Düzgün çembersel hareket: periyot, frekans, çizgisel ve açısal hız
MEB 12. sınıf · Çembersel hareket · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaSürat ile hız arasındaki fark nedir, ortalama hız nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Sürat, birim zamanda alınan yoldur ve skalerdir; hız ise birim zamandaki yer değiştirmedir ve yönü olan vektörel bir büyüklüktür. Ortalama sürat toplam yolun toplam süreye, ortalama hız toplam yer değiştirmenin toplam süreye oranıdır. İkisinin de SI birimi m/s'dir; yön değiştiren harekette ortalama sürat, ortalama hızın büyüklüğünden büyüktür.
✎Konu anlatımı
Düzgün çembersel harekette periyot, frekans, çizgisel hız ve açısal hız nedir?
Kısa cevap: Düzgün çembersel harekette cisim çember üzerinde eşit sürelerde eşit yaylar alır; hızının büyüklüğü sabit, yönü sürekli değişir. Bir turun süresi periyot (T), birim zamandaki tur sayısı frekanstır (f = 1/T). Çizgisel hız v = 2πr/T, açısal hız ω = 2π/T'dir ve aralarında v = ω·r bağıntısı vardır.Dönme dolabın merkezine yakın oturan da kenarda oturan da bir turu aynı sürede tamamlar; ama kenardaki çok daha uzun yol alır.
Hareket sayfasında dönme hareketini öteleme ve titreşimle karşılaştırmıştık. Şimdi dönen bir noktanın hareketini ölçüyoruz. Periyot (T) bir tam turun süresidir, birimi saniyedir. Frekans (f) bir saniyedeki tur sayısıdır, birimi hertz'dir (Hz = 1/s); ikisi birbirinin tersidir. Bir turda alınan yol çevre kadardır (2πr); bu yüzden çizgisel hız çevrenin periyoda oranıdır. Hızın yönü her an çembere teğettir.
Açısal hız (ω) ise birim zamanda taranan açıdır. Bir turda 2π radyanlık açı tarandığı için ω = 2π/T = 2πf olur; birimi rad/s'dir. Aynı diskin üzerindeki bütün noktalar aynı sürede aynı açıyı tarar: açısal hızları eşittir. Merkeze uzak olan nokta daha büyük çember çizdiği için çizgisel hızı daha büyüktür.
Yarıçapı 0,5 m olan bir tekerlek dakikada 120 tur atıyor. Frekansı, periyodu, açısal hızı ve tekerleğin kenarındaki bir noktanın çizgisel hızı nedir? (π = 3)
- f = 120 ÷ 60 = 2 Hz; T = 1 ÷ 2 = 0,5 s.
- ω = 2πf = 2 · 3 · 2 = 12 rad/s.
- v = ω·r = 12 · 0,5 = 6 m/s.
Cevap: 2 Hz; 0,5 s; 12 rad/s; 6 m/s
Kayışla birbirine bağlı iki kasnaktan küçüğünün yarıçapı 10 cm, büyüğününki 30 cm'dir. Küçük kasnak saniyede 6 tur atıyorsa büyük kasnağın frekansı nedir? Kenar hızlarını karşılaştırınız.
- Kayış kaymıyorsa iki kasnağın kenar hızları eşittir: 2πr1f1 = 2πr2f2.
- 10 · 6 = 30 · f2 → f2 = 2 Hz.
- Kenar hızları eşit; açısal hızlar ise frekanslarla orantılı, küçüğünki 3 katı.
Cevap: 2 Hz; kenar hızları eşit
✔ Doğru
- T = 1/f, ω = 2π/T, v = ω·r.
- Aynı diskteki noktaların açısal hızları eşittir.
- Kayışla bağlı çarkların kenar çizgisel hızları eşittir.
✘ Sık yapılan hata
- Aynı diskteki noktaların çizgisel hızlarını da eşit sanmak.
- Düzgün çembersel harekette hızı sabit sanmak; yalnız büyüklüğü sabittir.
- Periyot ile frekansı karıştırmak.
Nasıl sorulurAynı diskin farklı noktaları ya da kayışla, dişliyle bağlı çarklar verilir; açısal hızlar, çizgisel hızlar ya da frekanslar oranlanır.
TuzakAynı diskteki noktaların çizgisel hızlarını da eşit sanmaktır; eşit olan açısal hızdır. İkinci tuzak, düzgün çembersel harekette hızın sabit olduğunu söylemektir: büyüklüğü sabittir, yönü sürekli değişir.
▭Boşluk doldurma
Yarıçapı 0,4 m olan çembersel yörüngede periyodu 0,2 s olan bir cismin frekansı Hz, çizgisel hızı m/s'dir. (π = 3)
?Soru çöz
Sabit hızla dönen bir diskin merkezinden r ve 3r uzaklıktaki K ve L noktaları için açısal hızlar oranı ω(K)/ω(L) ve çizgisel hızlar oranı v(K)/v(L) sırasıyla nedir?