Dalgalar: yay, su, ses ve deprem dalgaları

Frekansın kaynağa, hızın ortama bağlı olduğu tek kuraldan başlayarak yay, su, ses ve deprem dalgalarını şekillerle anlatıyoruz.

8 durakTYT · 10. sınıf
18 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 18tamamlanan etkinlik
2 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · DALGA

Dalga: madde değil enerji taşınır

MEB 10. sınıf · Dalgalar · TYT · Okuma 5 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaSürat ile hız arasındaki fark nedir, ortalama hız nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sürat, birim zamanda alınan yoldur ve skalerdir; hız ise birim zamandaki yer değiştirmedir ve yönü olan vektörel bir büyüklüktür. Ortalama sürat toplam yolun toplam süreye, ortalama hız toplam yer değiştirmenin toplam süreye oranıdır. İkisinin de SI birimi m/s'dir; yön değiştiren harekette ortalama sürat, ortalama hızın büyüklüğünden büyüktür.

Sürat, hız, ortalama hız

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dalga nedir, periyot, frekans, dalga boyu ve genlik ne demektir, dalganın hızı neye bağlıdır?

Kısa cevap: Dalga, bir titreşimin ortamda yayılarak enerji taşımasıdır; ortamın tanecikleri yerinde titreşir, dalgayla birlikte ilerlemez. Bir tam titreşimin süresi periyot (T), bir saniyedeki titreşim sayısı frekanstır (f) ve T = 1/f'dir. Ardışık iki tepe arası dalga boyu (λ), dalganın hızı v = λ·f'dir. Frekansı kaynak, hızı ortam belirler.

Stadyumda seyircilerin yaptığı “dalga” tribünün bir ucundan öbür ucuna koşar; oysa hiçbir seyirci yerinden kalkıp yürümez.

Bir yayın ucunu sallayınca, suya taş atınca ya da bir teli titreştirince oluşan sarsıntı ortam boyunca ilerler. Ortamın tanecikleri yalnız bulundukları yerde ileri geri ya da aşağı yukarı titreşir; ilerleyen şey enerjidir. Bir dalgayı tarif eden nicelikler şunlardır: genlik (denge konumundan en büyük uzaklık, enerjiyle ilgili), periyot (bir tam titreşimin süresi), frekans (bir saniyedeki titreşim sayısı, birimi hertz), dalga boyu (bir periyotta alınan yol, ardışık iki tepe arası) ve yayılma hızı.

Dalga bir periyotta bir dalga boyu kadar ilerler; bu yüzden hız, dalga boyu ile frekansın çarpımıdır.Görsel: Sınav Defteri
T = 1f v = λ · f = λTBu konuda bağıntılarla hesap yapılmaz; ilişkiler oranla yorumlanır. Dalga bir ortamdan diğerine geçerken frekansı değişmez; hızı ve dalga boyu değişir.
Çözümlü örnek

Bir dalga kaynağının frekansı iki katına çıkarılıyor; dalgalar aynı ortamda yayılmaya devam ediyor. Periyot, hız ve dalga boyu nasıl değişir?

  1. Periyot frekansla ters orantılı: yarıya iner.
  2. Hız ortama bağlı, ortam aynı: değişmez.
  3. v = λ·f sabit kalmalı; f iki katına çıkınca λ yarıya iner.

Cevap: T yarıya, v aynı, λ yarıya

Çözümlü örnek

Aynı kaynak (aynı frekans) önce bir ortamda, sonra dalgaların daha hızlı yayıldığı başka bir ortamda dalga üretiyor. Frekans ve dalga boyu nasıl değişir?

  1. Frekansı kaynak belirler: değişmez.
  2. Hız arttı; λ = v/f olduğundan dalga boyu da artar.

Cevap: frekans aynı, dalga boyu büyür.

✔ Doğru

  • Dalga enerji taşır; tanecikler yerinde titreşir.
  • f = 1/T ve v = λ·f.
  • Frekansı kaynak, yayılma hızını ortam belirler.

✘ Sık yapılan hata

  • Frekans artınca dalganın aynı ortamda hızlandığını sanmak.
  • Periyot ile frekansı karıştırmak.
  • Taneciklerin dalgayla birlikte ilerlediğini sanmak.
Akılda kalsın: Frekans kaynağın imzası, hız ortamın imzası. Kaynağı değiştirmeden ortamı değiştirirsen frekans kalır, λ ile v birlikte değişir. Genlik ne hızı ne dalga boyunu değiştirir.
Sınavda

Nasıl sorulurFrekans, genlik ya da ortam değiştirildiğinde periyot, dalga boyu ve hızın nasıl değiştiği sorulur.

TuzakFrekans artınca dalganın daha hızlı yayıldığını sanmaktır; aynı ortamda hız değişmez. İkinci tuzak, periyot ile frekansı karıştırmaktır: bir saniyedeki dalga sayısı frekanstır. Dalgada taneciklerin bir uçtan öbür uca taşındığını söyleyen ifade yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → tanım

?Soru çöz

Bir dalga kaynağının frekansı iki katına çıkarılıyor; dalgalar aynı ortamda yayılıyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Hızı ortam belirler, değişmez; v = λ·f sabitken f iki katına çıkınca λ yarıya iner. B frekansın hızı belirlediği yanılgısıdır; C λ ile f arasındaki ters ilişkiyi doğru orantı sanır; D periyot ile frekansı karıştırır, periyot yarıya iner.

?Soru çöz oran

Aynı ortamda yayılan K ve L periyodik dalgalarından K'nin periyodu L'ninkinin 2 katıdır. Dalga boylarının oranı λ(K)/λ(L) kaçtır?

✓ D. Aynı ortamda yayılma hızı aynıdır; λ = v/f = v·T olduğundan dalga boyu periyotla doğru orantılıdır: λ(K)/λ(L) = 2. A periyodu frekans gibi kullanıp λ = v/T yazar; B dalga boyunu yalnız ortama bağlar, oysa ortam yalnız hızı belirler; C oranın karesini alır.
SINIFLAMA · DALGA TÜRLERİ

Dalgaların sınıflandırılması: ortam ister mi, nasıl titreşir?

MEB 10. sınıf · Dalgalar · TYT · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFiziğin alt dalları nelerdir, hangi olay hangi alt dalın konusudur?Bağlantılı konudan (Fizik bilimine giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fizik sekiz alt dalda incelenir: mekanik (kuvvet, hareket, denge), termodinamik (ısı ve sıcaklık), elektromanyetizma (elektrik ve manyetizma), optik (ışık), katıhal fiziği (kristal katıların yapısı ve özellikleri), atom fiziği (atomun yapısı ve elektronları), nükleer fizik (çekirdek) ve yüksek enerji ve plazma fiziği (atom altı parçacıklar ve plazma).

Fiziğin alt dalları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mekanik ve elektromanyetik dalgalar, enine ve boyuna dalgalar arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Dalgalar taşıdıkları enerjiye göre mekanik ve elektromanyetik diye ayrılır: mekanik dalgalar (ses, su, yay, deprem dalgası) yayılmak için maddesel ortama ihtiyaç duyar; elektromanyetik dalgalar (ışık, radyo, X ışını) boşlukta da yayılır. Titreşim doğrultusuna göre enine (titreşim yayılma doğrultusuna dik) ve boyuna (titreşim yayılma doğrultusunda) dalgalar vardır; ses boyuna dalgadır.

Uzayda bir patlama sessizdir ama parlaktır: ses yol alacak ortam bulamaz, ışık ise boşlukta rahatça ilerler.

Dalgalar iki ayrı ölçüte göre sınıflandırılır. Birincisi taşıdığı enerjinin türüdür: mekanik dalgalar ortamın taneciklerinin titreşmesiyle yayılır, bu yüzden boşlukta ilerleyemez. Elektromanyetik dalgalar ise elektrik ve manyetik alanların titreşimidir ve ortama ihtiyaç duymaz. İkinci ölçüt titreşim doğrultusudur: enine dalgada tanecikler yayılma doğrultusuna dik titreşir (ipte oluşturulan dalga, ışık); boyuna dalgada tanecikler yayılma doğrultusunda sıkışıp seyrelerek titreşir (ses, sarmal yayda sıkışma dalgası).

İki ölçüte göre dalgalar
DalgaEnerjiye göreTitreşime göreBoşlukta yayılır mı?
Sesmekanikboyunahayır
Gergin ipte ya da yayda atmamekanikeninehayır
Sarmal yayda sıkışmamekanikboyunahayır
Su yüzeyi dalgasımekanikenine kabul edilirhayır
Deprem dalgasımekanik(türlerine girilmez)hayır
Işık, radyo, X ışınıelektromanyetikenineevet
Çözümlü örnek

Havası boşaltılan bir cam fanusun içindeki çalar saatin sesi duyulmuyor ama saatin ışığı görülüyor. Bu deney neyi gösterir?

  1. Ses, fanusta hava kalmayınca yayılamadı: ses mekanik dalgadır, ortam ister.
  2. Işık fanustan geçti: ışık elektromanyetik dalgadır, boşlukta yayılır.
  3. Deney sesin boyuna dalga olduğunu kanıtlamaz; yalnız ortam gerektirdiğini gösterir.

Cevap: ses ortam ister, ışık istemez.

Çözümlü örnek

Uzun bir sarmal yayın ucu önce yukarı-aşağı, sonra yay doğrultusunda ileri-geri hareket ettiriliyor. Oluşan dalgalar nasıl sınıflandırılır?

  1. Yukarı-aşağı: tanecikler yayılma doğrultusuna dik titreşir → enine.
  2. İleri-geri: tanecikler yayılma doğrultusunda sıkışıp seyrelir → boyuna.
  3. İkisi de yayın tanecikleriyle taşınır → mekanik.

Cevap: ilki enine, ikincisi boyuna; ikisi de mekanik.

✔ Doğru

  • Ses mekanik ve boyuna bir dalgadır.
  • Işık elektromanyetik ve enine bir dalgadır.
  • Boşlukta yalnız elektromanyetik dalgalar yayılır.

✘ Sık yapılan hata

  • Sesi enine dalga sanmak.
  • Bütün dalgaların maddesel ortam istediğini sanmak.
  • Deprem dalgasını elektromanyetik saymak.
Akılda kalsın: Ses: mekanik ve boyuna. Işık: elektromanyetik ve enine. Boşlukta yalnız elektromanyetik dalgalar yol alır.
Sınavda

Nasıl sorulurSes, ışık, su, deprem ve radyo dalgaları iki ölçüte göre sınıflandırılır; boşlukta yayılabilenler sorulur.

TuzakSesi enine dalga sanmaktır. İkinci tuzak, bütün dalgaların maddesel ortama ihtiyaç duyduğunu ya da deprem dalgasının elektromanyetik olduğunu söylemektir. Radar elektromanyetik dalga, sonar ses dalgası kullanır.

▭Boşluk doldurma

Işık boşlukta yayılabildiği için bir dalgadır. Seste tanecikler yayılma doğrultusunda titreştiği için ses dalgadır. Gergin ipte oluşturulan atmada tanecikler yayılma doğrultusuna dik titreşir; bu atma dalgadır.

elektromanyetikboyunaeninemekanik

?Soru çöz

Aşağıdaki dalgalardan hangisi boşlukta yayılabilir?

✓ C. Radyo dalgası elektromanyetiktir, ortam gerektirmez. A ses mekanik dalgadır, fanus deneyinde boşlukta duyulmaz; B deprem dalgasını elektromanyetik sanmak yaygın bir karıştırmadır, yer kabuğunda yayılan mekanik dalgadır; D su dalgası su taneciklerinin titreşimidir.
DENEY · YAY DALGASI

Yay dalgası: atma, hız ve uçlardan yansıma

MEB 10. sınıf · Dalgalar · TYT · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Yayda atmanın hızı neye bağlıdır, atma sabit ve serbest uçtan nasıl yansır?

Kısa cevap: Yayda tek bir kez oluşturulan sarsıntıya atma, art arda düzenli oluşturulanlara periyodik dalga denir. Atmanın hızı yayın gerginliği arttıkça artar, yay kalınlaştıkça (birim uzunluğun kütlesi arttıkça) azalır; genliğe ve genişliğe bağlı değildir. Sabit uçtan yansıyan atma ters döner, serbest uçtan yansıyan atma aynı yönde döner; hızı ve genişliği değişmez.

Bir ucu duvara bağlı ipi sallayınca giden kambur, geri dönerken ters dönmüş olarak gelir.

Dalgaların davranışını incelemek için yayda tek bir sarsıntı, yani atma oluşturulur: izlemesi kolaydır. Atmalar art arda düzenli üretilirse periyodik dalga oluşur. Atmanın hızını yay belirler: yay daha çok gerilirse hızlanır, aynı gerginlikte daha kalın (ağır) yayda yavaşlar. Elin ne kadar büyük sallandığı (genlik) ya da atmanın genişliği hızı değiştirmez.

Sabit uç atmayı ters çevirir; ucu serbestçe kayabilen halkada atma aynı yönde geri gelir. İkisinde de hız, genlik ve genişlik değişmez (sürtünmesiz yay).Görsel: Sınav Defteri
Atmanın hızını ne değiştirir?
DeğişiklikAtmanın hızı
Yay daha çok gerilirartar
Aynı gerginlikte daha kalın (ağır) yayazalır
Genliği ya da genişliği daha büyük atmadeğişmez
El daha sık sallanır (frekans artar)değişmez; dalga boyu küçülür
Çözümlü örnek

Aynı yayda genliği büyük ve genliği küçük iki atma ardı ardına oluşturuluyor. Hangisi duvara önce ulaşır?

  1. Atmanın hızı yayın gerginliğine ve kalınlığına bağlıdır.
  2. İki atma da aynı yayda; genlik hızı değiştirmez.
  3. Önce oluşturulan atma önce ulaşır; aralarındaki uzaklık korunur.

Cevap: hızları eşit; önce oluşturulan önce ulaşır.

Çözümlü örnek

Baş yukarı bir atma, ucu duvara sıkıca bağlı yayın ucundan yansıyor. Yansıyan atmanın biçimi, hızı ve genişliği nasıldır?

  1. Sabit uç: atma baş aşağı döner.
  2. Ortam aynı: hız değişmez.
  3. Sürtünme yoksa enerji korunur: genlik ve genişlik de değişmez.

Cevap: baş aşağı; hız ve genişlik aynı

✔ Doğru

  • Atmanın hızını yayın gerginliği ve kalınlığı belirler.
  • Sabit uçtan ters, serbest uçtan düz yansır.
  • Sürtünmesiz yayda yansıyan atmanın hızı ve genişliği değişmez.

✘ Sık yapılan hata

  • Genliği büyük atmanın daha hızlı ilerlediğini sanmak.
  • Yansımada atmanın hızının ya da enerjisinin azaldığını sanmak.
  • Serbest uçtan yansıyan atmanın ters döndüğünü sanmak.
Akılda kalsın: Sabit uç ters, serbest uç düz. Atmanın hızı yayın “huyu”dur: gerginlik ve kalınlık belirler, elin nasıl sallandığı belirlemez.
Sınavda

Nasıl sorulurSabit ve serbest uçtan yansıyan atmaların biçimi ve atmanın hızını değiştiren değişkenler sorulur.

TuzakGenliği ya da genişliği büyük atmanın daha hızlı ilerlediğini sanmaktır. İkinci tuzak, yansımada atmanın hızının, genişliğinin ya da enerjisinin azaldığını sanmaktır; sürtünmesiz yayda değişmez. Atmanın hızı hesaplatılmaz.

⇄Bilgi eşleştirme durum → sonuç

?Soru çöz

Gergin bir yayda oluşturulan atmanın yayılma hızını artırmak için aşağıdakilerden hangisi yapılmalıdır?

✓ B. Gerginlik arttıkça atma hızlanır. A ve C atmanın genliğini ya da genişliğini hıza bağlayan yanılgılardır; hız ortamın özelliğidir. D tersini yapar: kalın (ağır) yayda atma yavaşlar.
KURAL · İLETİM VE GİRİŞİM

İletim ve üst üste binme: atmalar birbirinin içinden geçer

MEB 10. sınıf · Dalgalar · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDalga nedir, periyot, frekans, dalga boyu ve genlik ne demektir, dalganın hızı neye bağlıdır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dalga, bir titreşimin ortamda yayılarak enerji taşımasıdır; ortamın tanecikleri yerinde titreşir, dalgayla birlikte ilerlemez. Bir tam titreşimin süresi periyot (T), bir saniyedeki titreşim sayısı frekanstır (f) ve T = 1/f'dir. Ardışık iki tepe arası dalga boyu (λ), dalganın hızı v = λ·f'dir. Frekansı kaynak, hızı ortam belirler.

Dalganın temel kavramları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Atma bir yaydan başka bir yaya geçerken ne olur, iki atma karşılaşınca ne olur?

Kısa cevap: Atma ince bir yaydan kalın bir yaya geçerken bir kısmı iletilir, bir kısmı yansır: iletilen atma aynı yönlüdür ve yavaşlar, yansıyan atma ters döner. Kalından inceye geçişte iletilen ve yansıyan atmaların ikisi de aynı yönlüdür. İki atma karşılaşınca genlikleri toplanır; aynı yönlüler büyür, zıt yönlü özdeş atmalar o an birbirini yok eder, sonra ikisi de biçimini koruyarak yoluna devam eder.

İki kişi aynı ipin iki ucundan birer dalga gönderdiğinde dalgalar çarpışıp dağılmaz; birbirinin içinden geçip karşı uca ulaşır.

Atma iki farklı yayın birleştiği noktaya gelince ikinci ortam onun için bir “yarı sabit” ya da “yarı serbest” uç gibidir. İnce yaydan (atmanın hızlı olduğu ortam) kalın yaya (yavaş ortam) geçerken birleşme noktası sabit uca benzer: yansıyan atma ters döner. Kalından inceye geçerken birleşme noktası serbest uca benzer: yansıyan atma düz döner. İki durumda da iletilen atma her zaman gelen atmayla aynı yönlüdür. Ortam değişince hız değişir; atmanın genliği gelen ile yansıyan ve iletilen arasında paylaşılır.

Bir yaydan başka bir yaya geçiş
Geçişİletilen atmaYansıyan atmaİletilenin hızı
İnce → kalındüz (aynı yön)tersazalır
Kalın → incedüz (aynı yön)düzartar
Karşılaşma anında yaydaki her noktanın yer değiştirmesi iki atmanın yer değiştirmelerinin toplamıdır. Atmalar ayrıldıktan sonra hiçbir şey olmamış gibi devam eder.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Baş yukarı bir atma ince yaydan kalın yaya geçiyor. İletilen ve yansıyan atmaların yönü ile iletilen atmanın hızı nasıldır?

  1. İletilen atma her zaman gelenle aynı yönlü: baş yukarı.
  2. İnceden kalına geçişte birleşme noktası sabit uç gibi davranır: yansıyan baş aşağı.
  3. Kalın yayda atma yavaşlar.

Cevap: iletilen baş yukarı ve yavaş; yansıyan baş aşağı

Çözümlü örnek

Aynı yayda biri baş yukarı, diğeri baş aşağı; genlikleri farklı iki atma karşılaşıyor. Karşılaşma anında birbirlerini tamamen yok ederler mi?

  1. Karşılaşmada genlikler işaretleriyle toplanır.
  2. Genlikler farklı olduğu için toplam sıfır olmaz; büyük olanın yönünde küçülmüş bir atma görülür.
  3. Tam yok olma ancak biçimleri ve genlikleri özdeş, yönleri zıt atmalarda o an için olur.

Cevap: hayır; tam sönme için özdeş atmalar gerekir.

✔ Doğru

  • İletilen atma her zaman düzdür.
  • İnce (hızlı) yaydan kalın (yavaş) yaya geçerken yansıyan atma ters döner.
  • Karşılaşan atmalar toplanır, sonra değişmeden yollarına devam eder.

✘ Sık yapılan hata

  • Genlikleri eşit her iki atmanın birbirini sönümlediğini sanmak; zıt yönlü ve özdeş olmalılar.
  • Karşılaşmadan sonra atmaların enerji yitirdiğini sanmak.
  • Kalın yaydan ince yaya geçen atmanın yavaşladığını sanmak; ince yayda hız büyüktür.
Akılda kalsın: İletilen hep düz. Yansıyanı belirlemek için “hızlıdan yavaşa giderken ters” kuralını kullan. Karşılaşan atmalar toplanır, ama birbirini değiştirmez.
Sınavda

Nasıl sorulurİki yayın birleşim noktasında yansıyan ve iletilen atmaların biçimi ve hızı; karşılaşan atmaların belli bir andaki görünümü sorulur.

TuzakGenlikleri eşit iki atmanın yönlerine bakmadan birbirini sönümlediğini sanmaktır; sönme için zıt yönlü ve özdeş olmaları gerekir. İkinci tuzak, karşılaşmadan sonra atmaların enerjilerini yitirdiğini sanmaktır. Kalından inceye geçen atma hızlanır, yavaşlamaz.

▭Boşluk doldurma

İnce yaydan kalın yaya geçen baş yukarı bir atmanın iletilen kısmı , yansıyan kısmı döner. Atmanın hızı kalın yayda .

düztersazalırartar

?Soru çöz

Aynı yayda karşılıklı ilerleyen, biçimleri ve genlikleri aynı olan, biri baş yukarı diğeri baş aşağı iki atma tam üst üste geliyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Zıt yönlü özdeş atmaların yer değiştirmeleri o an toplamda sıfırdır; ayrıldıktan sonra atmalar aynen devam eder. A enerjinin yok olduğunu sanır, oysa enerji yayın hareketinde saklıdır; B aynı yönlü atmaların durumunu buraya uygular; C atmaların birbirinden yansıdığı yanılgısıdır.
GRAFİK · SU DALGASI YANSIMASI

Su dalgalarında yansıma: düz engel ve parabolik engel

MEB 10. sınıf · Dalgalar · TYT · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Doğrusal ve dairesel su dalgaları düz ve parabolik engellerden nasıl yansır?

Kısa cevap: Su dalgasının ilerleme yönü dalga tepelerine diktir. Doğrusal dalga düz bir engelden gelme açısı yansıma açısına eşit olacak biçimde yansır. Parabolik engele asal eksene paralel gelen doğrusal dalgalar yansıyınca odakta toplanan dairesel dalgalara dönüşür; odaktan çıkan dairesel dalgalar doğrusal dalga olarak, merkezden çıkanlar kendi üzerine geri yansır.

Uydu çanakları ve araba farları aynı geometriyi kullanır: parabol, paralel gelenleri bir noktada toplar, o noktadan çıkanları paralel gönderir.

Dalga leğeninde bir cetvelle suya vurulursa doğrusal, parmakla ya da damlayla dokunulursa dairesel dalgalar oluşur. Dalga tepeleri parlak, çukurları karanlık çizgiler olarak görülür. Dalganın ilerleme yönü tepe çizgilerine her yerde diktir. Doğrusal dalga düz bir engele çarpınca, ilerleme yönünün engelin normaliyle yaptığı gelme açısı, yansıyan dalganınkine eşittir. Dairesel dalga düz engelden, engelin arkasında kaynağa simetrik bir noktadan çıkıyormuş gibi dairesel olarak yansır.

Düz engelde gelme ve yansıma açıları normale göre ölçülür ve eşittir. Parabolik engelde asal eksene paralel gelen doğrusal dalgalar yansıyınca odağa doğru daralan dairesel dalgalar olur.Görsel: Sınav Defteri
Parabolik engelden yansıma
Gelen dalgaYansıyan dalga
Asal eksene paralel doğrusal dalgaodakta toplanan dairesel dalga
Odakta (F) oluşturulan dairesel dalgaasal eksene paralel doğrusal dalga
Merkezde (M) oluşturulan dairesel dalgayine merkezde toplanan dairesel dalga (kendi üzerine döner)
Çözümlü örnek

İlerleme yönü engelin normaliyle 30° açı yapan doğrusal bir su dalgası düz engelden yansıyor. Yansıyan dalganın ilerleme yönü normalle kaç derece açı yapar?

  1. Yansıma kanunu: gelme açısı yansıma açısına eşittir.
  2. Açılar normale göre ölçülür; gelme açısı 30°.

Cevap: 30°

Çözümlü örnek

Bir parabolik engelin odağında dairesel dalgalar üretiliyor. Yansıyan dalgalar nasıl ilerler? Kaynak merkeze taşınırsa ne değişir?

  1. Odaktan çıkan dairesel dalgalar parabolden yansıyınca asal eksene paralel doğrusal dalgalar olur.
  2. Merkezden çıkan dairesel dalgalar parabolün o bölgesine dik çarpar ve kendi üzerine geri dönüp yine merkezde toplanır.

Cevap: odaktan → doğrusal; merkezden → merkezde toplanan dairesel

✔ Doğru

  • Düz engelde gelme açısı yansıma açısına eşittir; açılar normale göre.
  • Asal eksene paralel gelen dalgalar parabolik engelden odakta toplanacak biçimde yansır.
  • Odakta üretilen dairesel dalgalar doğrusal olarak yansır.

✘ Sık yapılan hata

  • Odaktaki dairesel dalgaların yine odakta toplandığını sanmak.
  • Dairesel dalgaların düz engelden doğrusal yansıdığını sanmak.
  • Düz engelde açıları engel yüzeyinden ölçmek.
Akılda kalsın: Parabol bir dönüştürücüdür: paralel ↔ odak. Merkez ise kendine geri yollar. Düz engelde açılar hep normale göre ölçülür.
Sınavda

Nasıl sorulurDalga leğeninde düz ya da parabolik engelden yansıyan dalgaların biçimi ve ilerleme yönü sorulur.

TuzakOdakta üretilen dairesel dalgaların yansıyınca yine odakta toplandığını sanmaktır; doğrusal olarak yayılırlar. İkinci tuzak, dairesel dalgaların düz engelden doğrusal dalga olarak yansıdığını sanmaktır. Bu konuda hesap sorulmaz.

⇄Bilgi eşleştirme gelen → yansıyan

?Soru çöz

Parabolik bir engelin odak noktasında oluşturulan dairesel su dalgaları engelden yansıdıktan sonra nasıl ilerler?

✓ A. Odaktan çıkan dalgalar paraboldan paralel doğrusal dalga olarak yansır. B, paralel gelenlerin odakta toplanması kuralını ters uygular; C ve D merkezde üretilen dalgaların davranışını odak için söyler.
KURAL · DERİNLİK VE KIRILMA

Derinlik ve kırılma: derin suda dalga hızlanır

MEB 10. sınıf · Dalgalar · TYT · Okuma 5 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaYayda atmanın hızı neye bağlıdır, atma sabit ve serbest uçtan nasıl yansır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yayda tek bir kez oluşturulan sarsıntıya atma, art arda düzenli oluşturulanlara periyodik dalga denir. Atmanın hızı yayın gerginliği arttıkça artar, yay kalınlaştıkça (birim uzunluğun kütlesi arttıkça) azalır; genliğe ve genişliğe bağlı değildir. Sabit uçtan yansıyan atma ters döner, serbest uçtan yansıyan atma aynı yönde döner; hızı ve genişliği değişmez.

Yay dalgası: atma ve yansıma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Su dalgalarının hızı derinlikle nasıl değişir, su dalgaları neden kırılır?

Kısa cevap: Su dalgaları derin suda hızlı, sığ suda yavaş ilerler. Dalga derin bölgeden sığ bölgeye geçerken frekansı değişmez; hızı ve dalga boyu azalır. Ortam sınırına eğik gelen doğrusal dalganın ilerleme doğrultusu değişir: buna kırılma denir. Sığdan derine geçen dalga normalden uzaklaşır, derinden sığa geçen normale yaklaşır. Sınıra dik gelen dalga kırılmaz ama hızı yine değişir.

Açık denizde hangi yönden gelirse gelsin, dalgalar kıyıya hemen hep kıyıya paralel çizgiler hâlinde ulaşır; nedeni kıyıya yaklaştıkça sığlaşan sudur.

Dalga leğeninin bir bölgesine cam levha konursa o bölgede su sığlaşır. Sığ bölgede dalga tepelerinin birbirine yaklaştığı görülür: dalga boyu küçülmüştür. Kaynak aynı olduğu için frekans değişmemiştir; v = λ·f gereği dalga boyunun küçülmesi hızın azaldığını gösterir. Dalga boyu, hareketli tepeleri “donduran” bir stroboskop yardımıyla ölçülür. Ortam değişirken dalga sınıra eğik gelirse dalga cephesinin bir ucu önce yavaşlar ve dalga döner: kırılma. Bu konuda hız ve dalga boyu hesaplatılmaz.

Tepeler sığ bölgede sıklaşır: dalga boyu küçülmüş, dolayısıyla hız azalmıştır. Sınıra dik geldiği için yönü değişmemiştir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Derin bölgede oluşturulan doğrusal dalgalar, sınıra dik gelerek sığ bölgeye geçiyor. Frekans, hız, dalga boyu ve ilerleme yönü nasıl değişir?

  1. Frekans kaynağa bağlı: değişmez.
  2. Sığ bölgede hız azalır; f sabit olduğundan dalga boyu da azalır.
  3. Sınıra dik geldiği için doğrultu değişmez (kırılma görülmez), ama hız yine değişmiştir.

Cevap: f aynı, v ve λ azalır, yön aynı

Çözümlü örnek

Sığ bölgeden derin bölgeye eğik gelen doğrusal bir dalga normalden uzaklaşır mı, yaklaşır mı? Gelme açısı büyütülürse kırılma açısı ne olur?

  1. Derin bölgede dalga hızlanır; hızlanan dalga normalden uzaklaşır.
  2. Gelme açısı arttıkça kırılma açısı da artar; ikisi aynı yönde değişir.

Cevap: uzaklaşır; kırılma açısı da artar.

✔ Doğru

  • Derin suda dalga hızlı, dalga boyu uzundur.
  • Ortam değişince frekans değişmez.
  • Hızlı ortama geçen dalga normalden uzaklaşır.

✘ Sık yapılan hata

  • Derinden sığa geçerken frekansın değiştiğini sanmak.
  • Sınıra dik gelen dalganın hızının değişmediğini sanmak.
  • Sığ suda dalga boyunun uzadığını sanmak.
Akılda kalsın: Derin = hızlı = uzun dalga boyu. Hızlı ortama geçen dalga normalden uzaklaşır, yavaş ortama geçen yaklaşır. Bu kuralı ışığın kırılmasında yeniden kullanacağız.
Sınavda

Nasıl sorulurDalga leğenindeki dalgaların derin ve sığ bölgedeki görünümü, ortam değişiminde frekans-hız-dalga boyu ilişkisi ve kırılma yönü sorulur.

TuzakDerinden sığa geçerken frekansın da değiştiğini sanmaktır. İkinci tuzak, sınıra dik gelen dalganın hızının ve dalga boyunun değişmediğini söylemektir; yalnız doğrultusu değişmez. Su dalgasının hızı sığda değil derinde büyüktür.

↕Sıralama aynı kaynak, küçükten büyüğe dalga boyu

  1. Derinliği 2 cm olan bölge
  2. Derinliği 0,5 cm olan bölge
  3. Derinliği 4 cm olan bölge
  4. Derinliği 1 cm olan bölge

?Soru çöz

Derin bölgeden sığ bölgeye geçen doğrusal bir su dalgası için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Sığ suda dalga yavaşlar; frekans kaynağa bağlı olduğundan sabit kalır, dalga boyu hızla birlikte küçülür. A frekansın ortama bağlı olduğu yanılgısıdır; B derinlik-hız ilişkisini ters kurar; D yön değişmemesini hız ve dalga boyunun da değişmemesi sanır.

?Soru çöz oran

Derin bölgeden sığ bölgeye geçen doğrusal bir su dalgasının yayılma hızı 3/4'üne iniyor. Dalganın sığ bölgedeki dalga boyu, derin bölgedekinin kaç katıdır?

✓ B. Frekansı kaynak belirler; ortam değişince frekans değişmez. v = λ·f'de f sabitse dalga boyu hızla doğru orantılıdır: 3/4. A dalga boyunu hızla ters orantılı sanır; C ortam değişince frekansın değiştiğini, dalga boyunun aynı kaldığını sanır; D oranın karesini alır.
KAVRAM · SES

Ses dalgaları: ince-kalın, yüksek-alçak ve tını

MEB 10. sınıf · Dalgalar · TYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMekanik ve elektromanyetik dalgalar, enine ve boyuna dalgalar arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dalgalar taşıdıkları enerjiye göre mekanik ve elektromanyetik diye ayrılır: mekanik dalgalar (ses, su, yay, deprem dalgası) yayılmak için maddesel ortama ihtiyaç duyar; elektromanyetik dalgalar (ışık, radyo, X ışını) boşlukta da yayılır. Titreşim doğrultusuna göre enine (titreşim yayılma doğrultusuna dik) ve boyuna (titreşim yayılma doğrultusunda) dalgalar vardır; ses boyuna dalgadır.

Dalgaların sınıflandırılması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sesin yüksekliği, şiddeti ve tınısı neye bağlıdır, rezonans ve yankı nedir?

Kısa cevap: Ses, titreşen bir kaynağın ortamda oluşturduğu boyuna mekanik dalgadır. Sesin yüksekliği (inceliği-kalınlığı) frekansa, şiddeti (yüksek-alçak) genliğe bağlıdır; tını ise her kaynağın kendine özgü ses rengidir. Sesin hızı ortama bağlıdır, frekansına bağlı değildir. Rezonans, bir cismin kendi doğal frekansında titreştirilmesi; yankı, yansıyan sesin asıl sesten ayrı duyulmasıdır.

Aynı notayı çalan bir keman ile bir ney'i gözün kapalı ayırt edebilirsin: frekansları aynıdır, tınıları farklıdır.

Ses, havadaki taneciklerin art arda sıkışıp seyrelmesiyle yayılır. Günlük dilde “yüksek ses” hem ince hem gür ses anlamında kullanılır; fizikte bu ikisi ayrıdır. Sesin yüksekliği frekansa bağlıdır: frekans büyükse ses incedir. Sesin şiddeti genliğe bağlıdır: genlik büyükse ses gürdür; kaynaktan uzaklaştıkça şiddet azalır ve desibelle ölçülür. İnsan kulağı yaklaşık 20 Hz ile 20 000 Hz arasındaki sesleri duyar; daha düşük frekanslılara infrases (infrasonik), daha yüksek frekanslılara ultrases (ultrasonik) denir. Sesin hızı katılarda en büyük, gazlarda en küçüktür; aynı ortamda bütün frekanslar aynı hızla ilerler.

Ses özelliği neye bağlı?
ÖzellikNeye bağlı?Örnek
Yükseklik (ince-kalın)frekansgitarın teli gerilince ses incelir
Şiddet (gür-zayıf)genlik, uzaklıktele daha kuvvetli vurulunca ses gürleşir
Tını (ses rengi)kaynağın yapısıaynı nota piyano ve kemanda farklı duyulur
Yayılma süratiortamses suda havadakinden hızlı yayılır

Rezonans, yankı, uğultu ve kullanım alanları

Her cismin kendine özgü bir doğal frekansı vardır. Doğal frekansları aynı iki diyapazondan biri titreştirilince öbürü de kendiliğinden titreşmeye başlar: buna rezonans denir. Ses bir engele çarpıp geri döner; yansıyan ses asıl sesten ayrı duyulursa yankı, asıl sese karışıp onu bulanıklaştırırsa uğultu oluşur. Düzensiz ve rahatsız edici seslere gürültü denir; sürekli gürültü ses kirliliğidir. Konser salonlarında yumuşak, gözenekli kaplamalar yansımayı azaltır. Ses dalgaları tıpta ultrason görüntülemede, denizcilikte sonarla deniz derinliği ve balık sürüsü tespitinde, müzikte çalgı ve salon tasarımında, coğrafyada yer altı katmanlarının araştırılmasında kullanılır. İslam dünyasının büyük bilgini Farabi, Kitâbü'l-Mûsîki'l-Kebîr adlı eserinde sesin titreşimle oluşup havada yayıldığını açıklamış ve ses perdelerini sayısal oranlarla incelemiştir.

Çözümlü örnek

Bir gitarist aynı teli önce hafifçe, sonra güçlü çekiyor; ardından teli daha çok gerip aynı kuvvetle çekiyor. Her değişiklikte sesin hangi özelliği değişir?

  1. Güçlü çekmek genliği büyütür: şiddet artar, yükseklik aynı.
  2. Teli germek titreşim frekansını artırır: ses incelir (yükseklik artar).
  3. Sesin havadaki hızı iki durumda da değişmez.

Cevap: önce şiddet, sonra yükseklik değişir; hız değişmez.

Çözümlü örnek

Bir gemideki sonar, gönderdiği ses dalgasının yankısını deniz tabanından alıyor. Bu yöntemle hangi bilgi elde edilir? Radar da aynı ilkeyle mi çalışır?

  1. Sonar ses gönderir, yankının dönüş süresinden deniz derinliğini ya da su altındaki cisimleri belirler.
  2. Radar da yansıyan dalgayı kullanır ama elektromanyetik (radyo) dalgalarla çalışır; ses dalgası kullanmaz.

Cevap: derinlik ve su altı cisimleri; radar elektromanyetik dalga kullanır.

✔ Doğru

  • Frekans sesin yüksekliğini (ince-kalın), genlik şiddetini belirler.
  • Tını kaynağa özgüdür.
  • Ses katıda en hızlı, gazda en yavaş yayılır; boşlukta yayılmaz.

✘ Sık yapılan hata

  • Frekansı büyük sesin daha hızlı yayıldığını sanmak.
  • Şiddetli sesi ince ses sanmak.
  • Ses başka ortama geçince frekansının değiştiğini sanmak.
Akılda kalsın: Frekans → ince-kalın, genlik → gür-zayıf, kaynak → tını, ortam → hız. Ses yankılanır, rezonansa girer ama boşlukta yol alamaz.
Sınavda

Nasıl sorulurBir değişikliğin sesin yüksekliğini mi, şiddetini mi, tınısını mı değiştirdiği; rezonans, yankı ve uğultu örnekleri; ses dalgalarının kullanım alanları sorulur.

TuzakFrekansı büyük sesin daha hızlı yayıldığını ya da şiddetli sesin daha ince olduğunu sanmaktır. İkinci tuzak, ses bir ortamdan diğerine geçerken frekansının (yüksekliğinin) değiştiğini sanmaktır. Stüdyo duvarlarındaki süngerler rezonans için değil, yansımayı azaltmak içindir.

⇄Bilgi eşleştirme ses özelliği → bağlı olduğu

?Soru çöz

Ses dalgalarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ B. Ses mekanik dalgadır, yayılmak için ortam gerekir. A frekansı hızla karıştırır, aynı ortamda bütün sesler aynı hızla gider; C radar ile sonarı karıştırır, radar elektromanyetik dalga kullanır; D sesi su yüzeyi dalgası gibi düşünür, ses boyunadır.
UYGULAMA · DEPREM

Deprem dalgası: büyüklük tek, şiddet yerden yere değişir

MEB 10. sınıf · Dalgalar · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtma bir yaydan başka bir yaya geçerken ne olur, iki atma karşılaşınca ne olur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atma ince bir yaydan kalın bir yaya geçerken bir kısmı iletilir, bir kısmı yansır: iletilen atma aynı yönlüdür ve yavaşlar, yansıyan atma ters döner. Kalından inceye geçişte iletilen ve yansıyan atmaların ikisi de aynı yönlüdür. İki atma karşılaşınca genlikleri toplanır; aynı yönlüler büyür, zıt yönlü özdeş atmalar o an birbirini yok eder, sonra ikisi de biçimini koruyarak yoluna devam eder.

İletim ve atmaların karşılaşması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Deprem dalgası nedir, depremin büyüklüğü ile şiddeti arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Deprem, yer kabuğundaki kırılma sırasında açığa çıkan enerjinin dalgalar hâlinde yayılarak yeri sarsmasıdır; deprem dalgaları mekanik dalgalardır. Depremin büyüklüğü, açığa çıkan enerjinin aletlerle ölçülen değeridir ve her deprem için tektir. Şiddet ise depremin bir yerdeki etkisinin, yani hasarın ve hissedilmenin ölçüsüdür; merkezden uzaklaştıkça ve zemine göre değişir.

Aynı deprem bir kentte birkaç bardağı devirir, başka bir kentte binaları yıkar; deprem aynıdır, şiddeti farklıdır.

Yer kabuğunda biriken gerilim bir fay boyunca kırılmayla boşalınca enerji, kırılmanın başladığı odak noktasından her yöne mekanik dalgalar hâlinde yayılır. Odağın yeryüzündeki izdüşümü merkez üssüdür. Depremin büyüklüğü sismograflarla ölçülür ve Richter gibi ölçeklerle tek bir sayıyla ifade edilir. Şiddet ise depremin bir yerde yarattığı etkiye bakılarak belirlenir; merkez üssüne yakın ve zemini gevşek yerlerde daha büyüktür. Deprem dalgalarının türleri bu konuda sorulmaz.

Büyüklük ile şiddet
BüyüklükŞiddet
Neyi ölçer?açığa çıkan enerjibir yerdeki etki ve hasar
Nasıl belirlenir?aletsel (sismograf), Richter gibi ölçeklergözlem ve hasar tespiti, Roma rakamlı ölçek
Bir deprem içintek değeryerden yere değişir
Neye bağlı?kırılan fayın boyutu ve kayma miktarımerkeze uzaklık, zemin, yapıların dayanıklılığı

Can ve mal kaybını azaltmak

Depremi önlemek mümkün değildir ama kayıplar azaltılabilir. Yapılar zemin etüdü yapılarak, deprem yönetmeliğine uygun ve denetimli inşa edilmeli; eski yapılar güçlendirilmelidir. Evde ağır eşyalar duvara sabitlenmeli, deprem çantası hazırlanmalı, toplanma alanları öğrenilmeli ve “çök, kapan, tutun” hareketi tatbikatlarla alışkanlık hâline getirilmelidir. Deprem anında asansör kullanılmaz, merdiven ve balkonlardan uzak durulur. Büyüklüğün ölçülmesi deprem sonrası bilgi verir; bir önlem değildir.

Çözümlü örnek

Aynı depremi K kenti merkez üssüne yakın ve gevşek zeminde, L kenti uzak ve kayalık zeminde yaşıyor. Büyüklük ve şiddet için ne söylenir?

  1. Büyüklük depremin kendisine aittir: iki kent için de aynıdır.
  2. Şiddet yerel etkidir: K merkeze yakın ve zemini gevşek olduğundan daha çok sarsılır.

Cevap: büyüklük aynı, şiddet K'de daha büyük

Çözümlü örnek

“Richter ölçeğiyle büyüklüğün ölçülmesi deprem öncesi bir önlemdir.” ifadesini değerlendiriniz.

  1. Büyüklük deprem olduktan sonra kaydedilen enerjiden hesaplanır.
  2. Ölçüm hasarı azaltmaz; önlemler yapı güvenliği ve hazırlıkla ilgilidir.

Cevap: yanlıştır; ölçüm önlem değildir.

✔ Doğru

  • Büyüklük (magnitüd) depremin enerjisini anlatan tek değerdir.
  • Şiddet yerden yere değişir, hasara göre belirlenir.
  • Deprem dalgaları mekaniktir; boşlukta yayılmaz.

✘ Sık yapılan hata

  • Şiddeti Richter ölçeğiyle ifade etmek.
  • Deprem dalgasını elektromanyetik saymak.
  • Bir depremin şiddetinin her yerde aynı olduğunu sanmak.
Akılda kalsın: Büyüklük depremin kimliği (tek sayı, enerji), şiddet depremin izi (yerden yere değişir, hasar). Deprem dalgası mekaniktir, boşlukta yayılmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurBüyüklük ile şiddetin farkı, deprem dalgasının türü ve deprem kayıplarını azaltma önlemleri sorulur.

TuzakŞiddetin Richter ölçeğiyle ifade edildiğini sanmaktır; Richter büyüklük ölçeğidir. İkinci tuzak, deprem dalgalarını elektromanyetik ya da boşlukta yayılabilen dalgalar saymaktır. İnsan etkinlikleriyle oluşan sarsıntılara yapay deprem denir.

Sınavda işaretlesoruda Richter ya da magnitüd geçiyorsa büyüklük sorulmaktadır; hasar ve hissedilme şiddettir.

▭Boşluk doldurma

Depremde açığa çıkan enerjiye göre aletlerle ölçülen değere , bir yerdeki hasara ve hissedilmeye göre belirlenen değere denir. Deprem dalgaları dalgalardır.

büyüklükşiddetmekanikelektromanyetik

?Soru çöz

Depremin büyüklüğü ve şiddetiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ D. Büyüklük açığa çıkan enerjiyi anlatır ve tektir; şiddet yerel etkidir. A büyüklük ile şiddeti karıştırır, Richter büyüklük ölçeğidir; B şiddetin uzaklık ve zeminle değiştiğini unutur; C yapıların etkilediği şeyin büyüklük değil şiddet (hasar) olduğunu gözden kaçırır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aynı maddeden yapılmış türdeş, dik silindir biçimli K ve L cisimleri yatay zeminde duruyor. K'nin yüksekliği h, taban alanı A; L'nin yüksekliği 3h, taban alanı 2A'dır. Cisimlerin zemine uyguladığı basınçların oranı P(K)/P(L) kaçtır?

✓ D. Türdeş dik silindirde G = d·A·h·g olduğundan P = G/A = h·d·g; taban alanı sadeleşir. P(K)/P(L) = h/3h = 1/3. A ağırlıklar oranını (A·h)/(2A·3h) = 1/6 basınç oranı sanır; B ağırlığın alanla büyüdüğünü unutup h/A oranlarını böler (2/3); C yalnız alana bakıp alanı küçük olanın basıncını 2 kat sanır.Kaynak: Basınç ve kaldırma kuvveti · Katı basıncı

?Soru 2

Elektrik güvenliğiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Toprak hattı kaçak akıma direnci küçük bir yol sağlar. B sigortanın görevini yanlış bilir, sigorta aşırı akımda devreyi açar; C kontrol kalemini ampermetre sanır; D ev tesisatının paralel olduğunu unutur, bir aletin kapanması diğerlerini etkilemez.Kaynak: Elektrik akımı ve devreler · Elektrik güvenliği

?Soru 3

Her biri 6 Ω olan üç özdeş direnç birbirine paralel bağlanarak iç direnci önemsiz 6 V'luk bir üretece bağlanıyor. Her bir dirençten geçen akım ve ana koldan geçen akım sırasıyla kaç A'dir?

✓ C. Paralel kolların her birinin gerilimi 6 V: her dirençten 6 ÷ 6 = 1 A; ana kol 3 · 1 = 3 A (ya da R(eş) = 2 Ω, 6 ÷ 2 = 3 A). A dirençleri seri sanıp 18 Ω ile hesaplar; B ana kol akımının her koldan geçtiğini sanır; D ana kol akımını tek bir kolun akımına eşitler.Kaynak: Elektrik akımı ve devreler · Seri ve paralel bağlama

?Soru 4

Ağırlıkları eşit K ve L cisimlerinin yatay zemine değen yüzey alanları sırasıyla A ve 2A'dır. Cisimlerin zemine uyguladığı basınç kuvvetleri (F) ve basınçlar (P) için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Basınç kuvveti ağırlığa eşittir, eşit; basınç alanla ters orantılı, K'ninki iki katı. A alanın basınca etkisini unutur; C alanı büyük cismin kuvvetini büyük sanır; D alanın etkisini kuvvete de taşır, oysa kuvvet ağırlıktır ve alana bağlı değildir.Kaynak: Basınç ve kaldırma kuvveti · Katı basıncı

?Soru 5

Ohmik bir direncin uçlarına 24 V uygulandığında 4 A akım geçiyor. Gerilim 12 V'a indirilirse direncin değeri ve geçen akım sırasıyla ne olur?

✓ A. R = 24 ÷ 4 = 6 Ω ve değişmez; I = 12 ÷ 6 = 2 A. B direncin gerilimle değiştiğini sanır (12 ÷ 4); C direnci doğru bulur ama akımın sabit kaldığını sanır; D formülü ters kurup gerilimle akımı çarpar (24 · 4).Kaynak: Elektrik akımı ve devreler · Ohm yasası, ampermetre, voltmetre

?Soru 6

Yarıçapı 0,1 m olan tek sarımlı çembersel bir halkadan 5 A akım geçiyor. Halkanın merkezindeki manyetik alanın büyüklüğü kaç T'dır? (k = 10⁻⁷ T·m/A, π = 3)

✓ C. B = 2πk·i/r = 2 · 3 · 10⁻⁷ · 5 ÷ 0,1 = 3·10⁻⁵ T. A halkada düz tel formülünü (2k·i/d) kullanıp π'yi unutur; B yarıçapa bölmeyi unutur; D makara formülündeki 4π katsayısını halkaya taşır.Kaynak: Manyetizma · Tel, halka ve makarada alan hesabı

?Soru 7

Üzerinden akım geçen uzun düz bir telin çevresindeki manyetik alanla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ D. Sağ el kuralında başparmak ters dönünce parmakların dolanımı da ters döner. A ve B, akımın yönünün ya da büyüklüğünün alanın biçimini bozduğu yanılgısıdır, biçim hep çemberdir; C uzaklığın etkisini ters kurar, alan telden uzaklaştıkça zayıflar.Kaynak: Manyetizma · Akımın manyetik alanı ve sağ el kuralı

?Soru 8

Yüzmekte olan bir gemi tatlı sulu bir nehirden tuzlu denize geçiyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Yüzen gemide kaldırma kuvveti hep ağırlığa eşittir; sıvı yoğunlaşınca aynı kuvvet için daha az batması yeter. A yoğun sıvının her durumda daha büyük kaldırma kuvveti uyguladığını sanır; B özkütle ile batan hacim arasındaki ters ilişkiyi ters kurar; D kaldırma kuvvetinin değiştiğini sanır, oysa gemi yüzdükçe G'ye eşittir.Kaynak: Basınç ve kaldırma kuvveti · Yüzme, askıda kalma, batma

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi Pascal ilkesinin bir uygulamasıdır?

✓ D. Fren pedalına uygulanan basınç fren hidroliğiyle tekerleklerdeki pistonlara aynen iletilir. A akışkan hızıyla ilgili Bernoulli ilkesidir; B ve C kaldırma kuvvetiyle açıklanır (balonda havanın kaldırma kuvveti), basıncın iletilmesiyle değil.Kaynak: Basınç ve kaldırma kuvveti · Pascal ilkesi ve gaz basıncı

?Soru 10

Düzgün bir manyetik alana, alana dik ve aynı hızla bir proton ve bir elektron giriyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Yükleri zıt olduğu için kuvvetler zıt yönlüdür; kuvvet hıza dik olduğundan süratler sabit kalır. A yük işaretinin kuvvet yönünü değiştirdiğini unutur; B manyetik kuvvetin sürati değiştirdiği yanılgısıdır; C hızın alana paralel olduğu durumu bu duruma uygular.Kaynak: Manyetizma · Yüklü parçacık ve Lorentz kuvveti
2
Daha fazla soru çözmek ister misin?Dalgalar konusundan 2 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →