Öteleme ve dönme: eylemsizlik momenti ve dönerek öteleme
MEB 12. sınıf · Çembersel hareket · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaDengelenmiş kuvvetler nedir, eylemsizlik yasası ne söyler?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Bir cisme etki eden kuvvetlerin bileşkesi sıfırsa kuvvetler dengelenmiştir; cisim duruyorsa durmaya, hareket ediyorsa aynı hızla düz bir çizgide gitmeye devam eder. Buna eylemsizlik yasası (Newton'ın 1. yasası) denir. Hareketi sürdürmek için kuvvet gerekmez; hızı değiştirmek için dengelenmemiş, yani sıfırdan farklı bir net kuvvet gerekir.
Dengelenmiş kuvvetler ve eylemsizlik
✎Konu anlatımı
Eylemsizlik momenti nedir, dönerek ilerleyen cismin kinetik enerjisi neye bağlıdır?
Kısa cevap: Eylemsizlik momenti, bir cismin dönme hareketindeki değişime karşı koyma eğilimidir; ötelemedeki kütlenin dönmedeki karşılığıdır. Cismin kütlesine ve bu kütlenin dönme eksenine göre nasıl dağıldığına bağlıdır: kütle eksenden uzaktaysa eylemsizlik momenti büyüktür. Dönerek ilerleyen cismin kinetik enerjisi öteleme ve dönme kinetik enerjilerinin toplamıdır.Aynı kütlede bir halka ile bir disk aynı rampadan bırakılırsa disk yarışı her zaman kazanır.
Hareket türlerini Hareket sayfasında öteleme, dönme ve titreşim diye ayırmıştık. Ötelemede cismin hızını değiştirmenin zorluğunu kütle belirler. Dönmede ise yalnız kütle değil, kütlenin eksene uzaklığı da önemlidir: aynı kütle eksenden uzaklaştıkça cismi döndürmek ya da durdurmak zorlaşır. Bu dirence eylemsizlik momenti (I) denir. Halkanın bütün kütlesi kenardadır; aynı kütle ve yarıçaptaki diskin kütlesi ise merkeze kadar dağılmıştır. Bu yüzden halkanın eylemsizlik momenti daha büyüktür.
| Öteleme | Dönme |
|---|---|
| yer değiştirme (x) | açısal yer değiştirme (θ) |
| hız (v) | açısal hız (ω) |
| ivme (a) | açısal ivme (α) |
| kütle (m) | eylemsizlik momenti (I) |
| kuvvet (F) | tork (τ) |
| F = m·a | τ = I·α |
| Ek = ½·m·v² | Ek(dönme) = ½·I·ω² |
Dönerek öteleme: yuvarlanma
Yuvarlanan bir top ya da tekerlek hem ilerler hem döner. Kinetik enerjisi iki parçalıdır: öteleme kinetik enerjisi (kütleye ve hıza bağlı) ve dönme kinetik enerjisi (eylemsizlik momentine ve açısal hıza bağlı). Aynı yükseklikten yuvarlanan cisimlerde başlangıçtaki potansiyel enerji bu iki parçaya paylaştırılır. Eylemsizlik momenti büyük olan cisim enerjisinin daha büyük kısmını dönmeye ayırır; ilerlemeye daha az enerji kalır ve yavaş ilerler. Eylemsizlik momenti ve dönme enerjisiyle ilgili sayısal hesaplar bu konunun kapsamında değildir; karşılaştırma yapmak yeterlidir.
Bir patenci kollarını yanlara açınca ve gövdesine yapıştırınca, dönme eksenine göre eylemsizlik momenti nasıl değişir?
- Kütlesi değişmez; değişen kütlenin eksene uzaklığıdır.
- Kollar açılınca kütlenin bir kısmı eksenden uzaklaşır: I büyür.
- Kollar gövdeye yapışınca kütle eksene yaklaşır: I küçülür.
Cevap: kollar açıkken büyük, kapalıyken küçük
Kütleleri ve yarıçapları eşit bir halka ile dolu bir disk, aynı yükseklikten aynı anda kaymadan yuvarlanmaya bırakılıyor. Rampanın dibinde hangisinin öteleme hızı büyüktür? (Sürtünmeden kaynaklı kayıp yok)
- İkisi de aynı potansiyel enerjiyle başlar; enerji öteleme ve dönme kinetik enerjisine paylaşılır.
- Halkanın eylemsizlik momenti büyük: enerjinin daha büyük payı dönmeye gider.
- Öteleme kinetik enerjisi diskte daha büyük kalır: disk daha hızlıdır ve önce varır.
Cevap: diskin öteleme hızı büyüktür
✔ Doğru
- Eylemsizlik momenti kütleye ve kütlenin eksene uzaklığına bağlıdır.
- Kütlesi eksenden uzakta olan cisim daha zor döndürülür.
- Yuvarlanan cismin enerjisi öteleme + dönme kinetik enerjisidir.
✘ Sık yapılan hata
- Eylemsizlik momentinin yalnız kütleye bağlı olduğunu sanmak.
- Yuvarlanan cismin bütün enerjisini öteleme enerjisi saymak.
- Eşit kütleli halka ile diskin rampadan aynı anda indiğini sanmak; disk önce varır.
Nasıl sorulurAynı kütleli farklı biçimli cisimlerin eylemsizlik momentleri karşılaştırılır; rampadan yuvarlanan cisimlerin varış sırası ya da öteleme ve dönme kinetik enerjilerinin payları yorumlatılır.
TuzakEylemsizlik momentinin yalnız kütleye bağlı olduğunu sanmaktır; kütlenin eksene göre dağılımı belirleyicidir. İkinci tuzak, yuvarlanan cismin bütün enerjisini öteleme kinetik enerjisi saymaktır.
⇄Bilgi eşleştirme öteleme → dönme
?Soru çöz
Kütleleri ve yarıçapları eşit bir halka ve bir dolu disk, aynı eğik düzlemin tepesinden aynı anda serbest bırakılıyor ve kaymadan yuvarlanıyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?