Elektrostatik: yüklenme çeşitleri, elektroskop, Coulomb kuvveti, elektrik alan

Yüklerin nereden gelip nereye gittiğini, elektroskop yapraklarının ne söylediğini ve Coulomb kuvvetinin uzaklıkla nasıl değiştiğini şemalarla anlatıyoruz.

6 durakTYT · 9. sınıf
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · ELEKTRİK YÜKÜ

Elektrik yükü: elektron gider, yük oluşur

MEB 9. sınıf · Elektrostatik · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Elektrik yükü nedir, birim yük ve yükün korunumu ne demektir?

Kısa cevap: Atomda proton pozitif, elektron negatif yüklüdür, nötron yüksüzdür; proton ile elektronun yük miktarları eşittir. Bu en küçük yük miktarına birim yük denir: e = 1,6·10⁻¹⁹ C. Cisimler elektron alıp vererek yüklenir: elektron kazanan negatif, kaybeden pozitif olur. Yüklenmede yük yoktan var olmaz; toplam yük korunur.

Kazağını çıkarırken duyduğun çıtırtı ve gördüğün küçük kıvılcım, milyarlarca elektronun bir yerden başka bir yere geçmesinin sesidir.

Maddeyi oluşturan atomlarda çekirdekte proton ve nötronlar, çevresinde elektronlar bulunur. Proton sayısı elektron sayısına eşit olan cisim nötrdür. Protonlar çekirdeğe sıkıca bağlıdır ve yer değiştirmez; yüklenmede yer değiştiren her zaman elektronlardır. Elektron kazanan cisim negatif, elektron kaybeden cisim pozitif yüklü olur. Yük birimi coulomb'dur (C); bir cismin yükü her zaman birim yükün tam katıdır: q = n·e.

Atomun parçacıkları
ParçacıkYükYeriYüklenmede hareket eder mi?
Proton+eçekirdekhayır
Nötron0 (yüksüz)çekirdekhayır
Elektron−eçekirdeğin çevresievet
q = n · e e = 1,6·10−19 Cn: fazla ya da eksik elektron sayısı. Yalıtılmış bir sistemde yüklenmeden önceki ve sonraki toplam yük aynıdır (yükün korunumu).

Elektronların kolayca hareket edebildiği maddelere iletken (metaller, insan vücudu, toprak, tuzlu su), hareket edemediği maddelere yalıtkan (plastik, cam, kuru tahta, kauçuk) denir.

Çözümlü örnek

Bir cisimde 5·10¹² tane fazla elektron vardır. Cismin yükü nedir?

  1. Elektron fazlası olduğu için yük negatiftir.
  2. |q| = 5·1012 · 1,6·10−19 = 8·10−7 C.

Cevap: −8·10⁻⁷ C

Çözümlü örnek

Nötr bir cam çubuk ipek kumaşa sürtülüyor ve çubuk +6·10⁻⁹ C yükleniyor. Kumaşın yükü nedir? Kaç elektron yer değiştirmiştir?

  1. Başlangıçta toplam yük sıfırdı; korunum gereği sonra da sıfırdır: kumaş −6·10−9 C.
  2. Elektron sayısı: n = 6·10−9 ÷ 1,6·10−19 = 3,75·1010.
  3. Elektronlar çubuktan kumaşa geçti; çubuktan proton ayrılmadı.

Cevap: kumaş −6·10⁻⁹ C; 3,75·10¹⁰ elektron

✔ Doğru

  • Yüklenmede yalnız elektronlar yer değiştirir.
  • Pozitif yüklü cisim elektron kaybetmiştir.
  • Proton ve elektronun yükleri eşit büyüklükte, zıt işaretlidir; nötron yüksüzdür.

✘ Sık yapılan hata

  • Pozitif yüklenen cisme proton geçtiğini sanmak.
  • Kütleleri farklı diye proton ve elektronun yüklerini de farklı sanmak.
  • Yüklenmede toplam yükün arttığını sanmak; yük korunur, yalnız paylaşılır.
Akılda kalsın: Yüklenmede yalnız elektron yolculuk yapar. Pozitif yüklü cisim proton kazanmış değil, elektron kaybetmiştir. Toplam yük ne artar ne azalır, yalnız paylaşılır.
Sınavda

Nasıl sorulurYüklenme sırasında hangi parçacığın yer değiştirdiği, cisimlerin yük işaretleri ve yükün korunumu sorulur; birim yükten elektron sayısı hesaplatılır.

TuzakPozitif yüklenen cisme proton geçtiğini sanmaktır. İkinci tuzak, proton ile elektronun kütleleri farklı olduğu için yük miktarlarının da farklı olduğunu sanmaktır; yükleri eşit, işaretleri zıttır. Nötron yüksüzdür.

▭Boşluk doldurma

Yükü −3,2·10⁻¹⁸ C olan bir cisimde nötr hâline göre tane fazla vardır. (e = 1,6·10⁻¹⁹ C)

20elektron2proton

?Soru çöz

Nötr K ve L cisimleri birbirine sürtülüyor ve L'den K'ye 4·10¹⁰ elektron geçiyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. K elektron kazandı (−), L kaybetti (+); geçen elektron sayısı aynı olduğu için yük büyüklükleri eşittir. A protonların yer değiştirdiğini sanır; B iki cismin farklı miktarda yüklendiğini sanır (büyük cisim çok yüklenir yanılgısı); D yükün korunumunu ihlal eder, toplam yine sıfırdır.
SÜREÇ · ELEKTRİKLENME

Yüklenme çeşitleri: sürtünme, dokunma ve etki

MEB 9. sınıf · Elektrostatik · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSürtünme kuvveti neye bağlıdır, statik ve kinetik sürtünme arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sürtünme, birbirine değen yüzeyler arasında harekete ya da hareket eğilimine zıt yönde oluşan kuvvettir. Cisim durgunken statik sürtünme uygulanan kuvvete eşittir ve en büyük bir değeri vardır; cisim kaydıktan sonra kinetik sürtünme etki eder ve bu en büyük değerden biraz küçüktür. Sürtünme yüzeylerin cinsine ve yüzeye dik kuvvete bağlıdır, yüzey alanına bağlı değildir.

Sürtünme kuvveti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sürtünme, dokunma ve etki ile elektriklenme nasıl olur?

Kısa cevap: Sürtünmeyle yüklenmede iki cisim zıt işaretli ve eşit miktarda yüklenir. Dokunmayla yüklenmede yüklü cisim yükünü dokunduğu iletkenle paylaşır; cisimler aynı işaretli olur, özdeş kürelerde toplam yük eşit bölünür. Etkiyle yüklenmede yüklü cisim iletkene değmeden yaklaştırılır; iletkenin yakın ucu zıt, uzak ucu aynı işaretle yüklenir.

Saça sürtülen balon duvara yapışır, şimşek bulutla yer arasında çakar; ikisinde de yükler bir yerden başka bir yere itilmektedir.

Sürtünmeyle yüklenmede elektronlar bir yüzeyden diğerine geçer. Cam çubuk ipek kumaşa sürtülünce cam elektron kaybeder (+), ipek kazanır (−); plastik ya da ebonit çubuk yünlü kumaşa sürtülünce çubuk elektron kazanır (−). İki cismin yükleri zıt işaretli ve eşit büyüklüktedir; büyük cismin daha çok yüklendiği düşüncesi yanlıştır.

Dokunmayla yüklenmede yüklü cisim bir iletkene değince yük ikisine dağılır; iki cisim de aynı işaretli olur. Özdeş iletken küreler dokunup ayrılınca toplam yük eşit paylaşılır; büyük küre daha çok yük alır. Etkiyle (indüksiyonla) yüklenmede yüklü cisim iletkene değmez; yalnız iletkendeki elektronları yeniden dağıtır: yakın uç zıt, uzak uç aynı işaretle yüklenir, iletkenin toplam yükü değişmez. İletken bu sırada topraklanırsa kalıcı olarak zıt işaretli yükle kalır.

Sürtünmede yükler zıt, dokunmada aynı işaretlidir; etkide iletken yalnız kutuplanır, toplam yükü sıfır kalır. Kalıcı yük için topraklama gerekir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Özdeş iletken K (+8q) ve L (−2q) küreleri birbirine dokundurulup ayrılıyor. Son yükleri nedir?

  1. Toplam yük korunur: +8q + (−2q) = +6q.
  2. Küreler özdeş: toplam eşit paylaşılır, +6q ÷ 2 = +3q.
  3. İki küre de aynı işaretli (+) olur.

Cevap: ikisi de +3q

Çözümlü örnek

Nötr iletken bir küre etki yoluyla pozitif yüklenmek isteniyor. Elde negatif yüklü bir çubuk var. Ne yapılmalıdır?

  1. Çubuk küreye değmeden yaklaştırılır: kürenin yakın yüzü (+), uzak yüzü (−) olur.
  2. Çubuk yakındayken küre topraklanır: itilen elektronlar toprağa akar.
  3. Çubuk yakındayken topraklama kesilir, sonra çubuk uzaklaştırılır.
  4. Elektron eksikliği kalan küre pozitif yüklüdür; yük yüzeye yayılır.

Cevap: yaklaştır, toprakla, toprağı kes, uzaklaştır → küre (+)

✔ Doğru

  • Sürtünmede cisimler eşit büyüklükte, zıt işaretli yüklenir.
  • Dokunmada iletkenler aynı işaretle yüklenir.
  • Etkide topraklanmamış iletkenin toplam yükü değişmez.

✘ Sık yapılan hata

  • Sürtünmede büyük cismin daha çok yüklendiğini sanmak.
  • Etkiyle yüklemede toprağı kesmeden çubuğu uzaklaştırmak.
  • Yüklü cisim yaklaştırılan iletkenin yakın ucunda aynı işaretli yük biriktiğini sanmak.
Akılda kalsın: Sürtünme zıt, dokunma aynı işaret verir; etki yaklaştırılan cismin tersini getirir. Etkide sıra önemlidir: önce toprağı kes, sonra çubuğu uzaklaştır; yoksa elektronlar geri gelir.
Sınavda

Nasıl sorulurÖzdeş iletken kürelerin sırayla dokundurulmasından sonra son yükler, sürtünen cisimlerin yük işaretleri ya da etkiyle yüklemede adımların sırası sorulur.

TuzakSürtünmede büyük cismin daha çok yüklendiğini sanmaktır; yükler eşit büyüklüktedir. İkinci tuzak, etkide iletkenin toplam yükünün değiştiğini sanmaktır: topraklanmadıkça toplam yük sıfır kalır. Dokunmada işaretleri unutup büyüklükleri toplamak sık yapılan hatadır.

↕Sıralama etkiyle kalıcı yükleme

  1. Çubuk yakındayken topraklama kesilir.
  2. Nötr iletken küreye negatif yüklü çubuk değmeden yaklaştırılır.
  3. Çubuk uzaklaştırılır; küre pozitif yüklü kalır.
  4. Küre topraklanır; elektronlar toprağa akar.

?Soru çöz

Özdeş iletken K, L ve M kürelerinin yükleri sırasıyla +6q, −2q ve 0'dır. Önce K ile L dokundurulup ayrılıyor, sonra L ile M dokundurulup ayrılıyor. Son durumda K, L ve M'nin yükleri sırasıyla nedir?

✓ A. K-L: (+6q − 2q) ÷ 2 = +2q'şar; L-M: (+2q + 0) ÷ 2 = +q'şar. K artık değmediği için +2q kalır. B ikinci dokunmayı unutur; C üç küre aynı anda dokunmuş gibi toplamı üçe böler; D işaretleri unutup büyüklükleri toplar (6 + 2 = 8, yarısı 4).
DENEY · ELEKTROSKOP

Elektroskop: yaprakların açılıp kapanması ne söyler?

MEB 9. sınıf · Elektrostatik · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Elektroskop nedir, bir cismin yükünün cinsi elektroskopla nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Elektroskop, bir cismin yüklü olup olmadığını ve yükünün işaretini anlamaya yarayan araçtır: metal topuz, metal çubuk ve iki ince metal yapraktan oluşur. Yapraklar aynı işaretle yüklenince birbirini itip açılır. Yüklü elektroskoba aynı işaretli cisim yaklaşırsa yapraklar daha çok açılır; zıt işaretli ya da nötr cisim yaklaşırsa kapanır.

Elektroskop yükü göremeyiz diye icat edilmiştir: yüklerin birbirini itmesini iki küçük yaprağın açısına çevirir.

Topuz, çubuk ve yapraklar tek bir iletkendir; topuza gelen yük yapraklara kadar yayılır. Cam muhafaza yaprakları hava akımından korur.Görsel: Sınav Defteri

Nötr bir elektroskoba yüklü bir cisim yaklaştırılırsa etkiyle yüklenme olur: topuz yaklaşan cismin zıt işaretiyle, yapraklar aynı işaretle yüklenir ve açılır. Cisim pozitif de olsa negatif de olsa yapraklar açılır; bu yüzden nötr elektroskop yükün işaretini söylemez. İşaret anlamak için elektroskop önce bilinen bir yükle yüklenir; sonra cisim yaklaştırılıp yaprakların davranışına bakılır.

Yüklü elektroskoba cisim yaklaştırılınca
Yaklaştırılan cisimYapraklarNeden?
aynı işaretlidaha çok açılırtopuzdaki yükler yapraklara itilir
zıt işaretlikapanır (çok yüklüyse kapanıp yeniden açılabilir)yapraktaki yükler topuza çekilir
nötr iletkenbiraz kapanırnötr cisim etkiyle kutuplanıp yükleri topuza çeker
topuza iletkenle toprak bağlanırsatamamen kapanırfazla yük toprağa akar, elektroskop nötrleşir
Çözümlü örnek

Pozitif yüklü bir elektroskoba pozitif yüklü bir çubuk yaklaştırılıyor, sonra çubuk uzaklaştırılıyor. Yapraklar nasıl davranır?

  1. Aynı işaretli çubuk topuzdaki pozitif yükü yapraklara iter: yapraklar daha çok açılır.
  2. Çubuk değmediği için elektroskobun toplam yükü değişmez.
  3. Çubuk uzaklaşınca yük eski dağılımına döner, yapraklar ilk açıklığına iner.

Cevap: önce daha çok açılır, sonra eski hâline döner.

Çözümlü örnek

Pozitif yüklü bir elektroskoba X cismi yaklaştırılınca yaprakların biraz kapandığı görülüyor. X'in yükü için ne söylenebilir?

  1. X pozitif olsaydı yapraklar daha çok açılırdı; X pozitif değildir.
  2. Negatif yüklü cisim yaprakları kapatır.
  3. Nötr iletken cisim de yaprakları biraz kapatır. İki ihtimal de mümkündür.

Cevap: X negatif yüklü ya da nötrdür; kesin söylenemez.

✔ Doğru

  • Topuz, yaklaştırılan cismin ters işaretiyle yüklenir.
  • Yüklü elektroskopta yaprakların daha çok açılması aynı işaret demektir.
  • Kapanma, zıt yüklü ya da nötr cisim anlamına gelebilir.

✘ Sık yapılan hata

  • Negatif cisim yaklaştırılınca topuzun negatif yüklendiğini sanmak.
  • Kapanan yaprakları kesin olarak zıt yükle açıklamak.
  • Çekilen cismi kesin olarak zıt yüklü saymak; nötr cisim de çekilir.
Akılda kalsın: Yüklü elektroskopta açılma kesin bilgi verir (aynı işaret); kapanma iki ihtimal bırakır (zıt işaret ya da nötr). Topuz her zaman yaklaştırılan cismin tersiyle yüklenir.
Sınavda

Nasıl sorulurYüklü ya da nötr elektroskoplara cisimler yaklaştırılır, dokundurulur ya da topraklanır; yaprakların davranışından cismin yükü hakkında “kesinlikle” ya da “olabilir” yargıları sorulur.

TuzakNegatif cisim yaklaştırılan elektroskobun topuzunun negatif yüklendiğini sanmaktır; topuz zıt işaretle yüklenir. İkinci tuzak, kapanan yaprakları kesin olarak zıt yükle açıklamaktır. Elektroskop yalıtkan bir cisimle dokunularak nötrleştirilemez; topraklama gerekir.

⇄Bilgi eşleştirme durum → yapraklar

?Soru çöz

Pozitif yüklü bir elektroskoba X cismi değmeden yaklaştırıldığında yaprakların biraz kapandığı gözleniyor. X ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ D. Yaprakları hem zıt işaretli (negatif) hem de nötr cisim kapatır; hangisi olduğu kesin değildir. A kapanmanın yalnız zıt yükten olabileceği yanılgısıdır; B nötr ihtimalini tek ihtimal sanır; C ters sonuçtur, pozitif cisim yaprakları daha çok açardı.
UYGULAMA · YÜK DAĞILIMI

Yük dağılımı: topraklama ve Faraday kafesi

MEB 9. sınıf · Elektrostatik · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaElektrik yükü nedir, birim yük ve yükün korunumu ne demektir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atomda proton pozitif, elektron negatif yüklüdür, nötron yüksüzdür; proton ile elektronun yük miktarları eşittir. Bu en küçük yük miktarına birim yük denir: e = 1,6·10⁻¹⁹ C. Cisimler elektron alıp vererek yüklenir: elektron kazanan negatif, kaybeden pozitif olur. Yüklenmede yük yoktan var olmaz; toplam yük korunur.

Elektrik yükü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İletken ve yalıtkanlarda yük nasıl dağılır, topraklama ve Faraday kafesi nedir?

Kısa cevap: İletken bir cisme verilen yük, aynı işaretli yükler birbirini ittiği için cismin dış yüzeyine dağılır; yalıtkanda ise yük, yüklendiği bölgede kalır. Yüklü bir cismin fazla yükünü toprağa aktarmaya topraklama denir. İletken bir kafes ya da kabuğun içindeki bölge dışarıdaki yüklerin etkisinden korunur; buna Faraday kafesi denir.

Fırtınada arabanın içinde kalmak, ağaç altına sığınmaktan çok daha güvenlidir; nedeni lastikler değil, arabanın metal gövdesidir.

İletkende elektronlar serbestçe hareket eder. Aynı işaretli yükler birbirini ittiği için birbirinden olabildiğince uzaklaşır ve dış yüzeye yerleşir; içi boş iletken bir kürenin iç yüzeyinde (içinde yüklü cisim yoksa) yük bulunmaz. Yüzeyin sivri uçlarında yük daha yoğun birikir; yıldırımsavarın sivri uçlu olması bu yüzdendir. Yalıtkanda elektronlar hareket edemez: plastik bir çubuğun yalnız bir ucunu sürtersen yük o uçta kalır.

İletkende yükler birbirini itip dış yüzeye kaçar; yalıtkanda olduğu yerde kalır. Kafesin içinde dışarıdaki yüklerin elektriksel etkisi hissedilmez.Görsel: Sınav Defteri

Topraklama ve Faraday kafesi

Dünya çok büyük bir iletkendir; yüklü bir iletken toprağa bağlanınca fazla yükünü ona aktarır ve nötrleşir. Pozitif yüklü cisim topraklanınca topraktan ona elektron gelir; pozitif yükler toprağa gitmez. Evlerdeki topraklı prizler, cihazların gövdesinde birikebilecek yükü toprağa ileterek çarpılmayı önler. Akaryakıt tankerlerinin arkasında yere değen zincirler, sürtünmeyle biriken yükü toprağa aktararak kıvılcım ve yangın riskini azaltır.

Faraday kafesi, iletken bir tel kafes ya da kabuktur; dışarıdaki yükler ve elektrik alanları içeriye etki etmez. Yıldırım düşen aracın metal gövdesi, MR odalarının ve hassas laboratuvarların metal kaplamaları, mikrodalga fırının kapağındaki metal ızgara bu ilkeyle çalışır. Yıldırım tehlikesinde ağaç altı korunak değildir; açık alanda en yüksek nokta olmamaya çalışılır.

Çözümlü örnek

Plastik bir çubuğun bir ucu yünlü kumaşa sürtülüyor. Aynı işlem metal bir çubukla, metal çubuk elde tutularak yapılıyor. İki çubuğun yük durumu nedir?

  1. Plastik yalıtkandır: yük yalnız sürtülen uçta kalır.
  2. Metal iletkendir: yük çubuğa yayılır; ama elle tutulduğu için insan vücudu üzerinden toprağa akar.
  3. Metal çubuğu yüklemek için yalıtkan bir saptan tutmak gerekir.

Cevap: plastik bir uçtan yüklü; elle tutulan metal çubuk nötr kalır.

Çözümlü örnek

Yıldırım düşen bir otomobilin içindeki yolcular neden çoğunlukla zarar görmez?

  1. Otomobilin metal gövdesi iletken bir kabuk oluşturur.
  2. Yük gövdenin dış yüzeyinden akıp toprağa ulaşır; iç bölgeye etki etmez.
  3. Koruyan lastikler değil, metal gövdenin Faraday kafesi gibi davranmasıdır.

Cevap: metal gövde Faraday kafesi gibi iç bölgeyi korur.

✔ Doğru

  • İletkende yük dış yüzeye dağılır, sivri uçlarda yoğunlaşır.
  • Pozitif yüklü cisim topraklanınca topraktan elektron gelir.
  • Faraday kafesinin içinde elektrik alan sıfırdır.

✘ Sık yapılan hata

  • Topraklamada pozitif yüklerin toprağa aktığını sanmak.
  • Sürtünmeyle yüklenen yalıtkanda yükün yüzeye düzgün dağıldığını sanmak.
  • Dışarıdaki yüklü cismin içi boş iletkenin iç yüzeyini yüklediğini sanmak.
Akılda kalsın: İletkende yük dışarı kaçar, yalıtkanda yerinde kalır. Topraklamada hareket eden yine elektrondur: pozitif cisme topraktan elektron gelir, negatif cisimden toprağa elektron gider.
Sınavda

Nasıl sorulurİletken ve yalıtkan cisimlerde yük dağılımı, topraklamanın etkisi ve Faraday kafesinin kullanım alanları sorulur.

TuzakPozitif yüklü cisim topraklanınca pozitif yüklerin toprağa aktığını sanmaktır; topraktan elektron gelir. İkinci tuzak, sürtünmeyle yüklenen yalıtkanda yükün yüzeye düzgün dağıldığını sanmaktır. Elektrikli su ısıtıcısı Faraday kafesi örneği değildir.

▭Boşluk doldurma

İletken bir cisme verilen yük cismin yüzeyine dağılır; yalıtkanda ise yük bölgede kalır. Fazla yükü toprağa aktarmaya denir.

dışyüklendiğitopraklamaiçyalıtım

?Soru çöz

Elektrik yüklerinin dağılımı ve korunma yollarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ B. Metal gövde Faraday kafesi gibi davranır, yük dış yüzeyden toprağa geçer. A kafes ilkesini ısıtma cihazına bağlar, ısıtıcının böyle bir işlevi yoktur; C yükün dış yüzeye dağıldığını ters kurar; D iletkenin özelliğini yalıtkana verir, yalıtkanda yük sürtülen yerde kalır.
HESAP · COULOMB KUVVETİ

Coulomb kuvveti: yük büyüdükçe artar, uzaklığın karesiyle azalır

MEB 9. sınıf · Elektrostatik · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKuvvet nedir, temas gerektiren ve gerektirmeyen kuvvetler ile dört temel kuvvet nelerdir?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kuvvet, bir cismin hızını, hareket yönünü ya da şeklini değiştirebilen itme veya çekme etkisidir; vektörel ve türetilmiş bir niceliktir, birimi newtondur (N) ve dinamometreyle ölçülür. Sürtünme, ip gerilmesi ve kaldırma kuvveti temas gerektirir; kütle çekim, elektriksel ve manyetik kuvvetler gerektirmez. Doğadaki dört temel kuvvet kütle çekim, elektromanyetik, güçlü nükleer ve zayıf nükleer kuvvettir.

Kuvvet ve temel kuvvetler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Coulomb kuvveti nedir, yüklü cisimler arasındaki kuvvet neye bağlıdır ve nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: İki noktasal yük arasındaki elektriksel kuvvet (Coulomb kuvveti) yüklerin çarpımıyla doğru, aralarındaki uzaklığın karesiyle ters orantılıdır: F = k·q₁·q₂/d². Boşlukta k = 9·10⁹ N·m²/C²'dir. Aynı işaretli yükler birbirini iter, zıt işaretliler çeker. İki yük birbirine eşit büyüklükte ve zıt yönde kuvvet uygular.

İki yük arasındaki uzaklığı iki katına çıkarmak, kuvveti yarıya değil dörtte birine indirir.

Yüklü cisimler birbirine dokunmadan kuvvet uygular. Charles-Augustin de Coulomb, bu kuvvetin yükler büyüdükçe arttığını, uzaklık arttıkça çok hızlı azaldığını ölçtü. Kuvvetin yönü yüklerin işaretine bağlıdır: aynı işaretliler iter, zıt işaretliler çeker. Büyüklük ise işaretten bağımsızdır; formülde yüklerin büyüklükleri kullanılır, yön ayrıca belirlenir. Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları sayfasında gördüğümüz etki-tepki burada da geçerlidir: büyük yük küçüğü ne kadar iterse küçük de büyüğü o kadar iter.

F = k · q1 · q2d2 k = 9·109 N·m2/C2Uzaklık 2 katı → kuvvet 1/4; uzaklık 3 katı → 1/9. Yüklerden biri 2 katı → kuvvet 2 katı. Kuvvetler bir doğru üzerinde yönleriyle toplanır.
Her kuvveti ayrı bul, sonra yönleriyle topla. A, C'ye 2d uzaklıkta olduğu için B'nin kuvvetinin dörtte biri kadar etki eder.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Aralarında 0,3 m bulunan q₁ = 2·10⁻⁶ C ve q₂ = 3·10⁻⁶ C yükleri birbirine ne büyüklükte kuvvet uygular? Kuvvet itme mi çekme mi?

  1. F = 9·109 · (2·10−6 · 3·10−6) ÷ (0,3)2.
  2. Pay: 9·109 · 6·10−12 = 5,4·10−2; payda: 0,09.
  3. F = 0,054 ÷ 0,09 = 0,6 N; yükler aynı işaretli: itme.

Cevap: 0,6 N, itme

Çözümlü örnek

Şekildeki A (+q), B (−q) ve C (+q) yükleri bir doğru üzerindedir; AB = BC = d. B'nin C'ye uyguladığı kuvvet F ise C'ye etki eden net kuvvet nedir?

  1. B ile C zıt işaretli, aralarında d: C'ye sola F (çekme).
  2. A ile C aynı işaretli, aralarında 2d: kuvvet F/22 = F/4, C'ye sağa (itme).
  3. Net: F − F/4 = 3F/4, sola.

Cevap: 3F/4, sola (B'ye doğru)

✔ Doğru

  • F = k·q₁·q₂/d²: uzaklık 2 katına çıkarsa kuvvet 1/4'üne iner.
  • Büyüklüğü formülle, yönü yüklerin işaretiyle bul.
  • İki yük birbirine eşit büyüklükte kuvvet uygular.

✘ Sık yapılan hata

  • Uzaklığın karesini almayı unutmak.
  • Büyük yükün küçük yüke daha büyük kuvvet uyguladığını sanmak.
  • μC'yi coulomb'a çevirmeyi unutmak (1 μC = 10⁻⁶ C).
Akılda kalsın: Coulomb formülü kütle çekim formülünün ikizidir: ikisinde de çarpım bölü uzaklığın karesi. Büyüklüğü formülle, yönü işaretlerle bul; sonra kuvvetleri yönleriyle topla.
Sınavda

Nasıl sorulurYükler ya da uzaklık değiştirildiğinde kuvvetin kaç katına çıktığı; bir doğru üzerindeki yüklerden birine etki eden net kuvvet; iki yük arasında bir yükün dengede kalacağı nokta sorulur.

TuzakUzaklığın karesini almayı unutmaktır. İkinci tuzak, birbirini çeken iki yükün yük miktarlarının eşit olması gerektiğini ya da büyük yükün daha büyük kuvvet uyguladığını sanmaktır. İşaretleri formüle koyup çıkan eksiyi yön sanmak da hatadır.

▭Boşluk doldurma

İki noktasal yük arasındaki uzaklık 2 katına çıkarılırsa aralarındaki kuvvet katına iner. Uzaklık değişmeden yüklerden biri 3 katına çıkarılırsa kuvvet katına çıkar.

1/431/29

?Soru çöz

Aralarında 0,2 m uzaklık bulunan q₁ = +4·10⁻⁶ C ve q₂ = −1·10⁻⁶ C yükleri arasındaki elektriksel kuvvetin büyüklüğü ve türü nedir? (k = 9·10⁹ N·m²/C²)

✓ C. F = 9·10⁹ · 4·10⁻¹² ÷ 0,04 = 0,036 ÷ 0,04 = 0,9 N; yükler zıt işaretli, kuvvet çekmedir. A büyüklüğü doğru bulur ama işaretleri yorumlayamaz; B uzaklığın karesini almayı unutur (0,036 ÷ 0,2); D d² yerine 2d alır (0,036 ÷ 0,4).
KAVRAM · ELEKTRİK ALAN

Elektrik alan: yükün çevresindeki etki bölgesi

MEB 9. sınıf · Elektrostatik · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKütle ile ağırlık arasındaki fark nedir, ağırlık nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ağırlık, bir cisme etki eden yer çekimi kuvvetidir: G = m·g. Yer çekimi ivmesi Dünya yüzeyinde yaklaşık 9,8 m/s²'dir (sorularda 10 alınır); kutuplarda ekvatordan biraz büyüktür, yükseldikçe azalır, Ay'da yaklaşık altıda biridir. Bu yüzden ağırlık yere göre değişir, kütle değişmez. Ağırlık dinamometreyle, kütle eşit kollu teraziyle ölçülür.

Ağırlık ve yer çekimi ivmesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Elektrik alan nedir, yönü nasıl belirlenir?

Kısa cevap: Elektrik alan, yüklü bir cismin çevresinde başka yüklere kuvvet uyguladığı bölgedir. Bir noktadaki elektrik alan, o noktaya konan birim pozitif yüke etki eden kuvvettir: E = F/q; birimi N/C'dir ve vektöreldir. Alan çizgileri pozitif yükten çıkar, negatif yüke girer. Pozitif yüke alan yönünde, negatif yüke alana zıt yönde kuvvet etki eder.

Bir mıknatısın çevresine serpilen demir tozları görünmeyen bir düzeni ortaya çıkarır; yüklü bir cismin çevresinde de böyle görünmez bir “etki alanı” vardır.

Yüklü bir cisim, çevresindeki uzayı değiştirir: oraya konan her yük bir kuvvet hisseder. Bu etkiyi tarif etmek için her noktaya bir elektrik alan vektörü yazılır. Alanın yönü, o noktaya konan pozitif bir deneme yüküne etki eden kuvvetin yönüdür; bu yüzden alan pozitif yükten dışarı, negatif yüke doğru içeri yönelir. Alan çizgilerinin sık olduğu yerde alan güçlüdür; yükten uzaklaştıkça çizgiler seyrekleşir, alan zayıflar.

E = FqE: elektrik alan (N/C), F: deneme yüküne etki eden kuvvet, q: deneme yükü. Alan, deneme yükünün varlığına bağlı değildir; yükü oluşturan cisme ve uzaklığa bağlıdır. Bu konuda alan hesaplatılmaz.
Çizgiler yüke yakın yerde sık, uzakta seyrek: alan yüke yaklaştıkça güçlenir. Çizgiler birbirini kesmez.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Bir noktadaki elektrik alan doğuya doğrudur. Bu noktaya önce pozitif, sonra negatif bir yük konuyor. Yüklere etki eden kuvvetlerin yönü nedir?

  1. Alan, pozitif yüke etki eden kuvvetin yönüdür: pozitif yüke doğuya.
  2. Negatif yük alana zıt yönde kuvvet hisseder: batıya.
  3. Alanın kendisi konulan yüke göre değişmez.

Cevap: pozitife doğuya, negatife batıya

Çözümlü örnek

Pozitif yüklü bir kürenin çevresindeki K noktası küreye yakın, L noktası uzaktadır. Hangi noktada alan daha güçlüdür, alanın yönü nereyedir?

  1. Alan çizgileri küreye yakın yerde sıktır: K'de alan daha güçlü.
  2. Kaynak pozitif: alan iki noktada da küreden dışarı doğrudur.

Cevap: K'de güçlü; yön küreden dışarı

✔ Doğru

  • Alan çizgileri pozitif yükten çıkar, negatif yüke girer.
  • Alanın yönü, pozitif deneme yükünün itildiği yöndür.
  • Negatif yük alana zıt yönde kuvvet görür.

✘ Sık yapılan hata

  • Alanın negatiften pozitife doğru olduğunu sanmak.
  • O noktada yük yoksa alanın da olmadığını sanmak.
  • Negatif yükün de alan yönünde itildiğini sanmak.
Akılda kalsın: Alanın yönünü pozitif bir deneme yükünün gözüyle bul: nereye itiliyorsa alan oraya bakar. Negatif yük, alanın tam tersine gider. Noktasal yükün alanını hesaplamayı Elektrik alan ve potansiyel sayfasında göreceğiz.
Sınavda

Nasıl sorulurAlan çizgileri verilen bir bölgede yüklerin işareti, bir noktaya konan pozitif ya da negatif yüke etki eden kuvvetin yönü ve alanın güçlü olduğu yer sorulur.

TuzakAlanın negatif yükten pozitif yüke doğru olduğunu sanmaktır; alan pozitiften çıkar, negatife girer. İkinci tuzak, o noktaya yük konmazsa alanın da olmadığını sanmaktır: alan, kaynağı olan yükün çevresinde her zaman vardır.

⇄Bilgi eşleştirme elektrik alan

?Soru çöz

Bir noktadaki elektrik alan sağa doğrudur. Buna göre;
I. Bu noktaya konan pozitif yüke sağa doğru kuvvet etki eder.
II. Bu noktaya konan negatif yüke sola doğru kuvvet etki eder.
III. Bu noktaya yük konmazsa orada elektrik alan yoktur.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ A. Pozitif yük alan yönünde, negatif yük alana zıt yönde kuvvet hisseder. B negatif yükün de kuvvet hissettiğini atlar ya da onu da sağa iter sanır; C ve D, alanın ancak yük konunca oluştuğu yanılgısını taşır: alan, kaynağı olan yüklerin çevresinde her zaman vardır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki olay–ısı aktarım yolu eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ B. Boru katıdır; ısı borunun içinden ele iletimle ulaşır. Borudaki suyun akması konveksiyonu düşündürse de ele geçiş katı yoluyladır. A doğrudur, boşlukta yalnız ışıma vardır (konveksiyon sanılabilir); C doğrudur, ısınan su yer değiştirir; D doğrudur, katıda tanecikten taneciğe aktarım iletimdir.Kaynak: Isı ve sıcaklık · Isı aktarımı, yalıtım, küresel ısınma

?Soru 2

Isı, sıcaklık ve iç enerjiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ B. Isının kendiliğinden akış yönünü sıcaklık farkı belirler. A ısıyı maddenin sahip olduğu bir şey sanır, artan iç enerjidir; C ısının tanımını iç enerjiye verir; D sıcaklığı toplam gibi düşünür, oysa sıcaklık madde miktarına bağlı değildir.Kaynak: Isı ve sıcaklık · Isı, sıcaklık, iç enerji

?Soru 3

Aşağıdakilerin hangisinde fiziksel anlamda iş yapılır?

✓ D. Kova, çekme kuvvetinin yönünde yukarı yer değiştiriyor: iş yapılır. A kuvvet var ama yer değiştirme yok, yorgunluğu iş sanır; B sepete uygulanan kuvvet yukarı, hareket yatay, kuvvet harekete dik olduğu için iş sıfır; C biyolojik enerji harcamasını fiziksel iş sanır.Kaynak: İş, enerji ve güç · Fiziksel iş

?Soru 4

Verim ve enerji dönüşümleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ C. Akkor ampulde yararlı çıktı ışıktır; enerjinin büyük kısmı ısıya gittiği için verim düşüktür. A verimi harcanan enerjiyle karıştırır, verim bir orandır; B sürtünmenin tamamen kaldırılamayacağını unutur; D enerjinin korunumunu ihlal eder, ısı da bir enerji biçimidir.Kaynak: İş, enerji ve güç · Verim ve enerji tasarrufu

?Soru 5

Bir şehirde hava sıcaklığı 86 °F olarak ölçülüyor. Bu sıcaklık Celsius ve Kelvin ölçeklerinde kaçtır?

✓ C. (F − 32) ÷ 1,8 = C: (86 − 32) ÷ 1,8 = 30 °C; T = 30 + 273 = 303 K. A 32'yi çıkarır ama 1,8'e bölmeyi unutur (54); B 1,8'e bölmek yerine çarpar (54 · 1,8 = 97,2); D Celsius'u doğru bulur, ama Kelvin'e geçerken 273'ü °F değerine ekler (86 + 273).Kaynak: Isı ve sıcaklık · Termometreler ve sıcaklık ölçekleri

?Soru 6

0 °C'deki saf buza normal basınçta ısı verilmeye devam ediliyor. Buz tamamen eriyinceye kadar aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?

✓ A. Hâl değişimi sırasında verilen ısı bağlara harcanır, sıcaklık erime bitene kadar sabittir. B, ısı alan her maddenin sıcaklığının arttığı yanılgısıdır; C buzun 0 °C'nin üzerinde var olabileceğini sanır; D özkütleyi miktara bağlar, oysa kalan buzun özkütlesi aynıdır.Kaynak: Isı ve sıcaklık · Hâl değişimi

?Soru 7

Kütlesi 60 kg olan bir astronotun Ay'daki ağırlığı 96 N ölçülüyor. Buna göre Ay'daki yer çekimi ivmesi ve astronotun Ay'daki kütlesi nedir? (Dünya'da g = 10 m/s²)

✓ C. Kütle yerden yere değişmez: 60 kg. G = m·g'den g(Ay) = 96 ÷ 60 = 1,6 m/s². A ağırlıkla birlikte kütlenin de azaldığını sanır (96 ÷ 10 = 9,6 kg); B formülü ters kurup m ÷ G = 60 ÷ 96 alır; D g'yi her yerde 10 sanıp kütleyi 96 ÷ 10 bulur.Kaynak: Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları · Ağırlık ve yer çekimi ivmesi

?Soru 8

Yatay düzlemde durgun bir kutuya uygulanan yatay kuvvet sıfırdan başlayarak yavaşça artırılıyor. Kutu bir süre kıpırdamıyor, sonra kaymaya başlıyor. Kutuya etki eden sürtünme kuvveti için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Durgun kutuda statik sürtünme kuvveti dengeler ve onunla artar; kayınca kinetik sürtünme sabittir. B, durgun cisme hep en büyük statik sürtünmenin etki ettiği yanılgısıdır; C kinetik sürtünmeyi statik gibi kuvvetle artan sanır; D tersini söyler, kinetik sürtünme en büyük statik sürtünmeden biraz küçüktür.Kaynak: Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları · Sürtünme kuvveti

?Soru 9

Kütlesi m, sürati v olan bir aracın kinetik enerjisi E'dir. Kütlesi 2m, sürati 2v olan bir aracın kinetik enerjisi kaç E'dir?

✓ C. Kütle 2 katı (×2), sürat 2 katı ve karesi alınır (×4): 2 · 4 = 8E. A yalnız kütleyi hesaba katıp sürati unutur; B sürati karesiz alır (2 · 2); D kütlenin de karesini alır (4 · 4).Kaynak: İş, enerji ve güç · Kinetik ve potansiyel enerji

?Soru 10

Yatay bir masanın üzerinde duran kitabın ağırlığının (Dünya'nın kitabı çekmesinin) tepki kuvveti aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. “Dünya kitabı çeker” cümlesi ters çevrilir: kitap Dünya'yı çeker. A ağırlığı dengeleyen kuvvettir, aynı cisme etki ettiği için etki-tepki çifti değildir; B masanın tepkisinin (N) karşılığıdır, ağırlığınki değil; C masa ile yer arasındaki ayrı bir etkileşimdir.Kaynak: Kuvvet ve Newton'ın hareket yasaları · Etki-tepki
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Elektrostatik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →