Dalga mekaniği: kırınım, girişim, Doppler olayı, elektromanyetik dalgalar

Işığın bir dalga olduğunu kanıtlayan deneyleri, saçak genişliğinin neye bağlı olduğunu ve ambulans sireninin neden değiştiğini şekillerle anlatıyoruz.

6 durakAYT · 12. sınıf
13 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 13tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · KIRINIM

Kırınım: dalgalar dar bir aralıktan geçince neden yayılır?

MEB 12. sınıf · Dalga mekaniği · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDoğrusal ve dairesel su dalgaları düz ve parabolik engellerden nasıl yansır?Bağlantılı konudan (Dalgalar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Su dalgasının ilerleme yönü dalga tepelerine diktir. Doğrusal dalga düz bir engelden gelme açısı yansıma açısına eşit olacak biçimde yansır. Parabolik engele asal eksene paralel gelen doğrusal dalgalar yansıyınca odakta toplanan dairesel dalgalara dönüşür; odaktan çıkan dairesel dalgalar doğrusal dalga olarak, merkezden çıkanlar kendi üzerine geri yansır.

Su dalgalarında yansıma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kırınım nedir, su dalgalarında kırınım yarık genişliği ve dalga boyuyla nasıl ilişkilidir?

Kısa cevap: Kırınım, dalgaların bir engelin kenarından ya da dar bir yarıktan geçerken yayılıp engelin arkasına doğru bükülmesidir. Su dalgalarında kırınım, yarık genişliği dalga boyuna yaklaştıkça ve ondan küçük oldukça belirginleşir; yarık dalga boyundan çok genişse dalgalar hemen hemen düz geçer. Kırınım sırasında dalgaların hızı, frekansı ve dalga boyu değişmez.

Kapısı aralık bir odada konuşanların sesini koridordan duyarsın ama onları göremezsin; ses dalgası kapı aralığından yayılır, ışık ise neredeyse yayılmaz.

Dalgaların yansıma ve kırılmasını Dalgalar sayfasında gördük. Kırınım dalgalara özgü üçüncü bir davranıştır: dalga bir aralıktan geçince aralığın her noktası yeni bir dalga kaynağı gibi davranır ve dalga arkaya doğru yayılır. Bu yayılmanın ne kadar belirgin olacağını yarık genişliği ile dalga boyunun oranı belirler. Yarık dalga boyuna göre dar ise dalga neredeyse yarım daireler biçiminde yayılır; geniş ise yalnız kenarlarda hafif bir bükülme olur.

İki durumda da yarıktan önce ve sonra dalga tepeleri arasındaki uzaklık (dalga boyu) aynıdır. Değişen yalnız dalganın yayılma biçimidir.Görsel: Sınav Defteri
kırınım belirginliği ∝ λwλ: dalga boyu, w: yarık genişliği. Oran büyüdükçe kırınım artar. Kırınımla ilgili sayısal hesap sorulmaz; değişkenlerin etkisi yorumlanır.

Ses ve ışık neden farklı?

Sesin dalga boyu santimetrelerle metreler arasındadır; kapı aralığı gibi gündelik açıklıklarla aynı büyüklüktedir, bu yüzden ses kolayca kırınır. Görünür ışığın dalga boyu ise milimetrenin binde biri mertebesindedir; kırınımını görmek için çok dar yarıklar gerekir. Uzun dalga boylu radyo dalgalarının tepelerin arkasına ulaşabilmesi de kırınımın sonucudur.

Çözümlü örnek

Dalga leğeninde doğrusal dalgalar bir yarıktan geçiyor. Kırınımı artırmak için yarık genişliği ve dalga kaynağının frekansı nasıl değiştirilmelidir?

  1. Kırınım λ/w oranıyla artar: yarık daraltılmalı.
  2. Aynı derinlikte dalga hızı sabittir; λ = v/f olduğundan dalga boyunu büyütmek için frekans azaltılmalı.

Cevap: yarık daraltılmalı, frekans azaltılmalı

Çözümlü örnek

Dalga boyu 2 cm olan su dalgaları sırasıyla 6 cm, 2 cm ve 1 cm genişliğindeki yarıklardan geçiriliyor. Kırınımın en belirgin ve en az olduğu durumlar hangileridir? Yarıktan geçen dalgaların dalga boyu değişir mi?

  1. λ/w oranları: 2/6, 2/2, 2/1. En büyük oran 1 cm'lik yarıkta: kırınım en belirgin.
  2. En küçük oran 6 cm'lik yarıkta: dalgalar neredeyse düz geçer.
  3. Yarıktan geçmek ortamı değiştirmez; hız, frekans ve dalga boyu aynı kalır.

Cevap: en belirgin 1 cm, en az 6 cm; dalga boyu değişmez

✔ Doğru

  • Yarık dalga boyuna göre ne kadar darsa kırınım o kadar çoktur.
  • Kırınımda λ, f ve v değişmez; yalnız yayılma yönü değişir.
  • Dalga boyu büyüdükçe (frekans küçüldükçe) kırınım artar.

✘ Sık yapılan hata

  • Kırınımda dalga boyunun ya da hızın değiştiğini sanmak.
  • Frekansı artırmanın kırınımı artıracağını sanmak.
  • Yarık genişledikçe kırınımın arttığını sanmak.
Akılda kalsın: Kırınımda dalga yarığa sığmadıkça yayılır: yarık dalga boyuna göre ne kadar darsa dalga o kadar çok yayılır. Kırınım dalganın kimliğini (λ, f, v) değil, yalnız yönünü değiştirir.
Sınavda

Nasıl sorulurFarklı genişlikteki yarıklardan ve farklı frekanslarda geçen su dalgalarının kırınımı karşılaştırılır; kırınımı artırmak için yapılması gereken değişiklik sorulur.

TuzakKırınımda dalga boyunun ya da hızın değiştiğini sanmaktır. İkinci tuzak, frekansı artırmanın kırınımı artıracağını düşünmektir: frekans artınca dalga boyu küçülür ve kırınım azalır.

▭Boşluk doldurma

Su dalgalarının geçtiği yarık daraltılırsa kırınım . Yarıktan geçen dalgaların dalga boyu ise .

artardeğişmezazalıriki katına çıkar

?Soru çöz

Dalga leğeninde doğrusal su dalgaları bir yarıktan geçiriliyor. Dalga boyu (λ) ve yarık genişliği (w) aşağıdaki gibi olan durumlardan hangisinde kırınım en belirgindir?

✓ C. Kırınım λ/w oranıyla artar: C'de oran 2, en büyük. A (oran 1/4) yalnız dalga boyunun küçüklüğüne bakıp yarığın çok geniş olduğunu gözden kaçırır; B (1/3) dalga boyu büyük diye kırınımın büyük olacağını sanar, yarığın genişliğini unutur; D (1/2) dar yarığı seçer ama yarığın dalga boyundan hâlâ geniş olduğunu fark etmez.
KAVRAM · GİRİŞİM

Su dalgalarında girişim: katar ve düğüm çizgileri

MEB 12. sınıf · Dalga mekaniği · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtma bir yaydan başka bir yaya geçerken ne olur, iki atma karşılaşınca ne olur?Bağlantılı konudan (Dalgalar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atma ince bir yaydan kalın bir yaya geçerken bir kısmı iletilir, bir kısmı yansır: iletilen atma aynı yönlüdür ve yavaşlar, yansıyan atma ters döner. Kalından inceye geçişte iletilen ve yansıyan atmaların ikisi de aynı yönlüdür. İki atma karşılaşınca genlikleri toplanır; aynı yönlüler büyür, zıt yönlü özdeş atmalar o an birbirini yok eder, sonra ikisi de biçimini koruyarak yoluna devam eder.

İletim ve atmaların karşılaşması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Su dalgalarında girişim nasıl oluşur, katar ve düğüm çizgileri nedir?

Kısa cevap: Girişim, iki ya da daha çok dalganın aynı ortamda üst üste gelerek birleşmesidir. Aynı frekansta ve aynı anda titreşen iki noktasal kaynağın oluşturduğu su dalgalarında, tepe ile tepenin ve çukur ile çukurun buluştuğu yerlerde kuvvetlendirici girişim (katar çizgileri), tepe ile çukurun buluştuğu yerlerde sönümleyici girişim (düğüm çizgileri) oluşur. İki kaynağa eşit uzaklıktaki çizgi merkez katar çizgisidir.

Durgun bir göle aynı anda iki taş atılınca halkalar birbirinin içinden geçer; bazı yerlerde su iki kat kabarır, bazı yerlerde hiç kıpırdamaz.

Atmaların karşılaştığında üst üste binip sonra yollarına devam ettiğini Dalgalar sayfasında gördük. Sürekli dalga üreten iki kaynakta aynı olay her yerde ve her an yaşanır; ortaya sabit bir desen çıkar. Dalga leğeninde bu desen, kaynaklardan dışa doğru yayılan ve birbirini izleyen katar (en çok titreşen) ve düğüm (hiç titreşmeyen) çizgileri biçiminde görünür. Kaynaklar aynı anda titreştiği için iki kaynağa eşit uzaklıktaki noktalara dalgalar hep aynı evrede ulaşır; bu noktalardan geçen merkez çizgi bir katar çizgisidir.

Katar çizgileri (sarı) boyunca su en büyük genlikle titreşir; düğüm çizgileri (kırmızı kesikli) boyunca hiç titreşmez. Desen, kaynakların ortasındaki çizgiye göre simetriktir.Görsel: Sınav Defteri
çizgi sayısı ∝ dλd: kaynaklar arası uzaklık. Kaynaklar uzaklaştırılır ya da dalga boyu küçültülürse (frekans artırılırsa) katar ve düğüm çizgilerinin sayısı artar, çizgiler sıklaşır. Girişimle ilgili sayısal hesap sorulmaz.
Çözümlü örnek

Aynı anda titreşen iki noktasal kaynağın oluşturduğu girişim deseninde kaynakların frekansı artırılırsa desen nasıl değişir?

  1. Aynı derinlikte dalga hızı sabit; frekans artınca dalga boyu küçülür.
  2. Kaynaklar arasına daha çok dalga boyu sığar: katar ve düğüm çizgilerinin sayısı artar.
  3. Çizgiler birbirine yaklaşır; merkez katar çizgisi yine ortada kalır.

Cevap: çizgi sayısı artar, çizgiler sıklaşır

Çözümlü örnek

Bir noktaya iki kaynaktan gelen dalgalardan birinin tepesi ile diğerinin çukuru her an üst üste geliyor. Bu noktada su nasıl davranır? Noktaya bir mantar konursa ne olur?

  1. Tepe ile çukur birbirini götürür: sönümleyici girişim, nokta bir düğüm çizgisi üzerindedir.
  2. Genlikler eşitse su o noktada hiç titreşmez; mantar yerinde durur.

Cevap: titreşmez, mantar durur

✔ Doğru

  • Aynı evrede buluşan dalgalar güçlenir (katar), zıt evrede söner (düğüm).
  • Kaynaklar aynı fazdaysa merkez çizgi katardır.
  • Dalga boyu küçüldükçe ya da kaynaklar açıldıkça çizgi sayısı artar.

✘ Sık yapılan hata

  • Düğüm çizgisine dalga hiç ulaşmadığını sanmak; ulaşır ama söner.
  • Frekansı artırmanın çizgi sayısını azaltacağını sanmak.
  • Merkez çizgiyi düğüm sanmak.
Akılda kalsın: Girişimde aynı evre buluşursa güçlenir, zıt evre buluşursa söner. Merkez çizgi her zaman katardır. Dalga boyu küçüldükçe ya da kaynaklar açıldıkça desen sıklaşır.
Sınavda

Nasıl sorulurGirişim deseni çizilir; bir noktanın katar mı düğüm mü olduğu, frekans ya da kaynaklar arası uzaklık değişince çizgi sayısının nasıl değiştiği sorulur.

TuzakDüğüm çizgisi üzerindeki noktalara dalga ulaşmadığını sanmaktır; dalgalar ulaşır ama birbirini söndürür. İkinci tuzak, frekansı artırmanın çizgi sayısını azaltacağını düşünmektir.

⇄Bilgi eşleştirme girişim deseni

?Soru çöz

Dalga leğeninde aynı anda titreşen iki noktasal kaynak girişim deseni oluşturuyor. Aşağıdaki değişikliklerden hangisi düğüm çizgilerinin sayısını artırır?

✓ A. Frekans artınca dalga boyu küçülür; kaynaklar arasına daha çok dalga boyu sığar ve çizgi sayısı artar. B kaynak uzaklığının etkisini ters kurar; C genliğin desenin biçimini değiştirdiğini sanır (yalnız titreşimin şiddeti artar); D frekans ile dalga boyunu karıştırır.
KAVRAM · ÇİFT YARIK

Young'ın çift yarık deneyi: aydınlık ve karanlık saçaklar

MEB 12. sınıf · Dalga mekaniği · AYT · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaDalga nedir, periyot, frekans, dalga boyu ve genlik ne demektir, dalganın hızı neye bağlıdır?Bağlantılı konudan (Dalgalar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dalga, bir titreşimin ortamda yayılarak enerji taşımasıdır; ortamın tanecikleri yerinde titreşir, dalgayla birlikte ilerlemez. Bir tam titreşimin süresi periyot (T), bir saniyedeki titreşim sayısı frekanstır (f) ve T = 1/f'dir. Ardışık iki tepe arası dalga boyu (λ), dalganın hızı v = λ·f'dir. Frekansı kaynak, hızı ortam belirler.

Dalganın temel kavramları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Işığın çift yarıkta girişimi nedir, saçak genişliği hangi değişkenlere bağlıdır?

Kısa cevap: Tek renkli ışık birbirine çok yakın iki ince yarıktan geçirildiğinde perdede birbirini izleyen aydınlık ve karanlık saçaklar oluşur; bu, ışığın girişim yaptığını ve dalga olduğunu gösterir. Ardışık iki aydınlık saçak arası uzaklık (saçak genişliği) λ·L/d ile orantılıdır: dalga boyu ve perde uzaklığı arttıkça artar, yarıklar arası uzaklık arttıkça azalır.

1801'de Thomas Young, iki ince yarıktan geçen güneş ışığının perdede çizgili bir desen oluşturduğunu gösterdi; ışık tanecik olsaydı yalnız iki parlak çizgi görülmeliydi.

Önceki konudaki su dalgası girişiminin ışıktaki karşılığı çift yarık deneyidir. İki yarık, aynı kaynaktan beslendiği için aynı anda titreşen iki kaynak gibi davranır. Işık dalgaları perdeye ulaştığında bazı noktalarda aynı evrede buluşur (aydınlık saçak), bazılarında zıt evrede buluşur (karanlık saçak). Perdenin tam ortası iki yarığa eşit uzaklıkta olduğu için merkez aydınlık saçaktır.

Aydınlık saçaklar arasındaki koyu bölgeler karanlık saçaklardır. Ardışık iki aydınlık saçak arası uzaklık (Δx) desen boyunca eşittir.Görsel: Sınav Defteri
Δx ∝ λ·Ldλ: ışığın dalga boyu, L: yarıklar ile perde arası uzaklık, d: yarıklar arası uzaklık. Bağıntı yalnız değişkenlerin etkisini yorumlamak içindir; çift yarıkla ilgili sayısal hesap sorulmaz.

Değişkenlerin etkisi

Kırmızı ışığın dalga boyu mor ışığınkinden büyüktür; kırmızı ışıkla saçaklar daha geniş, morla daha dar olur. Perde uzaklaştırılırsa saçaklar genişler, yarıklar birbirinden uzaklaştırılırsa daralır. Düzenek suya daldırılırsa ışığın sudaki dalga boyu küçülür ve saçaklar daralır. Beyaz ışık kullanılırsa her renk kendi genişliğinde saçak verir: merkez saçak beyaz, yanlardaki saçaklar renkli olur (içte mor, dışta kırmızı).

Çözümlü örnek

Çift yarık deneyinde yeşil ışık yerine kırmızı ışık kullanılır ve perde yarıklardan uzaklaştırılırsa saçak genişliği nasıl değişir?

  1. Kırmızının dalga boyu yeşilinkinden büyük: Δx artar.
  2. L artıyor: Δx yine artar.
  3. İki değişiklik aynı yönde etki eder.

Cevap: saçaklar genişler

Çözümlü örnek

Bir çift yarık düzeneğinde ışığın dalga boyu 2 katına, yarıklar arası uzaklık da 2 katına çıkarılırsa saçak genişliği ne olur? Düzenek havadan suya alınırsa ne olur?

  1. Δx ∝ λ/d: pay ve payda aynı oranda büyüdü, saçak genişliği değişmez.
  2. Suda ışığın hızı ve dalga boyu küçülür (frekans aynı): Δx azalır, saçaklar daralır.

Cevap: değişmez; suda daralır

✔ Doğru

  • Saçak genişliği Δx = λ·L/d.
  • λ ve L büyürse saçaklar genişler; d büyürse daralır.
  • Kırmızı ışık mor ışıktan geniş saçak verir.

✘ Sık yapılan hata

  • Yarıklar arası uzaklık artınca saçakların genişlediğini sanmak.
  • Düzenek suya daldırılınca frekansın değiştiğini sanmak; dalga boyu küçülür, saçaklar daralır.
  • Merkez saçağı karanlık sanmak.
Akılda kalsın: Saçak genişliği için “λ ve L büyütür, d küçültür”. Kırmızı geniş, mor dar saçak verir. Merkez saçak her zaman aydınlıktır; beyaz ışıkta beyazdır.
Sınavda

Nasıl sorulurIşığın rengi, perde uzaklığı, yarıklar arası uzaklık ya da ortam değiştirilince saçak genişliğinin nasıl değişeceği sorulur; beyaz ışıkla oluşan desen yorumlatılır.

TuzakYarıklar arası uzaklık artınca saçakların da genişlediğini sanmaktır. İkinci tuzak, düzenek suya daldırılınca ışığın frekansının değiştiğini düşünmektir; değişen dalga boyudur.

▭Boşluk doldurma

Çift yarık deneyinde yalnız ışığın dalga boyu iki katına çıkarılırsa saçak genişliği katına çıkar; yalnız yarıklar arası uzaklık iki katına çıkarılırsa saçak genişliği katına iner.

20,540,25

?Soru çöz

Young'ın çift yarık deneyinde aşağıdaki değişikliklerden hangisi tek başına yapıldığında perdedeki saçak genişliği artar?

✓ D. Kırmızı ışığın dalga boyu mordan büyüktür; Δx ∝ λ olduğundan saçaklar genişler. A d'yi büyütür, saçakları daraltır; B suda dalga boyu küçüldüğü için saçakları daraltır; C L'yi küçültür, saçaklar yine daralır.

?Soru çöz oran

Young'ın çift yarık deneyinde perdedeki saçak genişliği Δx'tir. Işığın dalga boyu 2 katına, yarıklar arası uzaklık 3 katına çıkarılır ve perde yarıklardan 2 kat uzağa götürülürse saçak genişliği kaç Δx olur?

✓ B. Δx = λ·L/d: saçak genişliği λ ve L ile doğru, d ile ters orantılıdır. Yeni genişlik (2 · 2 / 3)·Δx = 4/3·Δx. A d ile bölmek yerine çarpar (2 · 2 · 3); C oranı ters kurar; D perde uzaklığını (L) hesaba katmaz (2/3).
KAVRAM · TEK YARIK

Tek yarıkta kırınım ve ışığın dalga doğası

MEB 12. sınıf · Dalga mekaniği · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKırınım nedir, su dalgalarında kırınım yarık genişliği ve dalga boyuyla nasıl ilişkilidir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kırınım, dalgaların bir engelin kenarından ya da dar bir yarıktan geçerken yayılıp engelin arkasına doğru bükülmesidir. Su dalgalarında kırınım, yarık genişliği dalga boyuna yaklaştıkça ve ondan küçük oldukça belirginleşir; yarık dalga boyundan çok genişse dalgalar hemen hemen düz geçer. Kırınım sırasında dalgaların hızı, frekansı ve dalga boyu değişmez.

Kırınım

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Işığın tek yarıkta kırınımı nedir, çift yarık deseninden farkı nedir, ışığın dalga doğası nasıl anlaşıldı?

Kısa cevap: Tek renkli ışık tek bir dar yarıktan geçirildiğinde perdede ortada geniş ve parlak bir merkez aydınlık saçak, iki yanında ise daha dar ve giderek sönükleşen saçaklar oluşur. Merkez saçağın genişliği dalga boyuyla doğru, yarık genişliğiyle ters orantılıdır ve yan saçakların yaklaşık iki katıdır. Girişim ve kırınım, ışığın dalga doğasının en güçlü kanıtlarıdır.

Gözlerini kısıp bir sokak lambasına bakarken gördüğün ışık çizgileri, kirpiklerinin arasındaki dar aralıklarda oluşan kırınımdır.

Su dalgalarında gördüğümüz kırınım ışıkta da olur; yalnız ışığın dalga boyu çok küçük olduğu için yarığın da çok dar olması gerekir. Tek yarıkta yarığın farklı bölgelerinden gelen ışık dalgaları perdede birbiriyle girişim yapar. Sonuç, çift yarık deseninden farklıdır: merkezdeki aydınlık saçak çok geniş ve parlaktır, yan saçaklar dar ve sönüktür.

merkez saçak genişliği ∝ λ·Lww: yarık genişliği. Yarık daraldıkça ya da dalga boyu büyüdükçe merkez saçak genişler. Tek yarıkla ilgili sayısal hesap sorulmaz; ince zar, hava kaması ve çözme gücü konuları kapsam dışıdır.
Çift yarık ile tek yarık desenlerinin karşılaştırılması
ÖzellikÇift yarık (girişim)Tek yarık (kırınım)
Merkez saçakaydınlık, diğerleriyle aynı genişlikteaydınlık, yan saçakların yaklaşık iki katı genişlikte
Saçak genişliklerihepsi eşitmerkez geniş, yanlar dar
Parlaklıksaçaklar benzer parlaklıktamerkezden uzaklaştıkça hızla azalır
Genişliği azaltanyarıklar arası uzaklığın (d) artmasıyarık genişliğinin (w) artması
Genişliği artıranλ ve L'nin artmasıλ ve L'nin artması

Işık dalga mı, tanecik mi?

Newton ışığı küçük taneciklerin akışı olarak düşünüyordu; Huygens ise dalga olduğunu savunuyordu. Yansıma ve kırılma iki modelle de açıklanabiliyordu. Young'ın girişim ve Fresnel'in kırınım deneyleri tartışmayı dalga modeli lehine çevirdi: iki ışık demetinin üst üste gelip karanlık oluşturması ancak dalgalarla açıklanabilir. Yirminci yüzyılda ise ışığın tanecik gibi davrandığı olaylar da bulundu; ışığın ikili doğasını Modern fizik sayfasında göreceğiz.

Çözümlü örnek

Tek yarık deneyinde yarık daraltılırsa ve mavi ışık yerine kırmızı ışık kullanılırsa merkez aydınlık saçak nasıl değişir?

  1. w küçülüyor: merkez saçak genişler.
  2. Kırmızının dalga boyu maviden büyük: merkez saçak yine genişler.

Cevap: merkez saçak genişler

Çözümlü örnek

Perdede eşit genişlikte, benzer parlaklıkta saçaklar görülen bir desen ile ortası çok geniş ve parlak, yanları dar ve sönük bir desen veriliyor. Hangisi çift yarığa, hangisi tek yarığa aittir?

  1. Eşit genişlikte saçaklar çift yarık girişiminin özelliğidir.
  2. Geniş merkez saçak ve hızla sönükleşen yanlar tek yarık kırınımının özelliğidir.

Cevap: eşit saçaklar çift yarık; geniş merkezli desen tek yarık

✔ Doğru

  • Tek yarıkta merkez aydınlık saçak ötekilerin iki katı geniştir.
  • Yarık daraldıkça ya da λ büyüdükçe desen genişler.
  • Kırınım ve girişim ışığın dalga doğasının kanıtıdır.

✘ Sık yapılan hata

  • Yarık genişleyince desenin de genişlediğini sanmak.
  • Yansımayı ya da doğrusal yayılmayı dalga doğasının kanıtı saymak.
  • Tek yarık desenindeki bütün saçakları eşit genişlikte sanmak.
Akılda kalsın: Tek yarık = geniş merkez, çift yarık = eşit saçaklar. İkisinde de dalga boyu büyüdükçe desen genişler; tek yarıkta yarık, çift yarıkta yarıklar arası uzaklık büyüdükçe desen daralır.
Sınavda

Nasıl sorulurTek yarıkta merkez saçak genişliğini değiştiren değişkenler, çift ve tek yarık desenlerinin karşılaştırılması ya da hangi olayın ışığın dalga doğasını kanıtladığı sorulur.

TuzakYarık genişliği artınca kırınım deseninin de genişlediğini sanmaktır. İkinci tuzak, yansıma ya da düz çizgide yayılmanın dalga doğasının kanıtı olduğunu düşünmektir; bu olayları tanecik modeli de açıklar.

↕Sıralama tek yarık: merkez saçak dardan genişe

  1. Mavi ışık (450 nm), 0,1 mm yarık
  2. Mavi ışık (450 nm), 0,2 mm yarık
  3. Kırmızı ışık (700 nm), 0,1 mm yarık
  4. Kırmızı ışık (700 nm), 0,2 mm yarık

?Soru çöz

Aşağıdaki olaylardan hangisi ışığın dalga modeliyle açıklanabildiği hâlde tanecik modeliyle açıklanamaz?

✓ B. İki ışık demetinin üst üste gelip karanlık oluşturması girişimdir; tanecikler üst üste gelince birbirini yok edemez. A yansıma, C düz çizgide yayılma, D gölge: üçü de taneciklerin düz yollarla hareketiyle açıklanabilir, dalga doğasının kanıtı sayılmaz.
KAVRAM · DOPPLER

Doppler olayı: yaklaşan sirenin sesi neden incelir?

MEB 12. sınıf · Dalga mekaniği · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSesin yüksekliği, şiddeti ve tınısı neye bağlıdır, rezonans ve yankı nedir?Bağlantılı konudan (Dalgalar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ses, titreşen bir kaynağın ortamda oluşturduğu boyuna mekanik dalgadır. Sesin yüksekliği (inceliği-kalınlığı) frekansa, şiddeti (yüksek-alçak) genliğe bağlıdır; tını ise her kaynağın kendine özgü ses rengidir. Sesin hızı ortama bağlıdır, frekansına bağlı değildir. Rezonans, bir cismin kendi doğal frekansında titreştirilmesi; yankı, yansıyan sesin asıl sesten ayrı duyulmasıdır.

Ses dalgaları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Doppler olayı nedir, yaklaşan ve uzaklaşan kaynakta frekans nasıl değişir?

Kısa cevap: Doppler olayı, dalga kaynağı ile gözlemci birbirine göre hareket ederken gözlemcinin algıladığı frekansın kaynağın yaydığı frekanstan farklı olmasıdır. Kaynak ile gözlemci birbirine yaklaşıyorsa algılanan frekans artar (ses tizleşir, ışık maviye kayar), uzaklaşıyorsa azalır (ses pesleşir, ışık kırmızıya kayar). Dalganın ortamdaki hızı değişmez.

Yanından geçen bir ambulansın sireni, yaklaşırken ince, uzaklaşırken kalın bir sesle duyulur; oysa siren hep aynı sesi çıkarır.

Hareket eden bir kaynak, her dalga tepesini bir öncekinden biraz daha ileride yayar. Bu yüzden kaynağın önünde dalga tepeleri sıkışır (dalga boyu kısalır), arkasında seyrelir (dalga boyu uzar). Ses havada hep aynı hızla gittiği için kısa dalga boyu daha yüksek frekans, uzun dalga boyu daha düşük frekans demektir. Gözlemci hareket ettiğinde de benzer etki oluşur: kaynağa doğru giden gözlemci birim zamanda daha çok dalga tepesiyle karşılaşır.

Kaynak her yeni tepeyi biraz daha sağda yayar. Sağda tepeler arası uzaklık kısalmış, solda uzamıştır. Ses hızı her yönde aynıdır; değişen dalga boyu ve buna bağlı algılanan frekanstır.Görsel: Sınav Defteri
yaklaşma → falgılanan > fkaynak uzaklaşma → falgılanan < fkaynakDoppler olayıyla ilgili sayısal hesap sorulmaz. Bağıl hız büyüdükçe frekans farkı büyür.

Işıkta Doppler ve uygulamalar

Işıkta da aynı olay görülür. Uzaklaşan bir yıldızın ya da galaksinin ışığının tayf çizgileri uzun dalga boyuna, yani kırmızıya doğru kayar; yaklaşanınki maviye kayar. Uzak galaksilerin ışığındaki kırmızıya kayma evrenin genişlediğini gösterir; bunu Atom fiziği ve radyoaktivite sayfasında Büyük Patlama ile birlikte göreceğiz. Trafik polisinin radarı, hareketli araçtan yansıyan dalganın frekans değişiminden hızı ölçer. Hekimler Doppler ultrasonla damarlardaki kanın akış hızını, meteorologlar Doppler radarıyla yağış bulutlarının hareketini izler.

Çözümlü örnek

Bir tren düdük çalarak istasyona yaklaşıyor, istasyonu geçip uzaklaşıyor. Perondaki yolcunun duyduğu sesin frekansı nasıl değişir? Trendeki makinist sesi nasıl duyar?

  1. Yaklaşırken: frekans düdüğün kendi frekansından yüksek (tiz).
  2. Uzaklaşırken: frekans düdüğün kendi frekansından düşük (pes).
  3. Makinist düdüğe göre durgundur: düdüğün gerçek frekansını duyar.

Cevap: yaklaşırken tiz, uzaklaşırken pes; makinist değişim duymaz

Çözümlü örnek

Bir galaksinin ışığındaki tanınmış bir tayf çizgisi, laboratuvardaki dalga boyundan daha uzun dalga boyunda gözleniyor. Galaksi bize göre nasıl hareket etmektedir?

  1. Dalga boyu uzamış: kırmızıya kayma.
  2. Kırmızıya kayma uzaklaşan kaynağın işaretidir.

Cevap: bizden uzaklaşıyor

✔ Doğru

  • Yaklaşan kaynakta algılanan frekans artar (ses incelir).
  • Uzaklaşan kaynakta algılanan frekans azalır (ışıkta kırmızıya kayma).
  • Kaynağın yaydığı frekans ve dalganın ortamdaki hızı değişmez.

✘ Sık yapılan hata

  • Kaynağın yaydığı frekansın değiştiğini sanmak.
  • Yaklaşan kaynağın sesinin havada daha hızlı gittiğini sanmak.
  • Yalnız kaynak hareket edince Doppler olayı olduğunu sanmak; gözlemci hareket edince de olur.
Akılda kalsın: Yaklaşan tiz ve mavi, uzaklaşan pes ve kırmızı. Doppler olayında dalganın hızı değil, algılanan frekansı ve dalga boyu değişir; kaynağın yaydığı frekans hiç değişmez.
Sınavda

Nasıl sorulurYaklaşan ve uzaklaşan ses kaynaklarında algılanan frekans ve dalga boyu, galaksilerin kırmızıya kayması ya da Doppler olayının kullanım alanları sorulur.

TuzakKaynağın yaydığı frekansın değiştiğini sanmaktır; değişen yalnız gözlemcinin algıladığı frekanstır. İkinci tuzak, yaklaşan kaynağın sesinin havada daha hızlı gittiğini düşünmektir.

⇄Bilgi eşleştirme durum → gözlem

?Soru çöz

Durgun bir gözlemciye doğru sabit hızla yaklaşan bir kaynaktan çıkan ses için gözlemcinin algıladığı frekans, dalga boyu ve sesin havadaki hızı, kaynak durgun olduğundaki değerlerle karşılaştırılıyor. Hangisi doğrudur?

✓ C. Kaynağın önünde dalga tepeleri sıkışır: dalga boyu kısalır, algılanan frekans artar; sesin hızı yalnız ortama bağlıdır. A dalga boyu ile frekansın ters orantılı olduğunu unutur; B uzaklaşan kaynağı anlatır; D kaynağın hızının ses hızına eklendiğini sanır.
KAVRAM · EM SPEKTRUM

Elektromanyetik dalgalar ve spektrum: radyodan gamaya

MEB 12. sınıf · Dalga mekaniği · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMekanik ve elektromanyetik dalgalar, enine ve boyuna dalgalar arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Dalgalar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dalgalar taşıdıkları enerjiye göre mekanik ve elektromanyetik diye ayrılır: mekanik dalgalar (ses, su, yay, deprem dalgası) yayılmak için maddesel ortama ihtiyaç duyar; elektromanyetik dalgalar (ışık, radyo, X ışını) boşlukta da yayılır. Titreşim doğrultusuna göre enine (titreşim yayılma doğrultusuna dik) ve boyuna (titreşim yayılma doğrultusunda) dalgalar vardır; ses boyuna dalgadır.

Dalgaların sınıflandırılması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Elektromanyetik dalgaların ortak özellikleri nelerdir, elektromanyetik spektrum nasıl sıralanır?

Kısa cevap: Elektromanyetik dalgalar, birbirine ve yayılma doğrultusuna dik titreşen elektrik ve manyetik alanlardan oluşan enine dalgalardır. Yayılmak için maddesel ortama ihtiyaç duymazlar, boşlukta hepsi ışık hızıyla (yaklaşık 3·10⁸ m/s) gider ve enerji taşır. Frekansı artan sırayla radyo dalgaları, mikrodalga, kızılötesi, görünür ışık, morötesi, X ışınları ve gama ışınları spektrumu oluşturur.

Radyonun sesi, mikrodalga fırının ısısı, gözümüzün gördüğü renkler ve röntgen filmi aynı ailenin farklı üyeleridir.

Değişen manyetik alanın bir iletkende emk, yani elektrik alan oluşturduğunu Elektromanyetik indüksiyon sayfasında gördük. James Clerk Maxwell, değişen elektrik alanın da manyetik alan oluşturduğunu öne sürdü, iki olayı tek bir kuramda birleştirdi ve birbirini doğuran elektrik ve manyetik alanların uzayda bir dalga olarak yayılabileceğini gösterdi; hesapladığı yayılma hızı ışık hızına eşitti. Böylece ışığın bir elektromanyetik dalga olduğu anlaşıldı. Bu yüzden Maxwell elektromanyetik kuramın kurucusu sayılır.

Elektromanyetik spektrum (frekans artarak, dalga boyu azalarak)
TürKullanım ve örnek
Radyo dalgalarıradyo ve televizyon yayını, MR
Mikrodalgamikrodalga fırın, cep telefonu, kablosuz ağ, radar
Kızılötesiuzaktan kumanda, termal kamera, ısı lambası
Görünür ışıkgörme; kırmızıdan mora renkler
Morötesigüneş yanığı, sterilizasyon, D vitamini üretimi
X ışınlarıröntgen, tomografi, havalimanı güvenlik taraması
Gama ışınlarıradyoterapi, tıbbi aletlerin sterilizasyonu
c = λ·f c ≈ 3·10⁸ m/sBoşlukta bütün elektromanyetik dalgaların hızı aynıdır; frekans büyüdükçe dalga boyu küçülür. Frekansı büyük dalga daha çok enerji taşır.

Ortak özellikler

Bütün elektromanyetik dalgalar enine dalgadır; elektrik ve manyetik alanlar birbirine ve yayılma doğrultusuna diktir. Boşlukta yayılabilirler (Güneş ışığı uzaydan bize ulaşır). Yansıma, kırılma, kırınım ve girişim yaparlar. Hızlanan elektrik yükleri tarafından üretilirler; anten içinde ileri geri giden elektronlar radyo dalgası yayar. Frekansları farklıdır; yüksek frekanslı morötesi, X ve gama ışınları atomları iyonlaştırabildiği için canlı dokuya zarar verebilir.

Çözümlü örnek

Mikrodalga, X ışını ve kızılötesi ışınları boşluktaki hızları, frekansları ve dalga boylarına göre karşılaştırınız.

  1. Hız: üçü de boşlukta ışık hızıyla gider, eşittir.
  2. Frekans: mikrodalga < kızılötesi < X ışını.
  3. Dalga boyu frekansla ters orantılı: X ışını < kızılötesi < mikrodalga.

Cevap: hızlar eşit; frekans X'te, dalga boyu mikrodalgada en büyük

Çözümlü örnek

Ses dalgaları uzay boşluğunda yayılamazken Güneş'ten gelen ışık neden Dünya'ya ulaşabilir?

  1. Ses, ortamdaki taneciklerin titreşimiyle taşınan mekanik bir dalgadır; boşlukta tanecik yoktur.
  2. Işık elektromanyetik dalgadır; birbirini doğuran elektrik ve manyetik alanlardan oluşur, ortama ihtiyaç duymaz.

Cevap: ışık elektromanyetik dalgadır, maddesel ortam gerektirmez

✔ Doğru

  • Radyodan gamaya frekans ve enerji artar, dalga boyu azalır.
  • Bütün elektromanyetik dalgalar boşlukta ışık hızıyla gider.
  • Elektromanyetik dalgalar yayılmak için ortam gerektirmez.

✘ Sık yapılan hata

  • Frekansı büyük dalganın boşlukta daha hızlı gittiğini sanmak.
  • Elektromanyetik dalgaların ses gibi ortam istediğini sanmak.
  • Kızılötesini morötesinden enerjik sanmak.
Akılda kalsın: Spektrumda radyodan gamaya doğru frekans ve enerji artar, dalga boyu azalır. Görünür ışık ortada dar bir penceredir: kırmızı ucu kızılötesine, mor ucu morötesine komşudur. Bütün türlerin boşluktaki hızı aynıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurElektromanyetik dalgaların ortak özellikleri, spektrumdaki türlerin frekans ya da dalga boyuna göre sıralanması ve kullanım alanlarıyla eşleştirilmesi sorulur.

TuzakFrekansı büyük olan elektromanyetik dalganın boşlukta daha hızlı gittiğini sanmaktır. İkinci tuzak, elektromanyetik dalgaların da ses gibi yayılmak için ortama ihtiyaç duyduğunu düşünmektir.

↕Sıralama frekans küçükten büyüğe

  1. Görünür ışık
  2. Mikrodalga
  3. X ışınları
  4. Radyo dalgaları
  5. Kızılötesi

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi bütün elektromanyetik dalgalar için ortak bir özellik değildir?

✓ A. Elektromanyetik dalgalar boşlukta da yayılır; ortam gerektiren ses gibi mekanik dalgalardır. B doğrudur: hepsi boşlukta ışık hızıyla gider; C doğrudur: elektrik ve manyetik alanlar yayılma doğrultusuna diktir; D doğrudur: hepsi dalga davranışı gösterir. Bu üçünü seçen, ortak özelliği sorudaki “değildir” ile karıştırmıştır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

0,2 kg'lık bir cisim 0,4 m uzunluğundaki iple düşey düzlemde döndürülüyor. Cismin çemberin en üst noktasından ip gevşemeden geçebilmesi için o noktadaki hızı en az kaç m/s olmalıdır? (g = 10 m/s²)

✓ B. En üstte T = 0 sınırında yalnız ağırlık merkezcil kuvveti sağlar: m·g = m·v²/r, v = √(10 · 0,4) = 2 m/s. A tepe noktasında hızın sıfır olabileceğini sanır (cisim düşer, ip gevşer); C karekökü almayı unutup g·r'yi hız yazar; D enerji bağıntısı √(2gr) ile karıştırır.Kaynak: Düzgün çembersel hareket · Düşey düzlemde dönme

?Soru 2

Genliği 8 cm olan basit harmonik hareket yapan bir cisim 3 s'de 30 tam salınım yapıyor. Cismin frekansı ve bir tam salınımda aldığı yol sırasıyla nedir?

✓ A. f = 30 ÷ 3 = 10 Hz; bir salınımda yol 4A = 32 cm. B periyodu (0,1 s) frekans sanır; C bir salınımda yalnız uçtan uca gidildiğini düşünüp 2A yazar; D genliği alınan yol sanır.Kaynak: Basit harmonik hareket · Basit harmonik hareket nedir?

?Soru 3

Sabit hızla dönen bir diskin merkezinden r ve 3r uzaklıktaki K ve L noktaları için açısal hızlar oranı ω(K)/ω(L) ve çizgisel hızlar oranı v(K)/v(L) sırasıyla nedir?

✓ A. Aynı diskin noktaları aynı sürede aynı açıyı tarar: ω oranı 1; v = ω·r olduğundan v oranı r oranına eşit, 1/3. B dişlilerdeki kuralı diske uygulayıp ω'yı yarıçapla ters orantılı sanır; C açısal hızı da yarıçapla orantılı kurar; D oranı ters çevirir.Kaynak: Düzgün çembersel hareket · Periyot, frekans, açısal hız

?Soru 4

Uzunluğu 0,4 m olan bir basit sarkaç küçük açılarla salınıyor. Sarkacın periyodu kaç saniyedir? (g = 10 m/s², π = 3)

✓ A. T = 2 · 3 · √(0,4/10) = 6 · 0,2 = 1,2 s. B karekökü almayı unutur (6 · 0,04); C formüldeki 2'yi unutup π·√(L/g) yazar; D kesri ters kurup √(g/L) kullanır.Kaynak: Basit harmonik hareket · Basit sarkaç

?Soru 5

Eliptik yörüngede dolanan bir gezegen için günberi (Güneş'e en yakın) ve günöte (en uzak) noktaları karşılaştırılıyor. Aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Çekim kuvveti Güneş'e göre tork oluşturmadığından açısal momentum korunur; yarıçap küçük olan günberide hız büyük olmalıdır. A yörüngeyi çember gibi düşünür; B hızın artmasını açısal momentumun artması sanır; C alanlar yasasını ters yorumlar.Kaynak: Dönme ve kütle çekimi · Kepler yasaları

?Soru 6

Sürtünmesiz yatay bir masada ipe bağlı olarak düzgün çembersel hareket yapan bir cismin ipi aniden kopuyor. Cismin sonraki hareketi için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Merkeze çeken ip gerilmesi ortadan kalkınca cisme yatayda kuvvet kalmaz; eylemsizlikle o anki hızını korur ve teğet gider. A var olmayan bir merkezkaç kuvvetinin cismi dışa ittiğini sanır; B çembersel hareketin kuvvet olmadan sürdüğünü düşünür; D ivmenin yönünü kuvvet kalktıktan sonra da sürüyor sanır.Kaynak: Düzgün çembersel hareket · Merkezcil kuvvet

?Soru 7

Genliği A olan basit harmonik hareket yapan bir cisim, denge noktasından A/2 uzaklıktayken ivmesinin büyüklüğü en büyük ivmesinin kaç katıdır?

✓ B. İvme uzanımla doğru orantılıdır (a = ω²x): x yarıya inince ivme de yarıya iner. A ivmeyi uzanımın karesiyle orantılı sanır; C hızın bu konumdaki oranını (√3/2) ivmeye taşır; D ivmenin dengeye yaklaşınca arttığını düşünür.Kaynak: Basit harmonik hareket · Kuvvet, hız ve ivme

?Soru 8

Kolları açık olarak dönen bir buz patencisi kollarını gövdesine çekiyor. Buna göre;
I. Eylemsizlik momenti azalır.
II. Açısal hızı artar.
III. Açısal momentumu artar.
yargılarından hangileri doğrudur? (Buzun sürtünmesi önemsiz)

✓ C. Kollar eksene yaklaşınca I azalır (I); dış tork olmadığından L = I·ω sabit kalır ve ω artar (II). A açısal hızın değişimini gözden kaçırır; B eylemsizlik momentinin kütle dağılımına bağlı olduğunu unutur; D hızlanmayı açısal momentumun artışı sanır, oysa L korunur.Kaynak: Dönme ve kütle çekimi · Açısal momentumun korunumu

?Soru 9

Bir yay sarkacında cismin kütlesi 4 katına, yay sabiti 9 katına çıkarılıyor. Yeni periyot ilk periyodun kaç katı olur?

✓ D. T ∝ √(m/k): √(4/9) = 2/3. A karekökü almayı unutur; B oranı ters kurup √(k/m) yazar; C hem karekökü unutur hem oranı ters çevirir.Kaynak: Basit harmonik hareket · Yay sarkacının periyodu

?Soru 10

Kütlesi Dünya'nın 2 katı, yarıçapı Dünya'nın 2 katı olan bir gezegenin yüzeyinde çekim ivmesi kaç m/s² olur? (Dünya yüzeyinde g = 10 m/s²)

✓ A. g ∝ M/R²: kütle 2 kat, yarıçapın karesi 4 kat → g = 10 · 2 ÷ 4 = 5 m/s². B yarıçapı kare almadan kullanıp oranları eşit sayar; C yarıçapın etkisini hiç hesaba katmaz; D kütle artışını gözden kaçırıp yalnız yarıçapın karesine böler.Kaynak: Dönme ve kütle çekimi · Çekim ivmesi ve kurtulma enerjisi
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Fizik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →