Kırınım: dalgalar dar bir aralıktan geçince neden yayılır?
MEB 12. sınıf · Dalga mekaniği · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaDoğrusal ve dairesel su dalgaları düz ve parabolik engellerden nasıl yansır?Bağlantılı konudan (Dalgalar). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Su dalgasının ilerleme yönü dalga tepelerine diktir. Doğrusal dalga düz bir engelden gelme açısı yansıma açısına eşit olacak biçimde yansır. Parabolik engele asal eksene paralel gelen doğrusal dalgalar yansıyınca odakta toplanan dairesel dalgalara dönüşür; odaktan çıkan dairesel dalgalar doğrusal dalga olarak, merkezden çıkanlar kendi üzerine geri yansır.
✎Konu anlatımı
Kırınım nedir, su dalgalarında kırınım yarık genişliği ve dalga boyuyla nasıl ilişkilidir?
Kısa cevap: Kırınım, dalgaların bir engelin kenarından ya da dar bir yarıktan geçerken yayılıp engelin arkasına doğru bükülmesidir. Su dalgalarında kırınım, yarık genişliği dalga boyuna yaklaştıkça ve ondan küçük oldukça belirginleşir; yarık dalga boyundan çok genişse dalgalar hemen hemen düz geçer. Kırınım sırasında dalgaların hızı, frekansı ve dalga boyu değişmez.Kapısı aralık bir odada konuşanların sesini koridordan duyarsın ama onları göremezsin; ses dalgası kapı aralığından yayılır, ışık ise neredeyse yayılmaz.
Dalgaların yansıma ve kırılmasını Dalgalar sayfasında gördük. Kırınım dalgalara özgü üçüncü bir davranıştır: dalga bir aralıktan geçince aralığın her noktası yeni bir dalga kaynağı gibi davranır ve dalga arkaya doğru yayılır. Bu yayılmanın ne kadar belirgin olacağını yarık genişliği ile dalga boyunun oranı belirler. Yarık dalga boyuna göre dar ise dalga neredeyse yarım daireler biçiminde yayılır; geniş ise yalnız kenarlarda hafif bir bükülme olur.
Ses ve ışık neden farklı?
Sesin dalga boyu santimetrelerle metreler arasındadır; kapı aralığı gibi gündelik açıklıklarla aynı büyüklüktedir, bu yüzden ses kolayca kırınır. Görünür ışığın dalga boyu ise milimetrenin binde biri mertebesindedir; kırınımını görmek için çok dar yarıklar gerekir. Uzun dalga boylu radyo dalgalarının tepelerin arkasına ulaşabilmesi de kırınımın sonucudur.
Dalga leğeninde doğrusal dalgalar bir yarıktan geçiyor. Kırınımı artırmak için yarık genişliği ve dalga kaynağının frekansı nasıl değiştirilmelidir?
- Kırınım λ/w oranıyla artar: yarık daraltılmalı.
- Aynı derinlikte dalga hızı sabittir; λ = v/f olduğundan dalga boyunu büyütmek için frekans azaltılmalı.
Cevap: yarık daraltılmalı, frekans azaltılmalı
Dalga boyu 2 cm olan su dalgaları sırasıyla 6 cm, 2 cm ve 1 cm genişliğindeki yarıklardan geçiriliyor. Kırınımın en belirgin ve en az olduğu durumlar hangileridir? Yarıktan geçen dalgaların dalga boyu değişir mi?
- λ/w oranları: 2/6, 2/2, 2/1. En büyük oran 1 cm'lik yarıkta: kırınım en belirgin.
- En küçük oran 6 cm'lik yarıkta: dalgalar neredeyse düz geçer.
- Yarıktan geçmek ortamı değiştirmez; hız, frekans ve dalga boyu aynı kalır.
Cevap: en belirgin 1 cm, en az 6 cm; dalga boyu değişmez
✔ Doğru
- Yarık dalga boyuna göre ne kadar darsa kırınım o kadar çoktur.
- Kırınımda λ, f ve v değişmez; yalnız yayılma yönü değişir.
- Dalga boyu büyüdükçe (frekans küçüldükçe) kırınım artar.
✘ Sık yapılan hata
- Kırınımda dalga boyunun ya da hızın değiştiğini sanmak.
- Frekansı artırmanın kırınımı artıracağını sanmak.
- Yarık genişledikçe kırınımın arttığını sanmak.
Nasıl sorulurFarklı genişlikteki yarıklardan ve farklı frekanslarda geçen su dalgalarının kırınımı karşılaştırılır; kırınımı artırmak için yapılması gereken değişiklik sorulur.
TuzakKırınımda dalga boyunun ya da hızın değiştiğini sanmaktır. İkinci tuzak, frekansı artırmanın kırınımı artıracağını düşünmektir: frekans artınca dalga boyu küçülür ve kırınım azalır.
▭Boşluk doldurma
Su dalgalarının geçtiği yarık daraltılırsa kırınım . Yarıktan geçen dalgaların dalga boyu ise .
?Soru çöz
Dalga leğeninde doğrusal su dalgaları bir yarıktan geçiriliyor. Dalga boyu (λ) ve yarık genişliği (w) aşağıdaki gibi olan durumlardan hangisinde kırınım en belirgindir?