Dalga: madde değil enerji taşınır
MEB 10. sınıf · Dalgalar · TYT · Okuma 5 dk · 3 etkinlik
Önce hatırlaSürat ile hız arasındaki fark nedir, ortalama hız nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Sürat, birim zamanda alınan yoldur ve skalerdir; hız ise birim zamandaki yer değiştirmedir ve yönü olan vektörel bir büyüklüktür. Ortalama sürat toplam yolun toplam süreye, ortalama hız toplam yer değiştirmenin toplam süreye oranıdır. İkisinin de SI birimi m/s'dir; yön değiştiren harekette ortalama sürat, ortalama hızın büyüklüğünden büyüktür.
✎Konu anlatımı
Dalga nedir, periyot, frekans, dalga boyu ve genlik ne demektir, dalganın hızı neye bağlıdır?
Kısa cevap: Dalga, bir titreşimin ortamda yayılarak enerji taşımasıdır; ortamın tanecikleri yerinde titreşir, dalgayla birlikte ilerlemez. Bir tam titreşimin süresi periyot (T), bir saniyedeki titreşim sayısı frekanstır (f) ve T = 1/f'dir. Ardışık iki tepe arası dalga boyu (λ), dalganın hızı v = λ·f'dir. Frekansı kaynak, hızı ortam belirler.Stadyumda seyircilerin yaptığı “dalga” tribünün bir ucundan öbür ucuna koşar; oysa hiçbir seyirci yerinden kalkıp yürümez.
Bir yayın ucunu sallayınca, suya taş atınca ya da bir teli titreştirince oluşan sarsıntı ortam boyunca ilerler. Ortamın tanecikleri yalnız bulundukları yerde ileri geri ya da aşağı yukarı titreşir; ilerleyen şey enerjidir. Bir dalgayı tarif eden nicelikler şunlardır: genlik (denge konumundan en büyük uzaklık, enerjiyle ilgili), periyot (bir tam titreşimin süresi), frekans (bir saniyedeki titreşim sayısı, birimi hertz), dalga boyu (bir periyotta alınan yol, ardışık iki tepe arası) ve yayılma hızı.
Bir dalga kaynağının frekansı iki katına çıkarılıyor; dalgalar aynı ortamda yayılmaya devam ediyor. Periyot, hız ve dalga boyu nasıl değişir?
- Periyot frekansla ters orantılı: yarıya iner.
- Hız ortama bağlı, ortam aynı: değişmez.
- v = λ·f sabit kalmalı; f iki katına çıkınca λ yarıya iner.
Cevap: T yarıya, v aynı, λ yarıya
Aynı kaynak (aynı frekans) önce bir ortamda, sonra dalgaların daha hızlı yayıldığı başka bir ortamda dalga üretiyor. Frekans ve dalga boyu nasıl değişir?
- Frekansı kaynak belirler: değişmez.
- Hız arttı; λ = v/f olduğundan dalga boyu da artar.
Cevap: frekans aynı, dalga boyu büyür.
✔ Doğru
- Dalga enerji taşır; tanecikler yerinde titreşir.
- f = 1/T ve v = λ·f.
- Frekansı kaynak, yayılma hızını ortam belirler.
✘ Sık yapılan hata
- Frekans artınca dalganın aynı ortamda hızlandığını sanmak.
- Periyot ile frekansı karıştırmak.
- Taneciklerin dalgayla birlikte ilerlediğini sanmak.
Nasıl sorulurFrekans, genlik ya da ortam değiştirildiğinde periyot, dalga boyu ve hızın nasıl değiştiği sorulur.
TuzakFrekans artınca dalganın daha hızlı yayıldığını sanmaktır; aynı ortamda hız değişmez. İkinci tuzak, periyot ile frekansı karıştırmaktır: bir saniyedeki dalga sayısı frekanstır. Dalgada taneciklerin bir uçtan öbür uca taşındığını söyleyen ifade yanlıştır.
⇄Bilgi eşleştirme kavram → tanım
?Soru çöz
Bir dalga kaynağının frekansı iki katına çıkarılıyor; dalgalar aynı ortamda yayılıyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
?Soru çöz oran
Aynı ortamda yayılan K ve L periyodik dalgalarından K'nin periyodu L'ninkinin 2 katıdır. Dalga boylarının oranı λ(K)/λ(L) kaçtır?