Elektrik akımı ve devreler: Ohm yasası, dirençlerin ve üreteçlerin bağlanması, elektriksel güç

Akımın neden her yerde aynı olmadığını, eşdeğer direncin nasıl bulunduğunu ve hangi lambanın daha parlak yanacağını devre şemaları üzerinde anlatıyoruz.

7 durakTYT · 10. sınıf
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
1 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · ELEKTRİK AKIMI

Elektrik akımı: yüklerin düzenli akışı

MEB 10. sınıf · Elektrik ve manyetizma · TYT · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaElektrik yükü nedir, birim yük ve yükün korunumu ne demektir?Bağlantılı konudan (Elektrostatik). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atomda proton pozitif, elektron negatif yüklüdür, nötron yüksüzdür; proton ile elektronun yük miktarları eşittir. Bu en küçük yük miktarına birim yük denir: e = 1,6·10⁻¹⁹ C. Cisimler elektron alıp vererek yüklenir: elektron kazanan negatif, kaybeden pozitif olur. Yüklenmede yük yoktan var olmaz; toplam yük korunur.

Elektrik yükü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Elektrik akımı nedir, yönü nasıl belirlenir, potansiyel farkı ne işe yarar?

Kısa cevap: Elektrik akımı, bir iletkenin kesitinden birim zamanda geçen yük miktarıdır: I = q/t; birimi amperdir (A). Akımın yönü pozitif yüklerin hareket yönü kabul edilir, yani metallerde elektronların hareketine zıttır. Yükleri harekete geçiren, iletkenin iki ucu arasındaki potansiyel farkıdır (gerilim, volt); potansiyel farkını üreteç sağlar.

Elektrik düğmesine bastığın an lamba yanar; oysa tek tek elektronlar tel boyunca bir salyangoz kadar yavaş ilerler.

Elektrostatik sayfasında yüklerin yer değiştirerek cisimleri yüklediğini gördük. Yükler bir iletken boyunca sürekli ve düzenli hareket ederse elektrik akımı oluşur. Metallerde akımı serbest elektronlar taşır. Tuzlu su ve asit çözeltileri gibi sıvılarda hem pozitif hem negatif iyonlar zıt yönlerde hareket eder; gazlarda ve plazmada iyonlar ve elektronlar birlikte taşır. Akımın yönü tarihsel olarak pozitif yüklerin hareket yönü seçilmiştir; bu yüzden metal bir telde akım, elektronların hareketine zıt yöndedir.

I = qt 1 A = 1 C/sAkım şiddeti ampermetreyle, potansiyel farkı voltmetreyle ölçülür. Pildeki mAh (miliamper-saat) değeri bir yük miktarıdır: akım × süre.

Suyun bir borudan akması için iki uç arasında yükseklik ya da basınç farkı gerekir. Yükleri bir iletkende akıtmak için de iki uç arasında potansiyel farkı gerekir; bu farkı pil, akü gibi üreteçler sağlar. Aşağıdaki benzetme devrenin parçalarını yerine oturtur.

Su devresi benzetmesi
Su devresiElektrik devresi
pompa (suyu yükseğe basar)üreteç (potansiyel farkı oluşturur)
yükseklik ya da basınç farkıpotansiyel farkı (V)
borudan saniyede geçen suakım şiddeti (I)
dar boru, kum dolu bölümdirenç (R)
Çözümlü örnek

Bir iletkenin kesitinden 4 s'de 12 C yük geçiyor. Akım şiddeti nedir?

  1. I = 12 ÷ 4 = 3 A.

Cevap: 3 A

Çözümlü örnek

2 A'lik akım taşıyan bir telin kesitinden 1 dakikada kaç elektron geçer? (e = 1,6·10⁻¹⁹ C)

  1. Geçen yük: q = I·t = 2 · 60 = 120 C.
  2. Elektron sayısı: n = 120 ÷ 1,6·10−19 = 7,5·1020.

Cevap: 7,5·10²⁰ elektron

✔ Doğru

  • Akımın yönü artıdan eksiye; elektronlar tersine gider.
  • I = q/t; 1 A = 1 C/s.
  • Cam, plastik ve kuru tahta yalıtkandır.

✘ Sık yapılan hata

  • Akımın yönünü elektronların hareket yönü sanmak.
  • Bütün katıları iletken saymak.
  • Akım artınca kesitten birim zamanda geçen yükün azaldığını sanmak.
Akılda kalsın: Üreteç itici, potansiyel farkı basınç, akım debi, direnç darlık. Akımın yönü “artıdan eksiye”, elektronların yönü bunun tersidir.
Sınavda

Nasıl sorulurAkım, yük ve süre arasındaki ilişki; katı, sıvı ve gazlarda akımı hangi parçacıkların taşıdığı; akım yönünün elektron hareketiyle ilişkisi sorulur.

TuzakAkımın yönünü elektronların hareket yönü sanmaktır. İkinci tuzak, bütün katıların elektriği ilettiğini sanmaktır: cam, plastik ve kuru tahta yalıtkandır. Pildeki mAh değeri güç ya da enerji değil, yük miktarıdır.

▭Boşluk doldurma

Bir telin kesitinden 5 s'de 15 C yük geçiyorsa akım şiddeti A'dir. Bu akım 1 dakikada C yük taşır.

3180750,33

?Soru çöz

Elektrik akımıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ B. Çözeltilerde iyonlar zıt yönlerde hareket ederek akımı birlikte taşır. A akım yönünü elektron yönüyle karıştırır, oysa akım elektronların tersinedir; C katı olmayı iletken olmak sanır; D camı iletken sanır, cam yalıtkandır.
KAVRAM · DİRENÇ

Direnç: uzun ve ince tel akıma daha çok karşı koyar

MEB 10. sınıf · Elektrik ve manyetizma · TYT · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTemel ve türetilmiş büyüklükler nelerdir, SI birimleri nedir?Bağlantılı konudan (Fizik bilimine giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Temel nicelikler başka niceliklere başvurmadan tanımlanan yedi niceliktir: uzunluk (metre), kütle (kilogram), zaman (saniye), elektrik akımı (amper), sıcaklık (kelvin), madde miktarı (mol) ve ışık şiddeti (kandela). Hız, kuvvet, enerji, basınç ve özkütle gibi diğer nicelikler bu yedisinden türetilir; birimleri de temel birimlerle yazılır.

Temel ve türetilmiş nicelikler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir telin direnci neye bağlıdır, boy ve kesit alanı direnci nasıl değiştirir?

Kısa cevap: Direnç, bir iletkenin elektrik akımına karşı gösterdiği zorluktur; birimi ohm'dur (Ω). Katı bir telin direnci telin boyu ile doğru, kesit alanı ile ters orantılıdır ve telin yapıldığı maddeye (özdirence) bağlıdır: R = ρ·L/A. Ohmik bir telin direnci uçlarına uygulanan gerilime ya da geçen akıma bağlı değildir.

Kalabalık bir koridordan geçmek uzun ve dar olduğunda zorlaşır; elektronlar için tel de böyle bir koridordur.

Elektronlar iletkende ilerlerken atomlarla çarpışır; bu çarpışmalar akımı zorlaştırır. Tel uzadıkça elektronların aşması gereken yol uzar, direnç artar. Tel kalınlaştıkça yüklerin geçebileceği “şerit” sayısı artar, direnç azalır. Telin yapıldığı madde de önemlidir: bakır ve gümüşün özdirenci küçük, nikel-krom gibi ısıtıcı tellerinin özdirenci büyüktür. Direnci ayarlanabilen devre elemanına reosta denir.

R = ρ · LAρ: özdirenç (maddenin cinsine bağlı), L: telin boyu, A: kesit alanı. Bu bağıntı ilişkileri yorumlamak içindir; TYT'de değer yerine konup direnç hesaplatılmaz, oran sorulur.
Boy iki katına çıkınca direnç iki katına çıkar; kesit iki katına çıkınca direnç yarıya iner. Aynı madde için sıralama: Z < X < Y.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Aynı maddeden yapılmış X (boy L, kesit A), Y (boy 2L, kesit A) ve Z (boy L, kesit 2A) tellerinin dirençlerini sıralayınız.

  1. X'in direnci R olsun.
  2. Y: boy 2 katı → 2R. Z: kesit 2 katı → R/2.
  3. Sıralama: RZ < RX < RY.

Cevap: Z < X < Y

Çözümlü örnek

Direnci R olan bir tel tam ortasından katlanıp iki kat hâlinde tek tel gibi kullanılıyor. Yeni direnci nedir?

  1. Katlanınca boy yarıya iner: direnç ×1/2.
  2. İki kat yan yana geldiği için kesit iki katına çıkar: direnç bir kez daha ×1/2.
  3. Toplam etki: R · 1/2 · 1/2 = R/4.

Cevap: R/4

✔ Doğru

  • R = ρ·L/A: boy artınca direnç artar, kesit artınca azalır.
  • Direnç maddenin cinsine (özdirenç), boyuna ve kesitine bağlıdır.
  • Gerilim direnci değil, akımı değiştirir.

✘ Sık yapılan hata

  • Kesit alanı arttıkça direncin arttığını sanmak.
  • Özdirenci büyük maddeden yapılan teli her durumda en dirençli saymak.
  • Gerilim artınca telin direncinin de arttığını sanmak.
Akılda kalsın: Direnç için boy kötü, kalınlık iyi: uzun tel zorlaştırır, kalın tel kolaylaştırır. Gerilimi artırmak direnci değiştirmez; yalnız akımı artırır.
Sınavda

Nasıl sorulurBoyu, kesiti ya da maddesi farklı tellerin dirençleri karşılaştırılır; telin uzatılması, katlanması ya da kalınlaştırılmasının etkisi sorulur.

TuzakKesit alanı arttıkça direncin arttığını sanmaktır. İkinci tuzak, özdirenci en büyük maddeden yapılan telin her durumda en dirençli olduğunu sanmaktır; boy ve kesit de hesaba girer. Sıcaklığın dirence etkisi ve renk kodları bu konuda sorulmaz.

↕Sıralama aynı madde, küçükten büyüğe direnç

  1. Y: boy 2L, kesit A
  2. Z: boy L, kesit 2A
  3. W: boy 2L, kesit A/2
  4. X: boy L, kesit A

?Soru çöz

Direnci R olan bir telin yerine aynı maddeden, boyu 2 katı ve kesit alanı 2 katı olan bir tel kullanılıyor. Yeni telin direnci kaç R'dir?

✓ D. Boy 2 katı direnci 2 katına çıkarır, kesit 2 katı yarıya indirir; etkiler birbirini götürür. A yalnız boyu hesaba katar; B kesit alanını da dirençle doğru orantılı sanır (2 · 2); C yalnız kesiti hesaba katar.
HESAP · OHM YASASI

Ohm yasası: V = I·R ve ölçü aletleri

MEB 10. sınıf · Elektrik ve manyetizma · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFizikte iş nedir, hangi durumlarda iş yapılmaz?Bağlantılı konudan (İş, enerji ve güç). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fizikte iş, bir kuvvetin uygulandığı cismi kendi doğrultusunda yer değiştirmesidir: W = F·x. Birimi joule'dür (J = N·m) ve iş skalerdir. Kuvvet uygulandığı hâlde cisim yer değiştirmiyorsa ya da kuvvet hareket yönüne dikse fiziksel iş yapılmaz. Kuvvet hareketin tersine ise yaptığı iş negatiftir; sürtünmenin yaptığı iş böyledir.

Fiziksel iş

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ohm yasası nedir, ampermetre ve voltmetre devreye nasıl bağlanır?

Kısa cevap: Ohm yasasına göre bir direncin uçları arasındaki potansiyel farkı, direnç ile üzerinden geçen akımın çarpımına eşittir: V = I·R. Gerilim-akım grafiği orijinden geçen bir doğrudur ve eğimi direnci verir. Akımı ölçen ampermetre devreye seri, gerilimi ölçen voltmetre ölçülen elemana paralel bağlanır; ideal ampermetrenin direnci sıfır, voltmetreninki sonsuz kabul edilir.

Aynı lambaya iki pil bağlayınca daha parlak yanar: gerilim iki katına çıkınca akım da iki katına çıkmıştır.

Georg Simon Ohm, bir telin uçlarındaki gerilimi değiştirip akımı ölçtüğünde ikisinin oranının sabit kaldığını buldu. Bu sabit oran telin direncidir: R = V/I. Gerilim artırılınca direnç değişmez, akım artar. Direnç, akımla gerilim arasındaki bağı kuran bir “katsayı” gibidir.

V = I · RV (volt), I (amper), R (ohm). V-I grafiğinde eğim R'dir; dik doğru büyük direnç demektir.
Ampermetre akımın geçtiği yolun üstüne (seri), voltmetre ölçeceği elemanın iki ucuna (paralel) bağlanır. Akım dış devrede üretecin artı ucundan eksi ucuna akar.Görsel: Sınav Defteri

Ampermetre akımı ölçtüğü yolun üzerine konur; devreye ek direnç katmaması için direnci çok küçüktür. Voltmetre ise ölçeceği elemanın uçlarına paralel bağlanır; üzerinden akım çekip devreyi bozmaması için direnci çok büyüktür. Ampermetre bir elemana paralel bağlanırsa o elemanın akımını değil, üzerinden geçen büyük akımı gösterir ve devre kısa devre olur.

Çözümlü örnek

4 Ω'luk bir direncin uçlarına 12 V uygulanıyor. Dirençten geçen akım nedir?

  1. I = V/R = 12 ÷ 4 = 3 A.

Cevap: 3 A

Çözümlü örnek

K ve L dirençlerinin gerilim-akım ölçümleri şöyledir: K'nin uçlarına 6 V uygulanınca 2 A, L'ninkine 6 V uygulanınca 1 A geçiyor. Dirençleri ve V-I grafiklerinin eğimlerini karşılaştırınız.

  1. RK = 6 ÷ 2 = 3 Ω, RL = 6 ÷ 1 = 6 Ω.
  2. V-I grafiğinde eğim R'dir: L'nin doğrusu K'ninkinden iki kat diktir.
  3. Aynı gerilimde direnci büyük olan daha az akım geçirir.

Cevap: R(K) = 3 Ω, R(L) = 6 Ω; L'nin grafiği daha dik

✔ Doğru

  • V = I·R; ohmik telde R sabittir.
  • Ampermetre seri, voltmetre paralel bağlanır.
  • Gerilim-akım grafiğinde (V düşeyde) eğim dirençtir.

✘ Sık yapılan hata

  • Gerilim artınca ohmik telin direncinin arttığını sanmak.
  • Ampermetreyi direncin uçlarına paralel bağlamak.
  • Voltmetreyi devreye seri bağlayıp akımı ölçtüğünü sanmak.
Akılda kalsın: Ampermetre akımın yoluna (seri), Voltmetre varış ve kalkış noktalarına (paralel). Direnç değişmez; gerilim değişince akım değişir.
Sınavda

Nasıl sorulurOhm yasasıyla akım, gerilim ya da direnç hesabı; V-I grafiğinden direnç karşılaştırması; ampermetre ve voltmetrenin doğru bağlandığı devrenin seçilmesi sorulur.

TuzakOhmik telde gerilim artınca direncin de arttığını sanmaktır. İkinci tuzak, ampermetreyi direncin uçlarına paralel bağlamaktır. Kontrol kalemi akım ya da gerilim ölçmez, yalnız faz hattını gösterir.

⇄Bilgi eşleştirme devre elemanı → özelliği

?Soru çöz

Ohmik bir direncin uçlarına 24 V uygulandığında 4 A akım geçiyor. Gerilim 12 V'a indirilirse direncin değeri ve geçen akım sırasıyla ne olur?

✓ A. R = 24 ÷ 4 = 6 Ω ve değişmez; I = 12 ÷ 6 = 2 A. B direncin gerilimle değiştiğini sanır (12 ÷ 4); C direnci doğru bulur ama akımın sabit kaldığını sanır; D formülü ters kurup gerilimle akımı çarpar (24 · 4).
HESAP · EŞDEĞER DİRENÇ

Seri ve paralel bağlama: eşdeğer direnç ve devre hesabı

MEB 10. sınıf · Elektrik ve manyetizma · TYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaElektrik akımı nedir, yönü nasıl belirlenir, potansiyel farkı ne işe yarar?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Elektrik akımı, bir iletkenin kesitinden birim zamanda geçen yük miktarıdır: I = q/t; birimi amperdir (A). Akımın yönü pozitif yüklerin hareket yönü kabul edilir, yani metallerde elektronların hareketine zıttır. Yükleri harekete geçiren, iletkenin iki ucu arasındaki potansiyel farkıdır (gerilim, volt); potansiyel farkını üreteç sağlar.

Elektrik akımı ve potansiyel farkı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dirençler seri ve paralel bağlanınca eşdeğer direnç, akım ve gerilim nasıl bulunur?

Kısa cevap: Seri bağlı dirençlerden aynı akım geçer, eşdeğer direnç dirençlerin toplamıdır ve gerilim dirençlerle orantılı paylaşılır. Paralel bağlı dirençlerin uçları arasındaki gerilim aynıdır; eşdeğer direncin tersi dirençlerin terslerinin toplamıdır ve akım dirençlerle ters orantılı paylaşılır. Paralel eşdeğer direnç, en küçük dirençten de küçüktür.

Evinde bir lamba yandığında diğerleri sönmüyorsa lambalar paralel bağlıdır; eski tip yılbaşı ışıklarında biri yanınca hepsi sönüyorsa seri bağlıdır.

Seri bağlamada dirençler art arda dizilir; akımın tek bir yolu vardır, bu yüzden her dirençten aynı akım geçer. Engeller arka arkaya eklendiği için eşdeğer direnç artar. Birinin teli koparsa devre açılır, hepsi söner. Paralel bağlamada dirençler aynı iki noktaya bağlanır; uçlarındaki gerilim aynıdır, akım kollara ayrılır. Her yeni kol akım için yeni bir yol açtığı için eşdeğer direnç azalır; bir kol koparsa diğerleri çalışmaya devam eder.

Seri: Reş = R1 + R2 + … Paralel: 1Reş = 1R1 + 1R2 + …İki direnç paralelse kısa yol: R(eş) = R₁·R₂ ÷ (R₁ + R₂). n özdeş R paralelse R(eş) = R/n.
Seri ile paralel bağlamanın karşılaştırılması
SeriParalel
Aynı olanakımgerilim
Paylaşılangerilim (büyük dirence büyük pay)akım (küçük dirence büyük pay)
Eşdeğer dirençen büyükten de büyüken küçükten de küçük
Bir eleman bozulursahepsi dururdiğerleri çalışır
Önce paralel kısmı tek bir dirence indir (2 Ω), sonra seriyle topla (4 Ω). Ana akımı bulup geri dön: paralel kolun gerilimi 6 V, akım 6 Ω'a 1 A, 3 Ω'a 2 A paylaşılır.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

6 Ω ve 3 Ω'luk iki direnç önce seri, sonra paralel bağlanıyor. Eşdeğer dirençler nedir?

  1. Seri: 6 + 3 = 9 Ω.
  2. Paralel: (6 · 3) ÷ (6 + 3) = 18 ÷ 9 = 2 Ω.
  3. Kontrol: paralel eşdeğer (2 Ω), küçük olan 3 Ω'dan da küçük.

Cevap: seri 9 Ω, paralel 2 Ω

Çözümlü örnek

Şekildeki devrede ana koldan geçen akımı ve 6 Ω ile 3 Ω'luk dirençlerden geçen akımları bulunuz.

  1. Paralel kısım: 6 ∥ 3 = 2 Ω; eşdeğer: 2 + 2 = 4 Ω.
  2. Ana akım: I = 12 ÷ 4 = 3 A.
  3. Paralel kısmın gerilimi: 3 · 2 = 6 V (2 Ω'luk dirençte de 6 V düşer; toplam 12 V).
  4. Kol akımları: 6 ÷ 6 = 1 A ve 6 ÷ 3 = 2 A; toplam 3 A, tutarlı.

Cevap: ana kol 3 A; 6 Ω'dan 1 A, 3 Ω'dan 2 A

✔ Doğru

  • Seride akım ortaktır: R(eş) = R₁ + R₂.
  • Paralelde gerilim ortaktır: 1/R(eş) = 1/R₁ + 1/R₂.
  • Paralel kollarda küçük dirençten çok akım geçer.

✘ Sık yapılan hata

  • Paralel kollarda büyük dirençten çok akım geçtiğini sanmak.
  • Paralel kol eklenince öteki kolların geriliminin düştüğünü sanmak (iç direnç yokken).
  • Paralel eşdeğer direnci kollardan büyük sanmak; en küçük kol direncinden de küçüktür.
Akılda kalsın: Seri: akım ortak, gerilim paylaşılır. Paralel: gerilim ortak, akım paylaşılır. Paralelde akım, “kolay yolu” seçer: küçük dirençten çok akım geçer.
Sınavda

Nasıl sorulurKarışık bağlı bir devrede eşdeğer direnç, ana kol akımı, bir kolun akımı ya da gerilimi sorulur; bir anahtar kapatılınca akımların nasıl değiştiği de sık kalıptır.

TuzakParalel kollarda direnci büyük olan koldan daha çok akım geçtiğini sanmaktır. İkinci tuzak, üretece paralel yeni bir kol eklenince diğer kolların geriliminin değiştiğini sanmaktır; iç direnç yoksa değişmez, yalnız ana akım artar.

▭Boşluk doldurma

4 Ω ve 12 Ω'luk iki direnç seri bağlanırsa eşdeğer direnç Ω, paralel bağlanırsa Ω olur.

163848

?Soru çöz

Her biri 6 Ω olan üç özdeş direnç birbirine paralel bağlanarak iç direnci önemsiz 6 V'luk bir üretece bağlanıyor. Her bir dirençten geçen akım ve ana koldan geçen akım sırasıyla kaç A'dir?

✓ C. Paralel kolların her birinin gerilimi 6 V: her dirençten 6 ÷ 6 = 1 A; ana kol 3 · 1 = 3 A (ya da R(eş) = 2 Ω, 6 ÷ 2 = 3 A). A dirençleri seri sanıp 18 Ω ile hesaplar; B ana kol akımının her koldan geçtiğini sanır; D ana kol akımını tek bir kolun akımına eşitler.
KAVRAM · ÜRETEÇLER

Üreteçlerin bağlanması: daha parlak mı, daha uzun mu?

MEB 10. sınıf · Elektrik ve manyetizma · TYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir telin direnci neye bağlıdır, boy ve kesit alanı direnci nasıl değiştirir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Direnç, bir iletkenin elektrik akımına karşı gösterdiği zorluktur; birimi ohm'dur (Ω). Katı bir telin direnci telin boyu ile doğru, kesit alanı ile ters orantılıdır ve telin yapıldığı maddeye (özdirence) bağlıdır: R = ρ·L/A. Ohmik bir telin direnci uçlarına uygulanan gerilime ya da geçen akıma bağlı değildir.

Direnç ve bağlı olduğu değişkenler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Üreteçler seri ve paralel bağlanınca ne değişir, pillerin tükenme süresi nasıl etkilenir?

Kısa cevap: Seri bağlanan üreteçlerin elektromotor kuvvetleri (emk) toplanır; devre akımı artar, lamba daha parlak yanar, piller daha çabuk tükenir. Özdeş üreteçler paralel bağlanırsa toplam emk tek üretecinkine eşittir; lamba aynı parlaklıkta yanar ama piller daha geç tükenir. Ters bağlanan üretecin emk'si diğerlerinden çıkarılır.

Uzaktan kumandanın pil yuvasında piller art arda dizilir; amaç bir pilin veremeyeceği gerilimi elde etmektir.

Üreteç, kimyasal ya da başka bir enerjiyi elektrik enerjisine dönüştürerek devrede potansiyel farkı oluşturur; bu potansiyel farkının en büyük değerine elektromotor kuvveti (emk, ε) denir. Seri bağlamada bir pilin artı ucu diğerinin eksi ucuna bağlanır; emk'ler toplanır. Paralel bağlamada özdeş pillerin aynı uçları birleştirilir; emk değişmez, ama devrenin çektiği akımı piller paylaşır. Bir pil ters bağlanırsa emk'si toplamdan çıkarılır.

Seri bağlama gerilimi (ve parlaklığı) artırır ama pilleri çabuk tüketir; paralel bağlama gerilimi değiştirmez, pillerin ömrünü uzatır.Görsel: Sınav Defteri

İç direnç; Galvani ve Volta

Gerçek bir üretecin kendi içinde de küçük bir direnci (iç direnç) vardır; üreteçten akım çekilince bu yüzden uçlarındaki gerilim emk'den biraz küçük olur ve üreteç ısınır. İlk üreteç bir tartışmadan doğdu: Luigi Galvani, metale dokunan kurbağa bacağının kasılmasını hayvan dokusunun ürettiği “hayvansal elektrik” ile açıkladı. Alessandro Volta ise elektriğin iki farklı metal ile aralarındaki nemli maddeden kaynaklandığını savundu ve çinko ile bakır levhaları tuzlu suya batırılmış kumaşlarla üst üste dizerek ilk pili yaptı.

Çözümlü örnek

Her birinin emk'si 1,5 V olan üç özdeş pil (a) seri, (b) paralel, (c) seri ama biri ters bağlanıyor. Toplam emk'ler nedir?

  1. (a) Seri: 1,5 + 1,5 + 1,5 = 4,5 V.
  2. (b) Paralel (özdeş): 1,5 V.
  3. (c) Biri ters: 1,5 + 1,5 − 1,5 = 1,5 V.

Cevap: 4,5 V; 1,5 V; 1,5 V

Çözümlü örnek

Bir lamba tek pille t süre yanıyor. Aynı lamba iki özdeş pil seri ve paralel bağlanarak yakılırsa pillerin tükenme süreleri ne olur? (İç dirençler önemsiz, pillerin yük kapasitesi aynı.)

  1. Tükenme süresi, pilin taşıdığı akımla ters orantılıdır.
  2. Seri: emk 2 katı, devre akımı 2 katı; akımın tamamı her pilden geçer → her pil t/2'de biter.
  3. Paralel: emk aynı, devre akımı aynı; akım iki pile bölünür → her pil 2t sürede biter.

Cevap: seri t/2, paralel 2t

✔ Doğru

  • Seri bağlı pillerde emk'ler toplanır: lamba daha parlak yanar.
  • Özdeş pillerin paraleli emk'yi değiştirmez, pil ömrünü uzatır.
  • Tükenme süresi çekilen akımla ters orantılıdır.

✘ Sık yapılan hata

  • Paralel bağlı pillerin lambayı daha parlak yaktığını sanmak.
  • Büyük akım çeken devredeki pilin daha uzun dayandığını sanmak.
  • Ters bağlanan pilin emk'yi artırdığını sanmak; ters pil emk'den düşülür.
Akılda kalsın: Seri pil = güç (daha çok gerilim, daha parlak, kısa ömür). Paralel pil = dayanıklılık (aynı gerilim, aynı parlaklık, uzun ömür).
Sınavda

Nasıl sorulurFarklı bağlanmış pillerle yakılan özdeş lambaların parlaklıkları ve pillerin tükenme süreleri karşılaştırılır; ters bağlanmış pilin etkisi sorulur.

TuzakParalel bağlı pillerin lambayı daha parlak yaktığını ya da akımı azalttığını sanmaktır. İkinci tuzak, büyük akım çeken devredeki pilin daha uzun dayandığını sanmaktır: tükenme süresi çekilen akımla ters orantılıdır. Emk'leri farklı pillerin paralel bağlanması ve iç direnç hesabı sorulmaz.

⇄Bilgi eşleştirme bağlama → sonuç

?Soru çöz

Bir lamba tek bir pille yakıldığında pil t sürede tükeniyor. Aynı lamba, aynı türden iki pilin paralel bağlandığı bir üreteçle yakılırsa ne olur? (İç dirençler önemsiz.)

✓ B. Paralel özdeş pillerin emk'si tek pilinkine eşit, lamba akımı aynı; akım iki pile bölündüğü için her pil iki kat uzun dayanır. A seri bağlamanın sonucudur; C paralel bağlamanın tükenme süresini değiştirmediğini sanır; D paralel bağlamanın akımı azalttığı yanılgısıdır.
HESAP · ELEKTRİKSEL GÜÇ

Elektriksel güç: hangi lamba daha parlak yanar?

MEB 10. sınıf · Elektrik ve manyetizma · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGüç nedir, birimi nedir ve nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (İş, enerji ve güç). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Güç, birim zamanda yapılan iş ya da aktarılan enerjidir: P = W/t. SI birimi watt'tır (W = J/s) ve güç skaler bir niceliktir. Aynı işi daha kısa sürede yapan daha güçlüdür; aynı sürede daha çok iş yapan da daha güçlüdür. Elektrik faturasındaki kilovatsaat (kWh) bir güç değil, enerji birimidir.

Güç

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Elektriksel güç ve enerji nasıl hesaplanır, hangi lamba daha parlak yanar?

Kısa cevap: Bir direncin birim zamanda harcadığı elektrik enerjisi elektriksel güçtür: P = V·I = I²·R = V²/R; birimi watt'tır. t sürede harcanan enerji E = P·t'dir. Lambanın parlaklığı harcadığı güçle artar. Seri bağlı lambalardan direnci büyük olan, paralel bağlı lambalardan direnci küçük olan daha parlak yanar.

Faturadaki kilovatsaat, evdeki bütün cihazların saatlerce harcadığı gücün toplamıdır.

İş, enerji ve güç sayfasında gücü işin süreye oranı olarak tanımlamıştık; elektrikte de aynı anlam geçerlidir: güç, elektrik enerjisinin başka bir enerjiye (ısı, ışık, hareket) dönüşme hızıdır. Tost makinesi ve ütü elektrik enerjisini ısıya, lamba ışık ve ısıya, elektrikli motor hareket enerjisine dönüştürür; akü ise kimyasal enerjiyi elektrik enerjisine çeviren bir üreteçtir. Bir dirençte açığa çıkan ısı akıma, dirence ve süreye bağlıdır.

P = V·I = I2·R = V2R E = P·tSeri lambalarda akım ortak olduğu için P = I²R kullan; paralel lambalarda gerilim ortak olduğu için P = V²/R kullan.
Lamba parlaklığı: hangisi daha parlak?
BağlamaOrtak nicelikKullanılacak bağıntıDaha parlak olan
SeriakımP = I²·Rdirenci büyük lamba
ParalelgerilimP = V²/Rdirenci küçük lamba
Çözümlü örnek

4 Ω'luk bir dirençten 3 A akım geçiyor. Direncin gücü nedir? 10 s'de ne kadar enerji harcar?

  1. P = I2·R = 32 · 4 = 36 W.
  2. E = P·t = 36 · 10 = 360 J; bu enerji ısıya dönüşür.

Cevap: 36 W; 360 J

Çözümlü örnek

Dirençleri 2 Ω ve 4 Ω olan iki lamba önce seri, sonra paralel bağlanarak aynı üretece bağlanıyor. Her durumda hangi lamba daha parlak yanar?

  1. Seri: akım ortak, P = I2R; 4 Ω'luk lambanın gücü 2 katı, o daha parlak.
  2. Paralel: gerilim ortak, P = V2/R; 2 Ω'luk lambanın gücü 2 katı, o daha parlak.
  3. Hangi lambanın parlak olduğu bağlama biçimine göre tersine döner.

Cevap: seride 4 Ω, paralelde 2 Ω daha parlak

✔ Doğru

  • P = V·I = I²·R = V²/R; 1 W = 1 J/s.
  • Seride akım ortak: büyük direnç büyük güç.
  • Paralelde gerilim ortak: küçük direnç büyük güç.

✘ Sık yapılan hata

  • Her durumda direnci büyük lambayı parlak sanmak.
  • Watt'ı joule ile saniyenin çarpımı sanmak.
  • Aynı sürede eşit ısı veren dirençleri kesin olarak eşit dirençli saymak; eşit olan güçtür.
Akılda kalsın: Önce ortak olanı bul: seride akım, paralelde gerilim. Sonra formülü ona göre seç. Seride “büyük direnç büyük güç”, paralelde “küçük direnç büyük güç”.
Sınavda

Nasıl sorulurKarışık bağlı lambaların parlaklık sıralaması, bir anahtar kapanınca parlaklıkların değişimi ya da bir direncin belirli sürede harcadığı enerji sorulur.

TuzakHer durumda direnci büyük lambayı ya da her durumda küçük lambayı parlak sanmaktır; bağlama biçimi belirler. İkinci tuzak, watt'ı joule ile saniyenin çarpımı sanmaktır: W = J/s. Aynı sürede eşit ısı yayan iki direncin dirençleri ya da akımları eşit olmak zorunda değildir, güçleri eşittir.

↕Sıralama aynı 12 V'ta küçükten büyüğe güç

  1. 6 Ω'luk direnç
  2. 24 Ω'luk direnç
  3. 3 Ω'luk direnç
  4. 12 Ω'luk direnç

?Soru çöz

Dirençleri 2 Ω ve 4 Ω olan iki lamba birbirine seri bağlanarak bir üretece bağlanıyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Seride akım ortak, P = I²R; direnci büyük lambanın gücü büyüktür. A paralel bağlamanın kuralını seriye uygular; B seri bağlamada akımın tek yolu olduğunu unutur; C akımlar eşit olduğu için güçleri de eşit sanır, oysa güç dirence de bağlıdır.
UYGULAMA · GÜVENLİK

Elektrik güvenliği: sigorta, topraklama ve doğru alışkanlıklar

MEB 10. sınıf · Elektrik ve manyetizma · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİletken ve yalıtkanlarda yük nasıl dağılır, topraklama ve Faraday kafesi nedir?Bağlantılı konudan (Elektrostatik). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İletken bir cisme verilen yük, aynı işaretli yükler birbirini ittiği için cismin dış yüzeyine dağılır; yalıtkanda ise yük, yüklendiği bölgede kalır. Yüklü bir cismin fazla yükünü toprağa aktarmaya topraklama denir. İletken bir kafes ya da kabuğun içindeki bölge dışarıdaki yüklerin etkisinden korunur; buna Faraday kafesi denir.

Yük dağılımı, topraklama, Faraday kafesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Elektrik akımının tehlikelerine karşı hangi önlemler alınır, sigorta ve topraklama ne işe yarar?

Kısa cevap: Elektrik çarpması, akımın vücut üzerinden toprağa geçmesiyle olur; tehlikeyi belirleyen vücuttan geçen akımdır. Sigorta devreye seri bağlanır ve aşırı akımda devreyi açar. Topraklama, cihaz gövdesindeki kaçak akımı toprağa ileterek çarpılmayı önler. Kaçak akım rölesi, vücuttan toprağa akım kaçtığını algılayınca devreyi keser. Evdeki aletler paralel bağlıdır.

Banyoda saç kurutma makinesini kullanmak tehlikelidir; çünkü ıslak deri, akımın vücuda girmesini kolaylaştırır.

Vücudumuz bir iletkendir. Elektrik hattına ve aynı anda toprağa dokunan bir kişinin vücudundan akım geçer; kaslar kasılabilir, kalp ritmi bozulabilir, yanıklar oluşur. Islak deri direnci düşürdüğü için tehlikeyi artırır. Evlerdeki prizler ve aletler birbirine paralel bağlıdır: her aletin uçlarına aynı şebeke gerilimi uygulanır, biri kapatılınca diğerleri çalışmaya devam eder. Ancak her yeni alet ana hattan çekilen toplam akımı artırır; bir uzatma kablosuna çok sayıda yüksek güçlü alet takmak kabloyu ısıtır ve yangına yol açabilir.

Güvenlik araçları ve önlemler
Araç ya da önlemNe işe yarar?
Sigortadevreye seri bağlanır; akım güvenli değeri aşınca devreyi açar, kabloların ısınmasını ve yangını önler
Topraklı priz ve toprak hattıcihazın metal gövdesine kaçan akımı toprağa iletir; gövdeye dokunan kişi çarpılmaz
Kaçak akım rölesigiden ve dönen akım arasındaki farkı (vücuttan toprağa kaçağı) algılar, devreyi çok kısa sürede keser
Kontrol kalemiprizde faz hattını gösterir; akım ya da gerilim ölçmez
Alışkanlıklarıslak elle dokunmamak, prize çocuk koruyucusu takmak, hasarlı kabloyu kullanmamak, onarımdan önce sigortayı kapatmak, yüksek gerilim hatlarından uzak durmak
Çözümlü örnek

Evdeki lambalardan biri yandığında diğerleri neden çalışmaya devam eder? Aynı prize bağlı alet sayısı artınca ana hattan çekilen akım nasıl değişir?

  1. Aletler paralel bağlıdır; her biri ayrı bir kol oluşturur, bir kolun açılması diğerlerini etkilemez.
  2. Her yeni kol yeni bir akım yolu açar; eşdeğer direnç azalır.
  3. Gerilim aynı kaldığından ana hattan çekilen toplam akım artar.

Cevap: paralel bağlı oldukları için; toplam akım artar.

Çözümlü örnek

Çamaşır makinesinin metal gövdesine içerideki bir kablodan akım kaçıyor. Makine topraklı prize takılıysa gövdeye dokunan kişi neden çarpılmaz?

  1. Toprak hattı gövdeyi doğrudan toprağa bağlar; direnci çok küçüktür.
  2. Kaçak akım, direnci küçük olan bu yolu izleyip toprağa gider; vücuttan geçen akım çok küçük kalır.
  3. Ayrıca kaçak akım rölesi varsa farkı algılayıp devreyi keser.

Cevap: kaçak akım toprak hattından toprağa akar.

✔ Doğru

  • Sigorta devreye seri bağlanır, aşırı akımda devreyi açar.
  • Evdeki aletler birbirine paralel bağlıdır.
  • Topraklama kaçak akımı toprağa iletir.

✘ Sık yapılan hata

  • Sigortanın direnci artırarak akımı sınırladığını sanmak.
  • Evdeki aletleri seri bağlı sanmak.
  • Toprak hattı olmayan prizi güvenli saymak.
Akılda kalsın: Sigorta kabloyu (aşırı akımdan), topraklama ve kaçak akım rölesi insanı (kaçak akımdan) korur. Evde her şey paralel, sigorta seri.
Sınavda

Nasıl sorulurSigortanın, topraklamanın ve kaçak akım rölesinin görevleri; evdeki aletlerin bağlanma biçimi; günlük hayatta doğru ve yanlış davranışlar sorulur.

TuzakSigortanın devrenin direncini artırarak akımı sınırladığını sanmaktır; sigorta aşırı akımda devreyi açar. İkinci tuzak, evdeki aletlerin seri bağlı olduğunu ya da toprak hattı olmayan prizin güvenli olduğunu sanmaktır. Kontrol kalemi bir ölçü aleti değildir.

▭Boşluk doldurma

Sigorta devreye bağlanır ve aşırı akımda devreyi . Evlerdeki elektrikli aletler birbirine bağlıdır.

seriaçarparalelkapatır

?Soru çöz

Elektrik güvenliğiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Toprak hattı kaçak akıma direnci küçük bir yol sağlar. B sigortanın görevini yanlış bilir, sigorta aşırı akımda devreyi açar; C kontrol kalemini ampermetre sanır; D ev tesisatının paralel olduğunu unutur, bir aletin kapanması diğerlerini etkilemez.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir şehirde hava sıcaklığı 86 °F olarak ölçülüyor. Bu sıcaklık Celsius ve Kelvin ölçeklerinde kaçtır?

✓ C. (F − 32) ÷ 1,8 = C: (86 − 32) ÷ 1,8 = 30 °C; T = 30 + 273 = 303 K. A 32'yi çıkarır ama 1,8'e bölmeyi unutur (54); B 1,8'e bölmek yerine çarpar (54 · 1,8 = 97,2); D Celsius'u doğru bulur, ama Kelvin'e geçerken 273'ü °F değerine ekler (86 + 273).Kaynak: Isı ve sıcaklık · Termometreler ve sıcaklık ölçekleri

?Soru 2

Bir noktadaki elektrik alan sağa doğrudur. Buna göre;
I. Bu noktaya konan pozitif yüke sağa doğru kuvvet etki eder.
II. Bu noktaya konan negatif yüke sola doğru kuvvet etki eder.
III. Bu noktaya yük konmazsa orada elektrik alan yoktur.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ A. Pozitif yük alan yönünde, negatif yük alana zıt yönde kuvvet hisseder. B negatif yükün de kuvvet hissettiğini atlar ya da onu da sağa iter sanır; C ve D, alanın ancak yük konunca oluştuğu yanılgısını taşır: alan, kaynağı olan yüklerin çevresinde her zaman vardır.Kaynak: Elektrostatik · Elektrik alan

?Soru 3

Bir asansör içindeki yükü sabit hızla yukarı taşımaktadır. Yükün enerjileri için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Hız sabit olduğu için Ek değişmez; yükseldikçe Ep, dolayısıyla toplam artar. B yükselmeyi hızlanma sanır; C “sabit hız → mekanik enerji sabit” yanılgısıdır, motorun yaptığı iş toplamı artırır; D yalnız yerçekimi etkisinde yukarı atılan cismi düşünür, asansörde hız azalmaz.Kaynak: İş, enerji ve güç · Mekanik enerji ve korunum

?Soru 4

0 °C'deki saf buza normal basınçta ısı verilmeye devam ediliyor. Buz tamamen eriyinceye kadar aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?

✓ A. Hâl değişimi sırasında verilen ısı bağlara harcanır, sıcaklık erime bitene kadar sabittir. B, ısı alan her maddenin sıcaklığının arttığı yanılgısıdır; C buzun 0 °C'nin üzerinde var olabileceğini sanır; D özkütleyi miktara bağlar, oysa kalan buzun özkütlesi aynıdır.Kaynak: Isı ve sıcaklık · Hâl değişimi

?Soru 5

Aşağıdaki olay–ısı aktarım yolu eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ B. Boru katıdır; ısı borunun içinden ele iletimle ulaşır. Borudaki suyun akması konveksiyonu düşündürse de ele geçiş katı yoluyladır. A doğrudur, boşlukta yalnız ışıma vardır (konveksiyon sanılabilir); C doğrudur, ısınan su yer değiştirir; D doğrudur, katıda tanecikten taneciğe aktarım iletimdir.Kaynak: Isı ve sıcaklık · Isı aktarımı, yalıtım, küresel ısınma

?Soru 6

Elektrik yüklerinin dağılımı ve korunma yollarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ B. Metal gövde Faraday kafesi gibi davranır, yük dış yüzeyden toprağa geçer. A kafes ilkesini ısıtma cihazına bağlar, ısıtıcının böyle bir işlevi yoktur; C yükün dış yüzeye dağıldığını ters kurar; D iletkenin özelliğini yalıtkana verir, yalıtkanda yük sürtülen yerde kalır.Kaynak: Elektrostatik · Yük dağılımı, topraklama, Faraday kafesi

?Soru 7

Kütlesi 50 kg olan bir öğrenci 4 m yüksekliğindeki merdiveni sabit süratle 10 s'de çıkıyor. Öğrencinin kendi ağırlığına karşı harcadığı ortalama güç kaç W'tır? (g = 10 m/s²)

✓ A. Sabit süratle çıkarken uygulanan kuvvet ağırlığa eşittir: G = 50 · 10 = 500 N. İş W = 500 · 4 = 2 000 J, güç P = 2 000 ÷ 10 = 200 W. B işi güç sanır, süreye bölmez; C ağırlık yerine kütleyi kullanır (50 · 4 ÷ 10); D süreye bölmek yerine çarpar (2 000 · 10).Kaynak: İş, enerji ve güç · Güç

?Soru 8

Kütlesi m, sürati v olan bir aracın kinetik enerjisi E'dir. Kütlesi 2m, sürati 2v olan bir aracın kinetik enerjisi kaç E'dir?

✓ C. Kütle 2 katı (×2), sürat 2 katı ve karesi alınır (×4): 2 · 4 = 8E. A yalnız kütleyi hesaba katıp sürati unutur; B sürati karesiz alır (2 · 2); D kütlenin de karesini alır (4 · 4).Kaynak: İş, enerji ve güç · Kinetik ve potansiyel enerji

?Soru 9

Pozitif yüklü bir elektroskoba X cismi değmeden yaklaştırıldığında yaprakların biraz kapandığı gözleniyor. X ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ D. Yaprakları hem zıt işaretli (negatif) hem de nötr cisim kapatır; hangisi olduğu kesin değildir. A kapanmanın yalnız zıt yükten olabileceği yanılgısıdır; B nötr ihtimalini tek ihtimal sanır; C ters sonuçtur, pozitif cisim yaprakları daha çok açardı.Kaynak: Elektrostatik · Elektroskop

?Soru 10

Aralarında 0,2 m uzaklık bulunan q₁ = +4·10⁻⁶ C ve q₂ = −1·10⁻⁶ C yükleri arasındaki elektriksel kuvvetin büyüklüğü ve türü nedir? (k = 9·10⁹ N·m²/C²)

✓ C. F = 9·10⁹ · 4·10⁻¹² ÷ 0,04 = 0,036 ÷ 0,04 = 0,9 N; yükler zıt işaretli, kuvvet çekmedir. A büyüklüğü doğru bulur ama işaretleri yorumlayamaz; B uzaklığın karesini almayı unutur (0,036 ÷ 0,2); D d² yerine 2d alır (0,036 ÷ 0,4).Kaynak: Elektrostatik · Coulomb kuvveti
1
Daha fazla soru çözmek ister misin?Elektrik akımı ve devreler konusundan 1 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →