Elektrik yükü: elektron gider, yük oluşur
MEB 9. sınıf · Elektrostatik · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Elektrik yükü nedir, birim yük ve yükün korunumu ne demektir?
Kısa cevap: Atomda proton pozitif, elektron negatif yüklüdür, nötron yüksüzdür; proton ile elektronun yük miktarları eşittir. Bu en küçük yük miktarına birim yük denir: e = 1,6·10⁻¹⁹ C. Cisimler elektron alıp vererek yüklenir: elektron kazanan negatif, kaybeden pozitif olur. Yüklenmede yük yoktan var olmaz; toplam yük korunur.Kazağını çıkarırken duyduğun çıtırtı ve gördüğün küçük kıvılcım, milyarlarca elektronun bir yerden başka bir yere geçmesinin sesidir.
Maddeyi oluşturan atomlarda çekirdekte proton ve nötronlar, çevresinde elektronlar bulunur. Proton sayısı elektron sayısına eşit olan cisim nötrdür. Protonlar çekirdeğe sıkıca bağlıdır ve yer değiştirmez; yüklenmede yer değiştiren her zaman elektronlardır. Elektron kazanan cisim negatif, elektron kaybeden cisim pozitif yüklü olur. Yük birimi coulomb'dur (C); bir cismin yükü her zaman birim yükün tam katıdır: q = n·e.
| Parçacık | Yük | Yeri | Yüklenmede hareket eder mi? |
|---|---|---|---|
| Proton | +e | çekirdek | hayır |
| Nötron | 0 (yüksüz) | çekirdek | hayır |
| Elektron | −e | çekirdeğin çevresi | evet |
Elektronların kolayca hareket edebildiği maddelere iletken (metaller, insan vücudu, toprak, tuzlu su), hareket edemediği maddelere yalıtkan (plastik, cam, kuru tahta, kauçuk) denir.
Bir cisimde 5·10¹² tane fazla elektron vardır. Cismin yükü nedir?
- Elektron fazlası olduğu için yük negatiftir.
- |q| = 5·1012 · 1,6·10−19 = 8·10−7 C.
Cevap: −8·10⁻⁷ C
Nötr bir cam çubuk ipek kumaşa sürtülüyor ve çubuk +6·10⁻⁹ C yükleniyor. Kumaşın yükü nedir? Kaç elektron yer değiştirmiştir?
- Başlangıçta toplam yük sıfırdı; korunum gereği sonra da sıfırdır: kumaş −6·10−9 C.
- Elektron sayısı: n = 6·10−9 ÷ 1,6·10−19 = 3,75·1010.
- Elektronlar çubuktan kumaşa geçti; çubuktan proton ayrılmadı.
Cevap: kumaş −6·10⁻⁹ C; 3,75·10¹⁰ elektron
✔ Doğru
- Yüklenmede yalnız elektronlar yer değiştirir.
- Pozitif yüklü cisim elektron kaybetmiştir.
- Proton ve elektronun yükleri eşit büyüklükte, zıt işaretlidir; nötron yüksüzdür.
✘ Sık yapılan hata
- Pozitif yüklenen cisme proton geçtiğini sanmak.
- Kütleleri farklı diye proton ve elektronun yüklerini de farklı sanmak.
- Yüklenmede toplam yükün arttığını sanmak; yük korunur, yalnız paylaşılır.
Nasıl sorulurYüklenme sırasında hangi parçacığın yer değiştirdiği, cisimlerin yük işaretleri ve yükün korunumu sorulur; birim yükten elektron sayısı hesaplatılır.
TuzakPozitif yüklenen cisme proton geçtiğini sanmaktır. İkinci tuzak, proton ile elektronun kütleleri farklı olduğu için yük miktarlarının da farklı olduğunu sanmaktır; yükleri eşit, işaretleri zıttır. Nötron yüksüzdür.
▭Boşluk doldurma
Yükü −3,2·10⁻¹⁸ C olan bir cisimde nötr hâline göre tane fazla vardır. (e = 1,6·10⁻¹⁹ C)
?Soru çöz
Nötr K ve L cisimleri birbirine sürtülüyor ve L'den K'ye 4·10¹⁰ elektron geçiyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?