Elektrik akımı: yüklerin düzenli akışı
MEB 10. sınıf · Elektrik ve manyetizma · TYT · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaElektrik yükü nedir, birim yük ve yükün korunumu ne demektir?Bağlantılı konudan (Elektrostatik). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Atomda proton pozitif, elektron negatif yüklüdür, nötron yüksüzdür; proton ile elektronun yük miktarları eşittir. Bu en küçük yük miktarına birim yük denir: e = 1,6·10⁻¹⁹ C. Cisimler elektron alıp vererek yüklenir: elektron kazanan negatif, kaybeden pozitif olur. Yüklenmede yük yoktan var olmaz; toplam yük korunur.
✎Konu anlatımı
Elektrik akımı nedir, yönü nasıl belirlenir, potansiyel farkı ne işe yarar?
Kısa cevap: Elektrik akımı, bir iletkenin kesitinden birim zamanda geçen yük miktarıdır: I = q/t; birimi amperdir (A). Akımın yönü pozitif yüklerin hareket yönü kabul edilir, yani metallerde elektronların hareketine zıttır. Yükleri harekete geçiren, iletkenin iki ucu arasındaki potansiyel farkıdır (gerilim, volt); potansiyel farkını üreteç sağlar.Elektrik düğmesine bastığın an lamba yanar; oysa tek tek elektronlar tel boyunca bir salyangoz kadar yavaş ilerler.
Elektrostatik sayfasında yüklerin yer değiştirerek cisimleri yüklediğini gördük. Yükler bir iletken boyunca sürekli ve düzenli hareket ederse elektrik akımı oluşur. Metallerde akımı serbest elektronlar taşır. Tuzlu su ve asit çözeltileri gibi sıvılarda hem pozitif hem negatif iyonlar zıt yönlerde hareket eder; gazlarda ve plazmada iyonlar ve elektronlar birlikte taşır. Akımın yönü tarihsel olarak pozitif yüklerin hareket yönü seçilmiştir; bu yüzden metal bir telde akım, elektronların hareketine zıt yöndedir.
Suyun bir borudan akması için iki uç arasında yükseklik ya da basınç farkı gerekir. Yükleri bir iletkende akıtmak için de iki uç arasında potansiyel farkı gerekir; bu farkı pil, akü gibi üreteçler sağlar. Aşağıdaki benzetme devrenin parçalarını yerine oturtur.
| Su devresi | Elektrik devresi |
|---|---|
| pompa (suyu yükseğe basar) | üreteç (potansiyel farkı oluşturur) |
| yükseklik ya da basınç farkı | potansiyel farkı (V) |
| borudan saniyede geçen su | akım şiddeti (I) |
| dar boru, kum dolu bölüm | direnç (R) |
Bir iletkenin kesitinden 4 s'de 12 C yük geçiyor. Akım şiddeti nedir?
- I = 12 ÷ 4 = 3 A.
Cevap: 3 A
2 A'lik akım taşıyan bir telin kesitinden 1 dakikada kaç elektron geçer? (e = 1,6·10⁻¹⁹ C)
- Geçen yük: q = I·t = 2 · 60 = 120 C.
- Elektron sayısı: n = 120 ÷ 1,6·10−19 = 7,5·1020.
Cevap: 7,5·10²⁰ elektron
✔ Doğru
- Akımın yönü artıdan eksiye; elektronlar tersine gider.
- I = q/t; 1 A = 1 C/s.
- Cam, plastik ve kuru tahta yalıtkandır.
✘ Sık yapılan hata
- Akımın yönünü elektronların hareket yönü sanmak.
- Bütün katıları iletken saymak.
- Akım artınca kesitten birim zamanda geçen yükün azaldığını sanmak.
Nasıl sorulurAkım, yük ve süre arasındaki ilişki; katı, sıvı ve gazlarda akımı hangi parçacıkların taşıdığı; akım yönünün elektron hareketiyle ilişkisi sorulur.
TuzakAkımın yönünü elektronların hareket yönü sanmaktır. İkinci tuzak, bütün katıların elektriği ilettiğini sanmaktır: cam, plastik ve kuru tahta yalıtkandır. Pildeki mAh değeri güç ya da enerji değil, yük miktarıdır.
▭Boşluk doldurma
Bir telin kesitinden 5 s'de 15 C yük geçiyorsa akım şiddeti A'dir. Bu akım 1 dakikada C yük taşır.
?Soru çöz
Elektrik akımıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?