Tıpta görüntüleme: vücudun içini dalgalarla görmek
MEB 12. sınıf · Modern fiziğin teknolojideki uygulamaları · AYT · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaElektromanyetik dalgaların ortak özellikleri nelerdir, elektromanyetik spektrum nasıl sıralanır?Bağlantılı konudan (Dalga mekaniği). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Elektromanyetik dalgalar, birbirine ve yayılma doğrultusuna dik titreşen elektrik ve manyetik alanlardan oluşan enine dalgalardır. Yayılmak için maddesel ortama ihtiyaç duymazlar, boşlukta hepsi ışık hızıyla (yaklaşık 3·10⁸ m/s) gider ve enerji taşır. Frekansı artan sırayla radyo dalgaları, mikrodalga, kızılötesi, görünür ışık, morötesi, X ışınları ve gama ışınları spektrumu oluşturur.
✎Konu anlatımı
Röntgen, tomografi, PET, MR ve ultrason hangi fizik ilkesiyle çalışır?
Kısa cevap: Röntgen ve bilgisayarlı tomografi (BT) X ışınlarının dokularda farklı soğurulmasından yararlanır; PET, vücuda verilen radyoaktif maddeden çıkan pozitronların oluşturduğu gama ışınlarını algılar. MR güçlü bir manyetik alan ve radyo dalgalarıyla hidrojen çekirdeklerinden sinyal alır; ultrason ise yüksek frekanslı ses dalgalarının yankısını kullanır. MR ve ultrason iyonlaştırıcı radyasyon içermez.Bir doktor artık kemiği görmek için bıçağa değil, dalgalara başvurur; hangi dalgayı seçeceği neyi görmek istediğine bağlıdır.
Görüntüleme cihazlarının hepsi aynı fikre dayanır: vücuda bir dalga ya da parçacık gönderilir (ya da vücuttan çıkması sağlanır), dokulardan geçerken, soğurulurken ya da yansırken nasıl değiştiği ölçülür ve bilgisayar bu farkları görüntüye çevirir. Dalga mekaniği sayfasında gördüğümüz elektromanyetik spektrumun neredeyse her bölgesi bu işte kullanılır. Yüksek enerjili X ve gama ışınları atomlardan elektron koparabildiği için iyonlaştırıcıdır; dozları sınırlı tutulur.
| Cihaz | Fiziksel ilke | Ne için? | İyonlaştırıcı mı? |
|---|---|---|---|
| Röntgen | X ışınlarını kemik gibi yoğun dokular daha çok soğurur, filmde gölge oluşur | kırık, diş, akciğer | evet |
| BT (tomografi) | X ışını vücudun etrafında birçok açıdan gönderilir, bilgisayar kesit görüntüsü kurar | organların kesitleri | evet |
| PET | verilen radyoaktif izleyicinin saldığı pozitronlar elektronlarla yok olur, çıkan gama ışınları algılanır | metabolizma, tümör etkinliği | evet |
| MR | güçlü manyetik alan ve radyo dalgalarıyla hidrojen çekirdeklerinden gelen sinyaller | beyin, omurilik, eklem, yumuşak doku | hayır |
| Ultrason | yüksek frekanslı ses dalgalarının doku sınırlarından yankısı | gebelik, karın organları, kalp | hayır |
Gebelik takibinde neden röntgen değil ultrason kullanılır?
- Röntgen X ışını kullanır; X ışını iyonlaştırıcıdır ve gelişen dokulara zarar verebilir.
- Ultrason yüksek frekanslı ses dalgasıdır; iyonlaştırıcı değildir.
- Ses dalgası yumuşak doku sınırlarından yansıdığı için bebeğin görüntüsü elde edilebilir.
Cevap: ultrason iyonlaştırıcı radyasyon içermez.
MR odasına neden metal eşya ile girilmez?
- MR çok güçlü bir manyetik alan kullanır; bu alan genellikle süper iletken bobinlerle oluşturulur.
- Demir içeren eşyalar bu alanda hızla çekilir, hem kişiye hem cihaza zarar verebilir.
Cevap: güçlü manyetik alan metal eşyaları çeker.
✔ Doğru
- Röntgen ve BT X ışını, PET gama ışını kullanır.
- MR radyo dalgası ve güçlü mıknatısla çalışır.
- Ultrason ses (mekanik) dalgasıdır.
✘ Sık yapılan hata
- MR'ın X ışınıyla çalıştığını sanmak.
- Ultrasonu elektromanyetik dalga saymak.
- PET'i radyo dalgalarıyla karıştırmak.
Nasıl sorulurGörüntüleme cihazlarıyla kullandıkları dalga ya da ilke eşleştirilir; hangisinin iyonlaştırıcı radyasyon içerdiği sorulur.
TuzakMR'ın X ışınıyla ya da ultrasonun elektromanyetik dalgayla çalıştığını sanmaktır. İkinci tuzak, PET'i radyo dalgalarıyla karıştırmaktır; PET radyoaktif bir izleyiciden çıkan gama ışınlarını algılar.
⇄Bilgi eşleştirme cihaz → ilke
?Soru çöz
Aşağıdaki görüntüleme yöntemlerinden hangisi iyonlaştırıcı radyasyon kullanmaz?