Dönme ve kütle çekimi: açısal momentum, eylemsizlik momenti, Kepler kanunları

Buz patencisinin kollarını kapayınca neden hızlandığını ve gezegenlerin Güneş'e yaklaşınca neden hızlandığını aynı korunum yasasıyla anlatıyoruz.

6 durakAYT · 12. sınıf
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · EYLEMSİZLİK MOMENTİ

Öteleme ve dönme: eylemsizlik momenti ve dönerek öteleme

MEB 12. sınıf · Çembersel hareket · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDengelenmiş kuvvetler nedir, eylemsizlik yasası ne söyler?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir cisme etki eden kuvvetlerin bileşkesi sıfırsa kuvvetler dengelenmiştir; cisim duruyorsa durmaya, hareket ediyorsa aynı hızla düz bir çizgide gitmeye devam eder. Buna eylemsizlik yasası (Newton'ın 1. yasası) denir. Hareketi sürdürmek için kuvvet gerekmez; hızı değiştirmek için dengelenmemiş, yani sıfırdan farklı bir net kuvvet gerekir.

Dengelenmiş kuvvetler ve eylemsizlik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Eylemsizlik momenti nedir, dönerek ilerleyen cismin kinetik enerjisi neye bağlıdır?

Kısa cevap: Eylemsizlik momenti, bir cismin dönme hareketindeki değişime karşı koyma eğilimidir; ötelemedeki kütlenin dönmedeki karşılığıdır. Cismin kütlesine ve bu kütlenin dönme eksenine göre nasıl dağıldığına bağlıdır: kütle eksenden uzaktaysa eylemsizlik momenti büyüktür. Dönerek ilerleyen cismin kinetik enerjisi öteleme ve dönme kinetik enerjilerinin toplamıdır.

Aynı kütlede bir halka ile bir disk aynı rampadan bırakılırsa disk yarışı her zaman kazanır.

Hareket türlerini Hareket sayfasında öteleme, dönme ve titreşim diye ayırmıştık. Ötelemede cismin hızını değiştirmenin zorluğunu kütle belirler. Dönmede ise yalnız kütle değil, kütlenin eksene uzaklığı da önemlidir: aynı kütle eksenden uzaklaştıkça cismi döndürmek ya da durdurmak zorlaşır. Bu dirence eylemsizlik momenti (I) denir. Halkanın bütün kütlesi kenardadır; aynı kütle ve yarıçaptaki diskin kütlesi ise merkeze kadar dağılmıştır. Bu yüzden halkanın eylemsizlik momenti daha büyüktür.

Öteleme ve dönmede karşılık gelen büyüklükler
ÖtelemeDönme
yer değiştirme (x)açısal yer değiştirme (θ)
hız (v)açısal hız (ω)
ivme (a)açısal ivme (α)
kütle (m)eylemsizlik momenti (I)
kuvvet (F)tork (τ)
F = m·aτ = I·α
Ek = ½·m·v²Ek(dönme) = ½·I·ω²

Dönerek öteleme: yuvarlanma

Yuvarlanan bir top ya da tekerlek hem ilerler hem döner. Kinetik enerjisi iki parçalıdır: öteleme kinetik enerjisi (kütleye ve hıza bağlı) ve dönme kinetik enerjisi (eylemsizlik momentine ve açısal hıza bağlı). Aynı yükseklikten yuvarlanan cisimlerde başlangıçtaki potansiyel enerji bu iki parçaya paylaştırılır. Eylemsizlik momenti büyük olan cisim enerjisinin daha büyük kısmını dönmeye ayırır; ilerlemeye daha az enerji kalır ve yavaş ilerler. Eylemsizlik momenti ve dönme enerjisiyle ilgili sayısal hesaplar bu konunun kapsamında değildir; karşılaştırma yapmak yeterlidir.

Kütle ve yarıçap aynı olsa da halka dönmeye daha çok direnir. Rampada enerjisinin daha büyük kısmını dönmeye harcadığı için ilerleme hızı diskinkinden küçüktür.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Bir patenci kollarını yanlara açınca ve gövdesine yapıştırınca, dönme eksenine göre eylemsizlik momenti nasıl değişir?

  1. Kütlesi değişmez; değişen kütlenin eksene uzaklığıdır.
  2. Kollar açılınca kütlenin bir kısmı eksenden uzaklaşır: I büyür.
  3. Kollar gövdeye yapışınca kütle eksene yaklaşır: I küçülür.

Cevap: kollar açıkken büyük, kapalıyken küçük

Çözümlü örnek

Kütleleri ve yarıçapları eşit bir halka ile dolu bir disk, aynı yükseklikten aynı anda kaymadan yuvarlanmaya bırakılıyor. Rampanın dibinde hangisinin öteleme hızı büyüktür? (Sürtünmeden kaynaklı kayıp yok)

  1. İkisi de aynı potansiyel enerjiyle başlar; enerji öteleme ve dönme kinetik enerjisine paylaşılır.
  2. Halkanın eylemsizlik momenti büyük: enerjinin daha büyük payı dönmeye gider.
  3. Öteleme kinetik enerjisi diskte daha büyük kalır: disk daha hızlıdır ve önce varır.

Cevap: diskin öteleme hızı büyüktür

✔ Doğru

  • Eylemsizlik momenti kütleye ve kütlenin eksene uzaklığına bağlıdır.
  • Kütlesi eksenden uzakta olan cisim daha zor döndürülür.
  • Yuvarlanan cismin enerjisi öteleme + dönme kinetik enerjisidir.

✘ Sık yapılan hata

  • Eylemsizlik momentinin yalnız kütleye bağlı olduğunu sanmak.
  • Yuvarlanan cismin bütün enerjisini öteleme enerjisi saymak.
  • Eşit kütleli halka ile diskin rampadan aynı anda indiğini sanmak; disk önce varır.
Akılda kalsın: Eylemsizlik momenti “kütle + yer”dir: yalnız ne kadar kütle olduğu değil, eksenden ne kadar uzakta durduğu da sayılır. Yuvarlanma yarışlarında kütlesini merkeze toplayan cisim kazanır.
Sınavda

Nasıl sorulurAynı kütleli farklı biçimli cisimlerin eylemsizlik momentleri karşılaştırılır; rampadan yuvarlanan cisimlerin varış sırası ya da öteleme ve dönme kinetik enerjilerinin payları yorumlatılır.

TuzakEylemsizlik momentinin yalnız kütleye bağlı olduğunu sanmaktır; kütlenin eksene göre dağılımı belirleyicidir. İkinci tuzak, yuvarlanan cismin bütün enerjisini öteleme kinetik enerjisi saymaktır.

⇄Bilgi eşleştirme öteleme → dönme

?Soru çöz

Kütleleri ve yarıçapları eşit bir halka ve bir dolu disk, aynı eğik düzlemin tepesinden aynı anda serbest bırakılıyor ve kaymadan yuvarlanıyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Diskin eylemsizlik momenti küçük olduğu için potansiyel enerjinin daha büyük kısmı ilerlemeye kalır; disk daha hızlı iner. A kaymadan yuvarlanmayı serbest kayma gibi düşünüp kütle dağılımını yok sayar; C kütlenin kenarda olmasını üstünlük sanır; D dönmeye giden enerjinin ilerlemeye eklendiğini sanır, oysa ilerleme payını azaltır.
KAVRAM · AÇISAL MOMENTUM

Açısal momentum: dönen cismin “dönme miktarı” ve tork

MEB 12. sınıf · Çembersel hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİtme ve momentum nedir, kuvvet-zaman grafiğinin alanı neyi verir?Bağlantılı konudan (Enerji ve momentum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çizgisel momentum, kütle ile hızın çarpımıdır: p = m·v; vektöreldir, birimi kg·m/s'dir. İtme, kuvvet ile etki süresinin çarpımıdır: I = F·Δt (N·s). Newton'ın ikinci yasasından itme, momentum değişimine eşittir: F·Δt = Δp. Kuvvet değişiyorsa itme, kuvvet-zaman grafiğinin altındaki alandır.

İtme ve momentum

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Açısal momentum nedir, tork ile nasıl bir ilişkisi vardır?

Kısa cevap: Açısal momentum, dönen bir cismin dönme hareketinin ölçüsüdür: L = I·ω. Bir eksen etrafında r uzaklıkta v hızıyla dolanan noktasal m kütlesi için L = m·v·r'dir. Açısal momentum vektöreldir; yönü sağ el kuralıyla bulunur. Net tork, açısal momentumun değişme hızına eşittir: τ = ΔL / Δt. Açısal momentum atom ölçeğinde de geçerli bir niceliktir.

Hızla dönen bir topacı devirmek, duran bir topacı devirmekten çok daha zordur.

Çizgisel momentumu (p = m·v) Enerji ve momentum sayfasında gördük: hareket hâlindeki cismin “hareket miktarı”. Dönen cisimlerde bunun karşılığı açısal momentumdur. Önceki konudaki karşılıklar tablosundan beklendiği gibi kütle yerine eylemsizlik momenti, hız yerine açısal hız gelir: L = I·ω. Çember üzerinde dolanan küçük bir cisim için bu ifade L = m·v·r olur; yani çizgisel momentum ile dönme eksenine uzaklığın çarpımıdır.

Saat yönünün tersine dönen cismin açısal momentumu sayfadan dışarı (⊙), saat yönünde dönenin içeri (⊗) doğrudur. Yön, dönme ekseni boyuncadır.Görsel: Sınav Defteri
L = I·ω L = m·v·r τ = ΔLΔt = I·αBirim kg·m²/s. Kuvvetin momentumu değiştirmesi (F = Δp/Δt) gibi, tork da açısal momentumu değiştirir.

Tork ve açısal momentum

Tork ve denge sayfasında torkun döndürme etkisi olduğunu gördük. Bir cisme net tork uygulanırsa açısal momentumu değişir: dönme hızlanır, yavaşlar ya da dönme ekseninin yönü değişir. Bisiklet tekerleğini hızla döndürüp eksenini çevirmeye çalışan biri, tekerleğin bu değişime direndiğini hisseder; çünkü büyük açısal momentumun yönünü değiştirmek büyük tork ister. Açısal momentum yalnız gezegenler ve topaçlar için değil, atomdaki elektronlar için de anlamlı bir niceliktir; Atom fiziği ve radyoaktivite sayfasında Bohr modelinde elektronun açısal momentumunun belirli değerler aldığını göreceğiz.

Çözümlü örnek

Aynı çembersel yörüngede aynı hızla dolanan K ve L cisimlerinden K'nin kütlesi L'ninkinin 2 katıdır. Açısal momentumlarını karşılaştırınız.

  1. L = m·v·r; v ve r aynı.
  2. L, kütleyle doğru orantılı: L(K) = 2·L(L).

Cevap: K'ninki 2 katı

Çözümlü örnek

Dönen bir tekerleğe dönmesine zıt yönde bir fren torku uygulanıyor. Tekerleğin açısal momentumu ve açısal hızı nasıl değişir?

  1. Net tork sıfırdan farklı: ΔL = τ·Δt, L değişir.
  2. Tork L'ye zıt yönde: L'nin büyüklüğü azalır.
  3. Tekerleğin eylemsizlik momenti aynı kaldığı için ω da azalır; tekerlek yavaşlar.

Cevap: ikisi de azalır

✔ Doğru

  • L = m·v·r (noktasal) ya da L = I·ω; açısal momentum vektördür.
  • Net tork açısal momentumu değiştirir: τ = ΔL/Δt.
  • m, v ya da r iki katına çıkarsa L de iki katına çıkar.

✘ Sık yapılan hata

  • Açısal momentumu skaler sanıp yönünü göz ardı etmek.
  • Net tork sıfırken de açısal momentumun değişebileceğini sanmak.
  • L = m·v·r'de eksene uzaklığı unutmak.
Akılda kalsın: Kuvvet momentumu, tork açısal momentumu değiştirir. L = m·v·r ifadesinde üç çarpan vardır: kütle, hız ve eksene uzaklık. Herhangi biri iki katına çıkarsa açısal momentum da iki katına çıkar.
Sınavda

Nasıl sorulurFarklı kütle, hız ve yarıçapta dolanan cisimlerin açısal momentumları oranlanır; açısal momentumun yönü ya da torkun açısal momentumu nasıl değiştirdiği sorulur.

TuzakAçısal momentumun skaler olduğunu düşünüp yönünü göz ardı etmektir. İkinci tuzak, net tork sıfırken de açısal momentumun değişebileceğini sanmaktır.

▭Boşluk doldurma

Çembersel yörüngede dolanan noktasal bir cisim aynı hızla yarıçapı 2 kat olan bir yörüngeye geçerse açısal momentumu katına çıkar. İlk yörüngede kütlesi 3 kat olan bir cisim aynı hızla dolansaydı açısal momentumu kat olurdu.

2349

?Soru çöz

K cismi r yarıçaplı yörüngede v hızıyla, L cismi 2r yarıçaplı yörüngede v/2 hızıyla dolanıyor. Kütleleri eşit olduğuna göre açısal momentumlarının büyüklükleri oranı L(K)/L(L) nedir?

✓ D. L = m·v·r: K için m·v·r, L için m·(v/2)·(2r) = m·v·r; oran 1. A yalnız yarıçap farkına bakıp hızı unutur; B oranları çarpacağına bölerek 2 · 2 bulur; C yalnız hız farkını hesaba katar.
KAVRAM · KORUNUM

Açısal momentumun korunumu: patenci kollarını toplayınca neden hızlanır?

MEB 12. sınıf · Çembersel hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÇarpışma ve patlamada momentum neden korunur, kenetlenme sonrası hız nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Enerji ve momentum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir sisteme dış kuvvet etki etmiyorsa toplam momentum korunur: çarpışmadan önceki momentumların vektörel toplamı, sonrakine eşittir. Esnek çarpışmada kinetik enerji de korunur; esnek olmayan çarpışmada bir kısmı ısıya ve şekil değişimine gider, cisimler kenetlenirse kayıp en büyüktür. Durgun cisim patlarsa parçaların momentumları toplamı sıfırdır.

Çarpışma ve patlama (bir boyut)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Açısal momentumun korunumu nedir, buz patencisi kollarını toplayınca neden hızlanır?

Kısa cevap: Bir cisme ya da sisteme etki eden net dış tork sıfırsa açısal momentumu korunur: I·ω sabit kalır. Dönen bir patenci kollarını gövdesine çekince eylemsizlik momenti azalır, açısal hızı artar; kollarını açınca yavaşlar. Dalgıçların takla atarken bükülmesi, düşen kedinin dönmesi ve gezegenlerin Güneş'e yaklaşınca hızlanması bu korunumun örnekleridir.

Yavaşça dönen bir patenci hiçbir yere tutunmadan, yalnız kollarını göğsüne çekerek bir anda fırıl fırıl dönmeye başlar.

Önceki konuda net torkun açısal momentumu değiştirdiğini gördük. Tersi de geçerlidir: net dış tork yoksa açısal momentum değişmez. Buz üzerindeki patenciye dönme ekseni etrafında önemli bir tork etki etmez; L = I·ω sabittir. Patenci kollarını çekince kütlesini eksene yaklaştırır ve I'yı küçültür. Çarpımın sabit kalması için ω büyümek zorundadır. Kollarını yeniden açınca I büyür, ω küçülür.

Patenci kütlesini eksene yaklaştırınca eylemsizlik momenti azalır; açısal momentum korunduğu için açısal hız artar. Enerji ise korunmaz: kollarını çekerken patenci iş yapar ve dönme kinetik enerjisi artar.Görsel: Sınav Defteri
τdış = 0 → L = sabit I1·ω1 = I2·ω2I azalırsa ω artar, I artarsa ω azalır. Açısal momentumun korunumuyla ilgili sayısal hesap sınavda sorulmaz; değişimin yönü sorulur.

Günlük hayattan örnekler

Tramplenden atlayan dalgıç havada kendini top gibi büker, eylemsizlik momentini küçültür ve birkaç takla atar; suya girmeden önce açılıp dönmesini yavaşlatır. Sırt üstü düşen kedi gövdesinin parçalarını farklı biçimlerde döndürerek ayakları üzerine iner. Helikopterin kuyruk pervanesi, ana pervanenin gövdeyi ters yönde döndürmesini engeller. Gezegenler Güneş'e yaklaştıklarında hızlanır, uzaklaştıklarında yavaşlar; bunu Kepler'in ikinci yasasıyla bu sayfanın son konusunda göreceğiz.

Çözümlü örnek

Dönen bir taburede ellerinde birer dambıl tutan öğrenci kollarını açıyor. Açısal momentumu, eylemsizlik momenti ve açısal hızı nasıl değişir? (Tabure sürtünmesiz)

  1. Dış tork yok: L sabit.
  2. Dambıllar eksenden uzaklaşır: I artar.
  3. I·ω sabit olduğuna göre ω azalır: öğrenci yavaşlar.

Cevap: L sabit, I artar, ω azalır

Çözümlü örnek

Dönmekte olan yatay bir platformun kenarındaki çocuk, merkeze doğru yürüyor. Platformun dönme hızı nasıl değişir? (Eksende sürtünme yok)

  1. Çocuk + platform sistemine dış tork etki etmez: toplam L sabit.
  2. Çocuk merkeze yaklaşınca sistemin eylemsizlik momenti küçülür.
  3. ω artar: platform hızlanır.

Cevap: platform daha hızlı döner

✔ Doğru

  • Net tork yoksa I·ω sabittir.
  • Kütle içeri çekilince I azalır, ω artar.
  • Dönme kinetik enerjisi korunmayabilir: kollarını çeken patenci iş yapar.

✘ Sık yapılan hata

  • Kollarını toplayan patencinin açısal momentumunun arttığını sanmak.
  • Dönme kinetik enerjisinin de korunduğunu sanmak.
  • Kolları açınca açısal hızın arttığını sanmak.
Akılda kalsın: Kütleyi içeri çek, hızlan; dışarı aç, yavaşla. Açısal momentum korunur ama dönme kinetik enerjisi korunmayabilir: kollarını çeken patenci kaslarıyla iş yapar ve enerjisini artırır.
Sınavda

Nasıl sorulurPatenci, dalgıç, dönen tabure ya da platform örnekleri verilir; eylemsizlik momenti, açısal hız, açısal momentum ve dönme kinetik enerjisinin nasıl değiştiği sorulur.

TuzakKollarını toplayan patencinin açısal momentumunun arttığını sanmaktır; artan açısal hızdır, açısal momentum sabittir. İkinci tuzak, dönme kinetik enerjisinin de korunduğunu düşünmektir.

↕Sıralama aynı patenci: açısal hız küçükten büyüğe

  1. Kolları göğsünde
  2. Kolları ve bir bacağı yana açık
  3. Kolları başının üstünde, bacakları bitişik
  4. Yalnız kolları yana açık

?Soru çöz

Kolları açık olarak dönen bir buz patencisi kollarını gövdesine çekiyor. Buna göre;
I. Eylemsizlik momenti azalır.
II. Açısal hızı artar.
III. Açısal momentumu artar.
yargılarından hangileri doğrudur? (Buzun sürtünmesi önemsiz)

✓ C. Kollar eksene yaklaşınca I azalır (I); dış tork olmadığından L = I·ω sabit kalır ve ω artar (II). A açısal hızın değişimini gözden kaçırır; B eylemsizlik momentinin kütle dağılımına bağlı olduğunu unutur; D hızlanmayı açısal momentumun artışı sanır, oysa L korunur.
KAVRAM · KÜTLE ÇEKİMİ

Kütle çekim kuvveti: elma ile Ay'ı aynı kuvvet çeker

MEB 12. sınıf · Çembersel hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKuvvet nedir, temas gerektiren ve gerektirmeyen kuvvetler ile dört temel kuvvet nelerdir?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kuvvet, bir cismin hızını, hareket yönünü ya da şeklini değiştirebilen itme veya çekme etkisidir; vektörel ve türetilmiş bir niceliktir, birimi newtondur (N) ve dinamometreyle ölçülür. Sürtünme, ip gerilmesi ve kaldırma kuvveti temas gerektirir; kütle çekim, elektriksel ve manyetik kuvvetler gerektirmez. Doğadaki dört temel kuvvet kütle çekim, elektromanyetik, güçlü nükleer ve zayıf nükleer kuvvettir.

Kuvvet ve temel kuvvetler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Newton'ın kütle çekim yasası nedir, uydular neden Dünya'ya düşmez?

Kısa cevap: Newton'ın evrensel kütle çekim yasasına göre kütleli her iki cisim birbirini, kütlelerinin çarpımıyla doğru, aralarındaki uzaklığın karesiyle ters orantılı bir kuvvetle çeker: F = G·m₁·m₂ / d². G evrensel çekim sabitidir. Ay ve yapay uydular bu kuvvet merkezcil kuvvet görevi gördüğü için Dünya çevresinde dolanır; aslında sürekli düşerler ama yanlamasına hızları yüzünden Dünya'ya çarpmazlar.

Newton'ı düşündüren, ağaçtan düşen elmayı çeken kuvvetin Ay'a kadar uzanıp uzanmadığı sorusuydu.

Kütle çekiminin ağırlığı oluşturduğunu Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları sayfasında gördük. Newton'ın büyük adımı, Dünya'nın elmayı çeken kuvveti ile Güneş'in gezegenleri, Dünya'nın Ay'ı tutan kuvvetini aynı yasayla açıklamasıdır. Kuvvet her zaman çekicidir, iki cisme eşit büyüklükte ve zıt yönde etki eder (etki-tepki). Elektrostatik sayfasındaki Coulomb yasasıyla aynı biçimdedir: çarpım bölü uzaklığın karesi. G çok küçük olduğu için gündelik cisimler arasındaki çekim fark edilmez; gezegen gibi dev kütlelerde belirleyici olur.

F = G·m1·m2d²d: kütle merkezleri arasındaki uzaklık. G ≈ 6,67·10⁻¹¹ N·m²/kg². Bu konuda yasayla sayısal hesap yapılmaz; değişkenlerin etkisi oranla yorumlanır.
Gülle ne kadar hızlı atılırsa o kadar uzağa düşer. Yeterince hızlı atılan güllenin düşüş eğrisi Dünya'nın eğriliğine eşitlenir ve gülle hiç yere değmeden dolanır: uydu böyle çalışır.Görsel: Sınav Defteri

Uydular ve ağırlıksızlık hissi

Yapay uydular, uzay istasyonu ve Ay için merkezcil kuvveti kütle çekimi sağlar. Uydunun hızı, bulunduğu yükseklikte çekimin gerektirdiği merkezcil kuvveti karşılayacak kadardır; Dünya'dan uzaklaştıkça çekim azaldığı için uzak yörüngedeki uydular daha yavaş dolanır. Uzay istasyonundaki astronotlar “ağırlıksız” görünür ama onları Dünya çekmeye devam eder; istasyonla birlikte serbest düşmede oldukları için tartıya bastırmazlar. Bu durum, Sabit ivmeli hareket sayfasında gördüğümüz halatı kopmuş asansördekiyle aynıdır.

Çözümlü örnek

İki cisim arasındaki kütle çekim kuvveti F'dir. Aralarındaki uzaklık iki katına çıkarılırsa ve cisimlerden birinin kütlesi de iki katına çıkarılırsa kuvvet ne olur?

  1. Kütle iki katı: kuvvet ×2.
  2. Uzaklık iki katı: kuvvet ÷ 2² = ÷4.
  3. Toplam: 2 ÷ 4 = 1/2; kuvvet F/2 olur.

Cevap: F/2

Çözümlü örnek

Uzay istasyonundaki bir astronot neden süzülür? Dünya astronotu çekmeyi bırakmış mıdır?

  1. İstasyonun yüksekliğinde Dünya'nın çekimi yüzeydekinden biraz azdır ama sıfıra yakın değildir.
  2. Bu çekim, istasyonu ve astronotu Dünya çevresinde dolandıran merkezcil kuvvettir; ikisi birlikte serbest düşer.
  3. Birlikte düştükleri için astronot zemine bastırmaz; tartı sıfır gösterir.

Cevap: çekim sürer; ağırlıksızlık serbest düşmenin sonucudur

✔ Doğru

  • F = G·m₁·m₂/d²; uzaklık 2 katı → kuvvet 1/4.
  • İki cisim birbirine eşit büyüklükte çekim uygular.
  • Uzay istasyonundaki ağırlıksızlık serbest düşmedir; çekim sıfır değildir.

✘ Sık yapılan hata

  • Uzay istasyonunda kütle çekiminin sıfır olduğunu sanmak.
  • Büyük kütlenin küçüğe daha büyük kuvvet uyguladığını sanmak.
  • d'yi yüzeyden ölçmek; merkezden merkeze ölçülür.
Akılda kalsın: Kütle çekimi herkesi herkese çeker ve uzaklığın karesiyle zayıflar. Uydu düşmeyen bir cisim değil, ıskalayarak düşen bir cisimdir.
Sınavda

Nasıl sorulurKütleler ya da uzaklık değişince kütle çekim kuvvetinin kaç katına çıkacağı, uyduların hareketi ya da uzay istasyonundaki ağırlıksızlık sorulur.

TuzakUzay istasyonunda kütle çekiminin sıfır olduğunu sanmaktır. İkinci tuzak, büyük kütlenin küçük kütleye daha büyük kuvvet uyguladığını düşünmektir: kuvvetler eşit büyüklükte, zıt yöndedir.

▭Boşluk doldurma

İki cisim arasındaki uzaklık iki katına çıkarılırsa kütle çekim kuvveti katına iner. Uzaklık aynı kalıp iki cismin kütlesi de iki katına çıkarılırsa kuvvet katına çıkar.

0,2540,52

?Soru çöz

Dünya çevresinde dairesel yörüngede dolanan yapay bir uydunun Dünya'ya düşmemesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Çekim, uyduyu çembersel yörüngede tutan merkezcil kuvvettir; net kuvvet merkeze doğrudur. B çekimin uzayda bittiğini sanır; C net kuvvetin sıfır olduğunu düşünür, oysa sıfır olsaydı uydu düz giderdi; D yörüngedeki uydunun dolanmak için motor gücüne ihtiyaç duyduğunu sanır.
KAVRAM · ÇEKİM ALANI

Kütle çekim ivmesi, çekim potansiyel enerjisi ve kurtulma enerjisi

MEB 12. sınıf · Çembersel hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKütle ile ağırlık arasındaki fark nedir, ağırlık nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ağırlık, bir cisme etki eden yer çekimi kuvvetidir: G = m·g. Yer çekimi ivmesi Dünya yüzeyinde yaklaşık 9,8 m/s²'dir (sorularda 10 alınır); kutuplarda ekvatordan biraz büyüktür, yükseldikçe azalır, Ay'da yaklaşık altıda biridir. Bu yüzden ağırlık yere göre değişir, kütle değişmez. Ağırlık dinamometreyle, kütle eşit kollu teraziyle ölçülür.

Ağırlık ve yer çekimi ivmesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yer çekimi ivmesi neye bağlıdır, Dünya'nın içinde ve dışında nasıl değişir, kurtulma enerjisi nedir?

Kısa cevap: Bir gezegenin yüzeyindeki kütle çekim ivmesi g = G·M / R²'dir; gezegenin kütlesiyle doğru, yarıçapının karesiyle ters orantılıdır. Gezegenin dışında ivme uzaklığın karesiyle azalır; homojen bir kürenin içinde ise merkeze doğru düzgün azalır ve merkezde sıfırdır. Bir cismin çekimden tamamen kurtulması için gereken en küçük enerjiye kurtulma enerjisi denir.

Ay'da bir astronot, Dünya'da kaldırabildiği bir yükü altı kat daha kolay kaldırır; çünkü Ay'ın çekim ivmesi Dünya'nınkinin yaklaşık altıda biridir.

Yüzeydeki bir cismin ağırlığı m·g, aynı zamanda gezegenin ona uyguladığı kütle çekim kuvvetidir: m·g = G·M·m/R². m sadeleşince g = G·M/R² kalır: çekim ivmesi cismin kütlesine değil, gezegenin kütlesine ve yarıçapına bağlıdır. Her kütle çevresinde bir kütle çekim alanı oluşturur; g bu alanın şiddetidir, alan çizgileri gezegenin merkezine doğrudur.

g = G·MR² dışarıda: g ∝ 1/d² içeride (homojen küre): g ∝ rd: merkezden uzaklık (d ≥ R). r: merkezden uzaklık (r ≤ R). En büyük g yüzeydedir. Bu bağıntılar oran ve grafik yorumu için kullanılır.
Çekim ivmesi en büyük değerini yüzeyde alır. Merkeze inerken üstte kalan katmanların çekimi içtekileri dengeler; merkezde ivme sıfırdır. Dışarı çıkarken uzaklığın karesiyle azalır.Görsel: Sınav Defteri

Çekim potansiyel enerjisi, bağlanma ve kurtulma

Yüzeye yakın yerlerde potansiyel enerjiyi m·g·h ile hesaplarız. Gezegen ölçeğinde ise referans sonsuz uzaklık seçilir ve kütle çekim potansiyel enerjisi −G·M·m/r olarak yazılır; eksi işareti, cismin çekim alanına “bağlı” olduğunu gösterir. Bir cismi bulunduğu yerden sonsuza götürmek için verilmesi gereken enerjiye bağlanma enerjisi denir. Yüzeyden fırlatılan bir cismin çekimden kurtulması için gereken en küçük kinetik enerji kurtulma enerjisidir; buna karşılık gelen hız Dünya için yaklaşık 11,2 km/s'dir ve fırlatılan cismin kütlesine bağlı değildir. Kurtulma hızı, gezegenin kütlesi büyüdükçe ve yarıçapı küçüldükçe artar.

Çözümlü örnek

Kütlesi Dünya'nın 2 katı, yarıçapı Dünya'nın 2 katı olan bir gezegenin yüzeyindeki çekim ivmesi kaç m/s²'dir? (Dünya'da g = 10 m/s²)

  1. g ∝ M/R².
  2. Kütle ×2, yarıçapın karesi ×4: g = 10 · 2 ÷ 4 = 5 m/s².

Cevap: 5 m/s²

Çözümlü örnek

Dünya yüzeyinde çekim ivmesi g'dir. Yüzeyden R yükseklikte ve Dünya'nın merkezinden R/2 uzaklıkta (Dünya'nın içinde) çekim ivmesi ne olur? (Dünya'yı homojen küre kabul ediniz)

  1. Yüzeyden R yükseklik: merkezden 2R. Dışarıda g ∝ 1/d² → g/4.
  2. Merkezden R/2 (içeride): g ∝ r → g/2.

Cevap: g/4 ve g/2

✔ Doğru

  • g = G·M/R²; yüzeyden yükseldikçe uzaklığın karesiyle azalır.
  • Dünya'nın içine inildikçe g doğrusal azalır, merkezde sıfırdır.
  • Kurtulma hızı gezegenin kütlesine ve yarıçapına bağlıdır, roketin kütlesine değil.

✘ Sık yapılan hata

  • Dünya'nın merkezinde çekim ivmesini en büyük sanmak.
  • Ağır roketin kurtulmak için daha büyük hıza ihtiyaç duyduğunu sanmak.
  • h yüksekliğindeki g'yi (R + h)² yerine h² ile hesaplamak.
Akılda kalsın: Çekim ivmesi yüzeyde zirve yapar: içeri inerken doğrusal, dışarı çıkarken kareyle azalır. Kurtulma hızı roketin kütlesine değil, gezegenin kütlesine ve yarıçapına bağlıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurFarklı kütle ve yarıçaplı gezegenlerde çekim ivmesi oranlanır; ivmenin merkezden uzaklığa göre grafiği şıklarda aranır; bağlanma ve kurtulma enerjisi kavramları sorulur.

TuzakDünya'nın merkezinde çekim ivmesinin en büyük olduğunu sanmaktır; merkezde ivme sıfırdır. İkinci tuzak, ağır roketin kurtulmak için daha büyük hıza ihtiyaç duyduğunu düşünmektir.

⇄Bilgi eşleştirme konum → çekim ivmesi

?Soru çöz

Kütlesi Dünya'nın 2 katı, yarıçapı Dünya'nın 2 katı olan bir gezegenin yüzeyinde çekim ivmesi kaç m/s² olur? (Dünya yüzeyinde g = 10 m/s²)

✓ A. g ∝ M/R²: kütle 2 kat, yarıçapın karesi 4 kat → g = 10 · 2 ÷ 4 = 5 m/s². B yarıçapı kare almadan kullanıp oranları eşit sayar; C yarıçapın etkisini hiç hesaba katmaz; D kütle artışını gözden kaçırıp yalnız yarıçapın karesine böler.
KAVRAM · KEPLER YASALARI

Kepler yasaları: eliptik yörünge, eşit alanlar ve periyot

MEB 12. sınıf · Çembersel hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAçısal momentumun korunumu nedir, buz patencisi kollarını toplayınca neden hızlanır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir cisme ya da sisteme etki eden net dış tork sıfırsa açısal momentumu korunur: I·ω sabit kalır. Dönen bir patenci kollarını gövdesine çekince eylemsizlik momenti azalır, açısal hızı artar; kollarını açınca yavaşlar. Dalgıçların takla atarken bükülmesi, düşen kedinin dönmesi ve gezegenlerin Güneş'e yaklaşınca hızlanması bu korunumun örnekleridir.

Açısal momentumun korunumu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kepler'in gezegen hareketleri yasaları nelerdir, gezegen Güneş'e yaklaşınca neden hızlanır?

Kısa cevap: Kepler'in birinci yasasına göre gezegenler Güneş'in bir odağında bulunduğu elips yörüngelerde dolanır. İkinci yasaya göre gezegeni Güneş'e birleştiren doğru eşit sürelerde eşit alanlar tarar; bu yüzden gezegen Güneş'e yakınken hızlı, uzakken yavaş gider. Üçüncü yasaya göre periyodun karesi yörüngenin büyük yarı ekseninin küpüyle orantılıdır: uzak gezegenin yılı daha uzundur.

Johannes Kepler, gözlem kayıtlarında Mars'ın yörüngesine çembersel bir yol oturtamayınca elipsi denedi ve gökyüzünün düzenini değiştirdi.

Kepler, Tycho Brahe'nin yıllarca biriktirdiği hassas gözlem verilerini inceleyerek gezegen hareketlerini üç yasada özetledi. Bu yasalar gözleme dayalıdır; neden böyle olduklarını yaklaşık yetmiş yıl sonra Newton'ın kütle çekim yasası açıkladı. İkinci yasa aslında önceki konularda gördüğümüz açısal momentumun korunumudur: Güneş'in çekim kuvveti hep Güneş'e doğru olduğu için gezegene Güneş'e göre tork uygulamaz; gezegen yaklaşınca yarıçap küçülür, hız artar.

Güneş'e yakın bölgede gezegen aynı sürede uzun bir yay alır; uzak bölgede kısa bir yay alır. Eşit alan, yakında geniş-kısa, uzakta ince-uzun bir dilimle sağlanır.Görsel: Sınav Defteri
Kepler'in üç yasası
YasaSöylediğiSonucu
1. Yörüngeler yasasıyörünge elipstir, Güneş bir odaktadırGüneş'e uzaklık yıl boyunca değişir
2. Alanlar yasasıeşit sürede eşit alan taranırgünberide hızlı, günötede yavaş
3. Periyotlar yasasıT² ∝ a³ (a: büyük yarı eksen)Güneş'ten uzak gezegenin yılı uzundur

Gökyüzünü ölçenler: Uluğ Bey, Ali Kuşçu, Galileo

Kepler'den yaklaşık iki yüzyıl önce Semerkant'ta Uluğ Bey büyük bir gözlemevi kurdu; burada hazırlanan yıldız kataloğu ve gök cetvelleri (Zîc) yüzyıllar boyunca kullanıldı. Gözlemevinde yetişen Ali Kuşçu bu çalışmaların tamamlanmasına katkıda bulundu; sonra İstanbul'a gelerek astronomi ve matematik eserleri yazdı, dersler verdi. Galileo Galilei ise teleskobu gökyüzüne çevirip Jüpiter'in uydularını ve Venüs'ün evrelerini gözledi; bu gözlemler gezegenlerin Güneş çevresinde dolandığı modeli güçlendirdi. Kepler yasalarıyla sayısal hesap yapılmaz; yasaların ne söylediği ve sonuçları sorulur.

Çözümlü örnek

Dünya Ocak başında Güneş'e en yakın, Temmuz başında en uzak konumdadır. Dünya'nın yörünge hızı hangi ayda daha büyüktür, neden?

  1. Ocak başı günberidir, Temmuz başı günöte.
  2. İkinci yasa: Güneş'e yakınken eşit sürede eşit alan için daha uzun yay alınmalı; hız büyük.
  3. Açısal momentum korunduğu için yarıçap küçüldükçe hız artar.

Cevap: Ocak'ta daha hızlı

Çözümlü örnek

Mars, Güneş'e Dünya'dan daha uzaktır. Kepler'in üçüncü yasasına göre Mars'ta bir yıl, Dünya yılından kısa mı, uzun mu sürer?

  1. Üçüncü yasa: yörünge büyüdükçe periyot da büyür (T² ∝ a³).
  2. Mars'ın yörüngesi daha büyük: periyodu daha uzun.

Cevap: Mars yılı daha uzundur (yaklaşık 1,9 Dünya yılı)

✔ Doğru

  • Yörünge elipstir; Güneş odaklardan birindedir.
  • Gezegen Güneş'e yakınken hızlı, uzakken yavaş gider (eşit alanlar).
  • Aynı yıldızın gezegenlerinde T²/r³ sabittir.

✘ Sık yapılan hata

  • Gezegenin hızını yörünge boyunca sabit sanmak.
  • Güneş'i elipsin merkezine koymak.
  • Uzak gezegenin periyodunu yakınınkinden kısa sanmak.
Akılda kalsın: Kepler'in üç yasasını “biçim, hız, süre” diye hatırla: yörüngenin biçimi elips, hız Güneş'e yakınken büyük, süre Güneş'ten uzaklaştıkça uzun. İkinci yasa açısal momentumun korunumunun gökyüzündeki hâlidir.
Sınavda

Nasıl sorulurEliptik yörüngede verilen noktalarda gezegenin hızı, kinetik ve potansiyel enerjisi karşılaştırılır; Kepler yasalarının ifadeleri ve bilim insanlarının katkıları eşleştirilir.

TuzakGezegenin hızının yörünge boyunca sabit olduğunu sanmaktır. İkinci tuzak, Güneş'in elipsin merkezinde olduğunu düşünmektir; Güneş odaklardan birindedir.

▭Boşluk doldurma

Kepler'in birinci yasasına göre gezegenlerin yörüngesi bir tir ve Güneş bu şeklin bir noktasındadır. Gezegen Güneş'e en yakın noktada en hareket eder.

elipsodakhızlıçembermerkez

?Soru çöz

Eliptik yörüngede dolanan bir gezegen için günberi (Güneş'e en yakın) ve günöte (en uzak) noktaları karşılaştırılıyor. Aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Çekim kuvveti Güneş'e göre tork oluşturmadığından açısal momentum korunur; yarıçap küçük olan günberide hız büyük olmalıdır. A yörüngeyi çember gibi düşünür; B hızın artmasını açısal momentumun artması sanır; C alanlar yasasını ters yorumlar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

+4 μC'lik sabit bir noktasal yükten 0,3 m uzakta bulunan +1 μC'lik yük, sabit yükten 0,1 m uzaktaki noktaya getiriliyor. Bunun için yapılması gereken iş kaç J'dür? (k = 9·10⁹ N·m²/C²)

✓ D. V(0,3 m) = 1,2·10⁵ V, V(0,1 m) = 3,6·10⁵ V; W = 1·10⁻⁶ · 2,4·10⁵ = 0,24 J. A yalnız başlangıç noktasının potansiyelini kullanır; B yalnız son noktanınkini kullanır, farkı almaz; C dış kuvvetin işi ile alanın işini karıştırıp işareti ters verir.Kaynak: Elektrik alan ve potansiyel · Potansiyel farkı ve iş

?Soru 2

Sabit hızla dönen bir diskin merkezinden r ve 3r uzaklıktaki K ve L noktaları için açısal hızlar oranı ω(K)/ω(L) ve çizgisel hızlar oranı v(K)/v(L) sırasıyla nedir?

✓ A. Aynı diskin noktaları aynı sürede aynı açıyı tarar: ω oranı 1; v = ω·r olduğundan v oranı r oranına eşit, 1/3. B dişlilerdeki kuralı diske uygulayıp ω'yı yarıçapla ters orantılı sanır; C açısal hızı da yarıçapla orantılı kurar; D oranı ters çevirir.Kaynak: Düzgün çembersel hareket · Periyot, frekans, açısal hız

?Soru 3

0,5 T'lık düzgün manyetik alana dik raylar üzerinde 0,4 m uzunluğundaki iletken çubuk 10 m/s sabit hızla çekiliyor. Rayların uçlarına 4 Ω'luk direnç bağlıdır. Devreden geçen indüksiyon akımı kaç A'dir?

✓ A. ε = 0,5 · 0,4 · 10 = 2 V, I = 2 ÷ 4 = 0,5 A. B emk'yı akım sanır, dirence bölmez; C Ohm yasasını ters kurup emk'yı dirençle çarpar; D hızı formüle katmaz (0,5 · 0,4 ÷ 4).Kaynak: Elektromanyetik indüksiyon · İndüksiyon emk'sı ve akımı

?Soru 4

Aynı mıknatıs, aynı uzunluktaki düşey bakır ve plastik borulardan aynı anda serbest bırakılıyor. Mıknatısın bakır borudan daha geç çıkmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Düşen mıknatıs bakırda akı değişimi ve indüksiyon akımları doğurur; Lenz gereği bu akımların alanı düşüşe karşı koyar. A bakırı manyetik bir madde sanır, oysa bakır mıknatısa yapışmaz; B iki borunun da aynı boyutta olduğunu, hava direncinin farklı olmadığını gözden kaçırır; D kütlenin ortamla değiştiğini sanır.Kaynak: Elektromanyetik indüksiyon · Lenz kuralı ve öz-indüksiyon

?Soru 5

Sürtünmesiz yatay bir masada ipe bağlı olarak düzgün çembersel hareket yapan bir cismin ipi aniden kopuyor. Cismin sonraki hareketi için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Merkeze çeken ip gerilmesi ortadan kalkınca cisme yatayda kuvvet kalmaz; eylemsizlikle o anki hızını korur ve teğet gider. A var olmayan bir merkezkaç kuvvetinin cismi dışa ittiğini sanır; B çembersel hareketin kuvvet olmadan sürdüğünü düşünür; D ivmenin yönünü kuvvet kalktıktan sonra da sürüyor sanır.Kaynak: Düzgün çembersel hareket · Merkezcil kuvvet

?Soru 6

0,2 kg'lık bir cisim 0,4 m uzunluğundaki iple düşey düzlemde döndürülüyor. Cismin çemberin en üst noktasından ip gevşemeden geçebilmesi için o noktadaki hızı en az kaç m/s olmalıdır? (g = 10 m/s²)

✓ B. En üstte T = 0 sınırında yalnız ağırlık merkezcil kuvveti sağlar: m·g = m·v²/r, v = √(10 · 0,4) = 2 m/s. A tepe noktasında hızın sıfır olabileceğini sanır (cisim düşer, ip gevşer); C karekökü almayı unutup g·r'yi hız yazar; D enerji bağıntısı √(2gr) ile karıştırır.Kaynak: Düzgün çembersel hareket · Düşey düzlemde dönme

?Soru 7

Evdeki bir prize bağlanan voltmetre 220 V gösteriyor. Prizdeki alternatif gerilimin ulaştığı en büyük değer için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Voltmetre etkin değeri gösterir; maksimum değer etkin değerin √2 katıdır: 220√2 ≈ 311 V. A voltmetrenin tepe değeri ölçtüğünü sanır; C bağıntıyı ters kurup etkin değeri √2'ye böler; D gerilimin yön değiştirmesini iki katına çıkma sanır.Kaynak: Elektromanyetik indüksiyon · Alternatif akım

?Soru 8

Noktasal bir yükün kendisinden d uzaklıktaki bir noktada oluşturduğu elektrik alanın büyüklüğü E'dir. Aynı yükün 3d uzaklıktaki noktada oluşturduğu alanın büyüklüğü nedir?

✓ C. Alan uzaklığın karesiyle ters orantılıdır: 3² = 9 kat küçülür, E/9. A ters orantıyı kurar ama kareyi unutur; B ve D uzaklık artınca alanın da arttığını sanır, D ayrıca kareyi doğru alıp yönü ters kurar.Kaynak: Elektrik alan ve potansiyel · Noktasal yükün elektrik alanı

?Soru 9

Üstteki levhası pozitif, alttaki negatif yüklü iki yatay levhanın arasına soldan, levhalara paralel bir hızla bir proton, bir elektron ve bir nötron gönderiliyor. Parçacıkların hareketi için hangisi doğrudur? (Yer çekimi önemsiz)

✓ A. Alan yukarıdan aşağıya; pozitif proton alan yönünde (aşağı), negatif elektron alana zıt (yukarı) kuvvet alır; yüksüz nötron etkilenmez. B kuvvet yönünü alanın tersine kurar; C alana dik hızda kuvvetin de sıfır olduğunu sanır (bu manyetik alan için bile doğru değildir); D yük işaretini hesaba katmaz.Kaynak: Elektrik alan ve potansiyel · Paralel levhalar ve düzgün alan

?Soru 10

Aynı yarıçaplı çembersel bir pistte dolanan bir aracın sabit sürati iki katına çıkarılırsa merkezcil ivmesi nasıl değişir?

✓ B. a = v²/r; r aynı, v iki kat → a dört kat. A ivmeyi hızla doğru orantılı kurar, kareyi unutur; C hız ile yarıçapı karıştırıp ters orantı kurar; D sürat sabit olduğu için ivmenin de sabit kalacağını sanır.Kaynak: Düzgün çembersel hareket · Merkezcil ivme
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Fizik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →