Kaynak: Elektromanyetik indüksiyon · İndüksiyon emk'sı ve akımı

?Soru 3

Ağırlığı önemsiz hareketli bir makarayla 400 N'luk yük sabit hızla 3 m yükseltiliyor. Uygulanan kuvvet ve ipin çekildiği uzunluk sırasıyla nedir?

✓ C. İki ip parçası yükü paylaşır: F = 200 N; her parça 3 m kısalacağı için ip 6 m çekilir (200 · 6 = 400 · 3). A kuvvetten kazancı görür ama yoldan kaybı unutur; B makarayı sabit makara gibi düşünür; D yolu da kuvvet gibi yarıya indirir, işten kazanç varmış gibi davranır.Kaynak: Tork ve denge · Makaralar ve palanga

?Soru 4

+4 μC'lik sabit bir noktasal yükten 0,3 m uzakta bulunan +1 μC'lik yük, sabit yükten 0,1 m uzaktaki noktaya getiriliyor. Bunun için yapılması gereken iş kaç J'dür? (k = 9·10⁹ N·m²/C²)

✓ D. V(0,3 m) = 1,2·10⁵ V, V(0,1 m) = 3,6·10⁵ V; W = 1·10⁻⁶ · 2,4·10⁵ = 0,24 J. A yalnız başlangıç noktasının potansiyelini kullanır; B yalnız son noktanınkini kullanır, farkı almaz; C dış kuvvetin işi ile alanın işini karıştırıp işareti ters verir.Kaynak: Elektrik alan ve potansiyel · Potansiyel farkı ve iş

?Soru 5

Ortasından desteklenen 3 m'lik ağırlığı önemsiz bir tahterevallinin sol tarafında, destekten 1,2 m uzakta 30 kg'lık bir çocuk oturuyor. 40 kg'lık bir çocuk tahterevallinin dengede kalması için sağ tarafta destekten kaç m uzağa oturmalıdır?

✓ D. Torklar eşit olmalı: 30 · 1,2 = 40 · x, x = 0,9 m. A kütleleri ters yerleştirip 40 · 1,2 = 30 · x yazar; B eşit uzaklıkta dengeleneceklerini sanır; C uzaklığı kütle farkıyla orantılı küçültür (1,2 · 10 ÷ 40), tork eşitliğini kurmaz.Kaynak: Tork ve denge · Denge şartları

?Soru 6

1 m uzunluğundaki ağırlığı önemsiz bir çubuğun bir ucunda 1 kg, öteki ucunda 4 kg'lık noktasal kütleler vardır. Sistemin kütle merkezi 1 kg'lık kütleden kaç cm uzaktadır?

✓ C. 1 kg'ı başlangıç alırsak x = (1 · 0 + 4 · 100) ÷ 5 = 80 cm; kütle merkezi ağır kütleye 20 cm uzaktadır. A uzaklığı ters yerleştirip hafif kütleye yakın koyar; B kütleleri hesaba katmadan ortayı alır; D 100'ü yalnız 4'e böler, toplam kütleyi kullanmaz.Kaynak: Tork ve denge · Kütle merkezi ve ağırlık merkezi

?Soru 7

Aynı mıknatıs, aynı uzunluktaki düşey bakır ve plastik borulardan aynı anda serbest bırakılıyor. Mıknatısın bakır borudan daha geç çıkmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Düşen mıknatıs bakırda akı değişimi ve indüksiyon akımları doğurur; Lenz gereği bu akımların alanı düşüşe karşı koyar. A bakırı manyetik bir madde sanır, oysa bakır mıknatısa yapışmaz; B iki borunun da aynı boyutta olduğunu, hava direncinin farklı olmadığını gözden kaçırır; D kütlenin ortamla değiştiğini sanır.Kaynak: Elektromanyetik indüksiyon · Lenz kuralı ve öz-indüksiyon

?Soru 8

Üstteki levhası pozitif, alttaki negatif yüklü iki yatay levhanın arasına soldan, levhalara paralel bir hızla bir proton, bir elektron ve bir nötron gönderiliyor. Parçacıkların hareketi için hangisi doğrudur? (Yer çekimi önemsiz)

✓ A. Alan yukarıdan aşağıya; pozitif proton alan yönünde (aşağı), negatif elektron alana zıt (yukarı) kuvvet alır; yüksüz nötron etkilenmez. B kuvvet yönünü alanın tersine kurar; C alana dik hızda kuvvetin de sıfır olduğunu sanır (bu manyetik alan için bile doğru değildir); D yük işaretini hesaba katmaz.Kaynak: Elektrik alan ve potansiyel · Paralel levhalar ve düzgün alan

?Soru 9

Düzgün manyetik alanda sabit hızla döndürülen bir dinamo bobininde oluşan indüksiyon emk'sı hangi durumda en büyüktür?

✓ D. Emk akının değişim hızına bağlıdır; akı, bobin alana paralelken (akının sıfır olduğu anda) en hızlı değişir. A akının büyüklüğünü değişim hızıyla karıştırır; B sabit hızla dönmeyi sabit emk sanır; C dönme hızı azalınca emk'nın da azaldığını gözden kaçırır.Kaynak: Elektromanyetik indüksiyon · Elektrik motoru ve dinamo

?Soru 10

Alanı 0,5 m² olan düz bir tel çerçeve, 0,4 T'lık düzgün manyetik alanda duruyor. Manyetik alan çerçevenin yüzeyiyle 53° açı yapıyor. Çerçeveden geçen akı kaç Wb'dir? (sin 53° = 0,8, cos 53° = 0,6)

✓ B. Alan yüzeyle 53° yapıyorsa normalle 37° yapar: Φ = 0,4 · 0,5 · cos 37° = 0,16 Wb. A yüzeyle verilen açıyı normal açısı sanıp cos 53° kullanır; C açıyı yok sayıp çerçeveyi alana dik kabul eder; D eğik duran çerçeveyi alana paralel sanır.Kaynak: Elektromanyetik indüksiyon · Manyetik akı
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Fizik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →