Kırılma ve mercekler: tam yansıma, görünür derinlik, prizmalar, renk

Işığın neden kırıldığını, havuzun neden sığ göründüğünü, merceklerin nasıl görüntü oluşturduğunu ve ışık ile boya renklerinin farkını anlatıyoruz.

7 durakTYT · 10. sınıf
15 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 15tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KURAL · KIRILMA

Işığın kırılması: hız değişince yön değişir

MEB 10. sınıf · Optik · TYT · Okuma 5 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaSu dalgalarının hızı derinlikle nasıl değişir, su dalgaları neden kırılır?Bağlantılı konudan (Dalgalar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Su dalgaları derin suda hızlı, sığ suda yavaş ilerler. Dalga derin bölgeden sığ bölgeye geçerken frekansı değişmez; hızı ve dalga boyu azalır. Ortam sınırına eğik gelen doğrusal dalganın ilerleme doğrultusu değişir: buna kırılma denir. Sığdan derine geçen dalga normalden uzaklaşır, derinden sığa geçen normale yaklaşır. Sınıra dik gelen dalga kırılmaz ama hızı yine değişir.

Su dalgalarında derinlik ve kırılma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Işık neden kırılır, kırılma indisi nedir, ışık hangi durumda normale yaklaşır?

Kısa cevap: Işık bir saydam ortamdan diğerine eğik geçerken hızı değiştiği için doğrultusu da değişir; buna kırılma denir. Kırılma indisi n = c/v, ışığın boşluktaki hızının ortamdaki hızına oranıdır ve 1'den küçük olamaz. Kırılma indisi büyük (yoğun) ortama geçen ışık normale yaklaşır, küçük ortama geçen normalden uzaklaşır. Yüzeye dik gelen ışık kırılmaz; rengi (frekansı) değişmez.

Su dolu bir bardağa konan kalem, su yüzeyinde kırılmış gibi görünür; kalem sağlamdır, kırılan ışığın yoludur.

Dalgalar sayfasında su dalgalarının derin bölgeden sığ bölgeye geçerken yavaşlayıp normale yaklaştığını görmüştük. Işık da böyle davranır: havadan suya ya da cama geçerken yavaşlar ve normale yaklaşır; sudan havaya çıkarken hızlanır ve normalden uzaklaşır. Bir ortamın ışığı ne kadar yavaşlattığını kırılma indisi anlatır: n = c/v. Boşlukta ışık en hızlı olduğu için hiçbir saydam ortamın indisi 1'den küçük değildir; havanın indisi yaklaşık 1, suyunki yaklaşık 1,33, camınki yaklaşık 1,5'tir.

n = cv n1 · sin θ1 = n2 · sin θ2Snell yasası (ikinci bağıntı) açıların ortamlarla nasıl değiştiğini gösterir; bu düzeyde onunla hesap yapılmaz. Açılar normale göre ölçülür.
Işık yavaşladığı ortamda normale yaklaşır: θ₂ < θ₁. Işığın bir kısmı her zaman yüzeyden yansır.Görsel: Sınav Defteri

Kırılmada ışığın hızı ve dalga boyu değişir, frekansı ve rengi değişmez. Aynı ortamda farklı renkler biraz farklı kırılır: mor ışık kırmızıdan daha çok kırılır. Ortamdan çıkan ışığın sapma miktarı iki ortamın kırılma indisleri arasındaki farka ve gelme açısına bağlıdır.

Çözümlü örnek

Işık bir camda 2·10⁸ m/s hızla ilerliyor. Camın kırılma indisi nedir? (c = 3·10⁸ m/s)

  1. n = c/v = 3·108 ÷ 2·108 = 1,5.
  2. Değer 1'den büyük: ışık camda yavaşlamıştır.

Cevap: 1,5

Çözümlü örnek

Bir ışın havadan cama, sonra camdan suya geçiyor (n: hava 1, cam 1,5, su 1,33). Her geçişte ışın normale yaklaşır mı, uzaklaşır mı?

  1. Hava → cam: indis büyüyor, ışık yavaşlıyor: normale yaklaşır.
  2. Cam → su: indis küçülüyor (1,5 → 1,33), ışık hızlanıyor: normalden uzaklaşır.

Cevap: önce yaklaşır, sonra uzaklaşır.

✔ Doğru

  • Işık yavaşladığı (indisi büyük) ortama geçerken normale yaklaşır.
  • Kırılmada frekans, dolayısıyla renk değişmez.
  • Yüzeye dik gelen ışın kırılmadan geçer.

✘ Sık yapılan hata

  • İndisi büyük ortamdan küçüğe geçen ışının normale yaklaştığını sanmak.
  • Ortam değişince ışığın renginin değiştiğini sanmak.
  • Saydam bir ortamın kırılma indisini 1'den küçük yazmak.
Akılda kalsın: Yavaşlayan ışık normale yaklaşır, hızlanan uzaklaşır; su dalgasındaki kuralın aynısı. Kırılmada değişmeyen tek şey frekans, yani renktir.
Sınavda

Nasıl sorulurOrtamları ve kırılma indisleri verilen ışının izlediği yol, ortamların indis sıralaması ya da kırılmada değişen ve değişmeyen nicelikler sorulur.

TuzakKırılma indisi büyük ortamdan küçüğe geçen ışının normale yaklaştığını sanmaktır; uzaklaşır. İkinci tuzak, ışığın ortam değiştirirken her durumda doğrultusunu ve rengini değiştirdiğini sanmaktır. Snell yasasıyla hesap sorulmaz.

▭Boşluk doldurma

Işık havadan suya eğik geçerken hızı ve normale . Yüzeye dik gelen ışık ise .

azalıryaklaşırkırılmazartaruzaklaşır

?Soru çöz

Işığın kırılmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ C. Dik gelişte kırılma açısı da sıfırdır; ama ortam değiştiği için hız değişir. A hız değişimini renk değişimi sanır, frekans ve renk aynı kalır; B hızlanan ışığın yönünü ters kurar, normalden uzaklaşır; D ışığın boşluktaki hızının en büyük hız olduğunu unutur, n ≥ 1'dir.

?Soru çöz oran

Işığın X ortamındaki hızı, Y ortamındaki hızının 4/3 katıdır. X ve Y ortamlarının kırılma indislerinin oranı n(X)/n(Y) kaçtır?

✓ B. n = c/v: kırılma indisi ışığın ortamdaki hızıyla ters orantılıdır. n(X)/n(Y) = v(Y)/v(X) = 3/4; ışık X'te daha hızlı olduğu için X'in indisi küçüktür. A indisi hızla doğru orantılı sanır; C doğru orantı kurup karesini alır; D ters orantıyı bulur ama karesini alır.
KAVRAM · TAM YANSIMA

Tam yansıma: ışık sudan çıkamazsa

MEB 10. sınıf · Optik · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaIşığın yansıma kanunları nelerdir, düzgün ve dağınık yansıma arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Işık ve aynalar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Işık bir yüzeye çarpıp geldiği ortama geri döner: buna yansıma denir. Yansıma kanunlarına göre gelen ışın, yansıyan ışın ve yüzeyin normali aynı düzlemdedir ve gelme açısı yansıma açısına eşittir; açılar normale göre ölçülür. Pürüzsüz yüzeyde düzgün, pürüzlü yüzeyde dağınık yansıma olur. Cisimleri, yüzeylerinden yansıyıp gözümüze gelen ışık sayesinde görürüz.

Yansıma ve görme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tam yansıma nedir, sınır açısı ne demektir, fiber optik ve serap nasıl açıklanır?

Kısa cevap: Işık kırılma indisi büyük ortamdan küçük ortama geçerken normalden uzaklaşır. Gelme açısı büyüdükçe kırılan ışın yüzeye yaklaşır; kırılma açısının 90° olduğu gelme açısına sınır açısı denir. Gelme açısı sınır açısını aşarsa ışık ikinci ortama geçemez ve tamamen yansır: tam yansıma. Fiber optik kablolar, serap, havuz ışıklandırması ve elmasın parlaması bu olayla açıklanır.

İnternet verileri okyanus diplerindeki saç inceliğinde cam liflerin içinde ışık olarak yol alır; ışık lifin dışına kaçmaz, çünkü her çarpışta tamamen geri yansır.

Su altındaki bir lambadan çıkan ışınları düşün. Normale yakın çıkan ışın havaya geçer ve normalden uzaklaşarak kırılır. Gelme açısı büyüdükçe kırılan ışın yüzeye yatar; bir açıda yüzeyi yalayarak ilerler: bu gelme açısı sınır açısıdır. Daha büyük açılarda ışık havaya hiç çıkamaz, yüzeyden tamamen geri döner: tam yansıma. Tam yansıma için iki şart birlikte gerekir: ışık indisi büyük ortamdan küçük ortama gitmeli ve gelme açısı sınır açısından büyük olmalıdır. İki ortamın indisleri arasındaki fark büyüdükçe sınır açısı küçülür. Bu konuda sınır açısı hesaplatılmaz.

Gelme açısı büyüdükçe kırılan ışın yüzeye yatar; sınır açısında yüzeyi yalar, daha büyük açılarda ışık tamamen suya geri yansır.Görsel: Sınav Defteri
Tam yansımanın kullanıldığı yerler
ÖrnekNe oluyor?
Fiber optik kabloışık camın iç yüzeylerinden art arda tam yansıyarak kablo boyunca taşınır (internet, endoskopi)
Serapsıcak asfaltın üstündeki sıcak havanın indisi küçüktür; gökten gelen ışık eğrilerek tam yansır, yolda su varmış gibi görünür
Havuz ışıklandırmasıdipteki lambanın ışığı bazı açılarda yüzeyden çıkamaz, suyun içinde kalır
Elmasindisi çok büyük, sınır açısı küçük; içine giren ışık defalarca tam yansıyıp parlar
Çözümlü örnek

Havadan suya giden bir ışınla sudan havaya giden bir ışından hangisinde tam yansıma olabilir?

  1. Tam yansıma ancak ışık indisi büyük ortamdan küçük ortama giderken olur.
  2. Havadan suya giden ışın normale yaklaşır; her açıda suya geçebilir.
  3. Sudan havaya giden ışın, gelme açısı sınır açısını aşarsa tam yansır.

Cevap: yalnız sudan havaya giden ışında

Çözümlü örnek

Sıcak bir yaz gününde uzaktaki asfalt ıslakmış gibi parlıyor. Bu serap olayını açıklayınız.

  1. Asfaltın hemen üstündeki hava çok sıcaktır; sıcak havanın kırılma indisi daha küçüktür.
  2. Gökyüzünden gelen ışık, indisi giderek küçülen katmanlardan geçerken normalden uzaklaşa uzaklaşa eğrilir.
  3. Sonunda tam yansıyarak yukarı döner ve gözümüze gelir: gökyüzünün görüntüsü yolda su gibi görünür.

Cevap: sıcak havada eğrilen ışığın tam yansımasıyla

✔ Doğru

  • Tam yansıma yalnız yoğundan az yoğun ortama geçişte olur.
  • Gelme açısı sınır açısını aşarsa ışık geri yansır.
  • Fiber optik, serap ve elmasın parlaması tam yansımadır.

✘ Sık yapılan hata

  • Az yoğundan yoğun ortama geçişte de tam yansıma olacağını sanmak.
  • Bardaktaki paranın yukarıda görünmesini tam yansımaya bağlamak.
  • Sınır açısıyla gelen ışının havaya çıktığını sanmak; yüzeyi yalayarak gider.
Akılda kalsın: Tam yansıma için yoğundan seyreğe git ve sınır açısını aş. Fiber optik, serap, havuz ışığı, elmas: dördü de aynı olayın örneğidir.
Sınavda

Nasıl sorulurIşının ortamlar arasında hangi durumda tam yansıma yapacağı, sınır açısının ortamların indisleriyle ilişkisi ve günlük örnekler sorulur.

TuzakTam yansımanın az yoğundan yoğun ortama geçişte de olabileceğini sanmaktır. İkinci tuzak, su dolu bardaktaki paranın yukarıda görünmesini ya da kalemin kırık görünmesini tam yansımaya bağlamaktır; ikisi de kırılmadır. Fiber optikte ışığı ayna değil tam yansıma taşır.

⇄Bilgi eşleştirme olay → açıklama

?Soru çöz

Bir ışık ışınının iki saydam ortamın sınırında tam yansıma yapabilmesi için aşağıdakilerden hangisi gereklidir?

✓ A. İki şart birlikte gerekir: yoğundan seyreğe gitmek ve sınır açısını aşmak. B yönü ters kurar, o geçişte ışık normale yaklaşıp her zaman geçer; C sınır açısından küçük açıda ışık kırılarak çıkar; D ikinci ortamın indisini artırmak farkı küçültür, tam yansımayı zorlaştırır.
UYGULAMA · GÖRÜNÜR DERİNLİK

Görünür derinlik: havuz neden olduğundan sığ görünür?

MEB 10. sınıf · Optik · TYT · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDüzlem aynada görüntü nasıl oluşur, görüntünün özellikleri ve görüş alanı nedir?Bağlantılı konudan (Işık ve aynalar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Düzlem aynada görüntü, yansıyan ışınların uzantılarının aynanın arkasında kesiştiği yerde oluşur; bu yüzden sanaldır. Görüntü düz, cisimle eşit boyda ve aynaya cisimle eşit uzaklıktadır; sağ-sol ters (simetrik) görülür. Görüş alanı, gözün aynada görebildiği bölgedir; göz aynaya yaklaştıkça ve ayna büyüdükçe genişler.

Düzlem ayna ve görüş alanı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Havuz neden olduğundan sığ görünür, sudaki cismin görünür uzaklığı neden değişir?

Kısa cevap: Sudaki bir cisimden çıkan ışık havaya geçerken normalden uzaklaşarak kırılır. Gözümüz ışığın düz geldiğini varsaydığı için cismi kırılan ışığın uzantısı üzerinde, yani olduğundan daha yakında (yukarıda) görür: havuz sığ görünür. Sudaki bir gözlemci ise havadaki cismi olduğundan daha uzakta görür. Görünür uzaklığın farkı ortamların kırılma indislerine ve bakış açısına bağlıdır.

Dibi görünen bir havuza “sığ” diye atlayan biri, suyun beklediğinden çok daha derin olduğunu acı biçimde öğrenebilir.

Havuzun dibindeki bir paradan çıkan ışık su yüzeyine gelir ve havaya geçerken normalden uzaklaşarak kırılır. Bu ışın gözümüze ulaşınca beynimiz onu geriye doğru düz bir çizgi olarak uzatır ve parayı bu uzantının üzerinde, gerçek yerinden daha yüksekte “görür”. Bu yüzden sudaki cisimler olduğundan yakın, havuzlar olduğundan sığ görünür. Suya batırılmış bir kalemin yüzeyde kırık görünmesinin nedeni de budur. Tersine, suyun içindeki bir dalgıç ya da balık, havadaki bir kuşu olduğundan daha uzakta görür. Görünür uzaklıkla ilgili bağıntı ve hesap bu düzeyde yoktur.

Sudan havaya geçen ışık normalden uzaklaşır; göz ışığı geriye düz uzatır ve parayı daha yukarıda görür.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Göl kenarındaki bir balıkçı sudaki balığı nerede görür? Mızrakla balığı vurmak isteyen kişi nereye nişan almalıdır?

  1. Balıktan gelen ışık sudan havaya çıkarken normalden uzaklaşır.
  2. Göz, balığı kırılan ışının uzantısında, gerçek yerinden daha yukarıda görür.
  3. Gerçek balık gördüğü yerin altındadır; mızrak görünen yerin biraz altına atılmalıdır.

Cevap: olduğundan yukarıda görür; görünenin altına nişan almalı.

Çözümlü örnek

Suyun altındaki bir dalgıç, su yüzeyinin üstünde uçan bir kuşa bakıyor. Kuşu nerede görür?

  1. Kuştan gelen ışık havadan suya geçerken normale yaklaşarak kırılır.
  2. Dalgıcın gözü ışığı geriye düz uzatır; uzantı kuşun gerçek yerinden daha yukarıdan gelir.

Cevap: olduğundan daha uzakta (yukarıda)

✔ Doğru

  • Sudaki cisim havadan bakana yüzeye daha yakın görünür.
  • Havadaki cisim sudan bakana daha uzak görünür.
  • Göz, ışığı düz gelmiş sanıp geriye uzatır.

✘ Sık yapılan hata

  • Kalemin suda kırık görünmesini yansımayla açıklamak; kırılmadır.
  • Balığın olduğundan daha derinde göründüğünü sanmak.
  • Sudaki balığın havadaki kuşu daha yakında gördüğünü sanmak.
Akılda kalsın: Sudaki cisim havadan yakın, havadaki cisim sudan uzak görünür. Göz her zaman ışığı “düz geldi” sanarak geri uzatır; aldanmanın kaynağı budur.
Sınavda

Nasıl sorulurSudaki cismin havadan, havadaki cismin sudan nasıl göründüğü; havuzun sığ, kalemin kırık görünmesi gibi olaylar sorulur.

TuzakSu dolu bardağın dibindeki paranın yukarıda görünmesini tam yansımaya bağlamaktır; kırılmadır. İkinci tuzak, göl kenarındaki gözlemcinin balığı olduğundan daha uzakta gördüğünü sanmaktır; daha yakında görür.

▭Boşluk doldurma

Havuzun kenarından bakan kişi havuzun dibini olduğundan görür, çünkü sudan havaya çıkan ışık normalden . Suyun altındaki dalgıç havadaki kuşu olduğundan görür.

sığuzaklaşıruzakderinyaklaşır

?Soru çöz

Su dolu bir bardağın dibindeki madeni paranın yüzeye daha yakınmış gibi görünmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Kırılan ışığın geriye uzantısı parayı daha yukarıda gösterir. A tam yansımayı kırılmayla karıştırır, tam yansımada ışık havaya hiç çıkmazdı; B görmeyi sağlar ama yer değiştirmeyi açıklamaz; C hızı ters kurar, ışık havaya çıkarken hızlanır.
KAVRAM · MERCEKLER

Mercekler: ince kenarlı toplar, kalın kenarlı dağıtır

MEB 10. sınıf · Optik · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaIşık neden kırılır, kırılma indisi nedir, ışık hangi durumda normale yaklaşır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Işık bir saydam ortamdan diğerine eğik geçerken hızı değiştiği için doğrultusu da değişir; buna kırılma denir. Kırılma indisi n = c/v, ışığın boşluktaki hızının ortamdaki hızına oranıdır ve 1'den küçük olamaz. Kırılma indisi büyük (yoğun) ortama geçen ışık normale yaklaşır, küçük ortama geçen normalden uzaklaşır. Yüzeye dik gelen ışık kırılmaz; rengi (frekansı) değişmez.

Kırılma ve kırılma indisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İnce kenarlı ve kalın kenarlı mercekler nedir, merceğin odak uzaklığı neye bağlıdır?

Kısa cevap: Mercek, en az bir yüzeyi küresel olan saydam bir cisimdir ve ışığı kırarak yönlendirir. Ortası kenarlarından kalın olan ince kenarlı mercek paralel ışınları bir odakta toplar (yakınsak); ortası ince olan kalın kenarlı mercek dağıtır, ışınların uzantıları odakta kesişir (ıraksak). Odak uzaklığı merceğin maddesine, yüzeylerinin eğriliğine, bulunduğu ortama ve ışığın rengine bağlıdır.

Ormana bırakılan bir cam şişe, güneş ışığını bir noktada toplayıp kuru otları tutuşturabilir.

Mercekler aynalar gibi ışığı yansıtarak değil, kırarak yönlendirir. İnce kenarlı (yakınsak) mercekte ışık kalın orta kısma doğru kırılır; asal eksene paralel gelen ışınlar merceğin arkasındaki odakta toplanır. Kalın kenarlı (ıraksak) mercekte ışınlar dışa doğru kırılır ve dağılır; uzantıları merceğin önündeki odakta kesişir. Merceğin iki tarafında birer odak vardır.

İnce kenarlı mercekte ışınların kendisi odakta buluşur (gerçek odak); kalın kenarlı mercekte uzantıları buluşur.Görsel: Sınav Defteri

Merceğin odak uzaklığı merceğin yapıldığı maddenin kırılma indisine, yüzeylerinin ne kadar eğri olduğuna ve merceğin bulunduğu ortama bağlıdır: yüzeyler daha eğri ya da madde daha yoğunsa ışık daha çok kırılır, odak yaklaşır. Mor ışık kırmızıdan çok kırıldığı için mor ışığın odak uzaklığı kırmızınınkinden kısadır. Odak uzaklığı ışığın şiddetine bağlı değildir. Bir cismin mercek gibi davranması için iki yüzünün de küresel olması gerekmez; bir yüzü düz, öbürü küresel olabilir. Odak uzaklığıyla ilgili bağıntı bu düzeyde verilmez.

Çözümlü örnek

Ormanlarda bırakılan cam şişeler ve kırıklar neden yangın riski oluşturur?

  1. Su dolu şişe ya da kavisli cam parçası ince kenarlı mercek gibi davranabilir.
  2. Güneş ışınlarını bir noktada toplar; o noktada sıcaklık çok artar.
  3. Kuru ot ve yapraklar tutuşma sıcaklığına ulaşıp yanabilir; bu yüzden doğaya cam atılmaz.

Cevap: cam ince kenarlı mercek gibi ışığı toplar.

Çözümlü örnek

Aynı ince kenarlı merceğe önce kırmızı, sonra mor ışık gönderiliyor. Hangisinin odak uzaklığı daha kısadır? Işığın şiddeti artırılırsa odak değişir mi?

  1. Camın kırılma indisi mor ışık için daha büyüktür; mor daha çok kırılır.
  2. Daha çok kırılan ışın eksene daha yakında toplanır: mor ışığın odak uzaklığı kısadır.
  3. Şiddet ışığın ne kadar parlak olduğudur; kırılmayı değiştirmez, odak aynı kalır.

Cevap: mor ışığınki kısa; şiddet odağı değiştirmez.

✔ Doğru

  • İnce kenarlı mercek ışığı toplar, kalın kenarlı dağıtır.
  • Işık mercekte kalın tarafa doğru kırılır.
  • Odak uzaklığını mercek maddesi, eğrilik, ortam ve renk belirler.

✘ Sık yapılan hata

  • İnce kenarlı merceğin paralel ışığı dağıttığını sanmak.
  • Odak uzaklığının ışığın şiddetine bağlı olduğunu sanmak.
  • Merceğin içinde bulunduğu ortamın odağı değiştirmediğini sanmak.
Akılda kalsın: Mercekte ışık kalın tarafa doğru kırılır: ortası kalınsa içe toplar, kenarı kalınsa dışa dağıtır. Odak uzaklığını madde, eğrilik, ortam ve renk belirler; şiddet belirlemez.
Sınavda

Nasıl sorulurİnce ve kalın kenarlı merceklerin ışığı nasıl kırdığı, odak uzaklığını etkileyen değişkenler ve mercek benzeri cisimler sorulur.

Tuzakİnce kenarlı merceğin paralel ışığı dağıttığını sanmaktır. İkinci tuzak, odak uzaklığının ışığın şiddetine bağlı olduğunu sanmaktır. Mercek gibi davranmak için iki yüzün de küresel olması şart değildir.

⇄Bilgi eşleştirme mercek

?Soru çöz

Bir merceğin odak uzaklığı aşağıdakilerden hangisine bağlı değildir?

✓ B. Şiddet ışığın parlaklığıdır, kırılma miktarını değiştirmez. A, C ve D kırılmayı doğrudan etkiler: indis ve eğrilik büyüdükçe ya da ortamla mercek arasındaki indis farkı arttıkça ışık daha çok kırılır, odak yaklaşır.
UYGULAMA · MERCEKTE GÖRÜNTÜ

Merceklerde görüntü: büyüteçten gözlüğe

MEB 10. sınıf · Optik · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÇukur ve tümsek aynada görüntünün yeri ve özellikleri cismin konumuna göre nasıl değişir?Bağlantılı konudan (Işık ve aynalar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çukur aynada görüntü cismin konumuna göre değişir: cisim odağın dışındaysa görüntü ters ve gerçektir; merkezin dışında küçük, merkezde eşit, merkez ile odak arasında büyük olur. Cisim odaktaysa görüntü oluşmaz; odak ile ayna arasındaysa görüntü düz, sanal ve büyüktür. Tümsek aynada görüntü her zaman düz, sanal, cisimden küçük ve odak ile ayna arasındadır.

Küresel aynalarda görüntü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İnce ve kalın kenarlı merceklerde görüntünün özellikleri nelerdir, mercekler nerelerde kullanılır?

Kısa cevap: İnce kenarlı mercekte cisim odağın dışındaysa görüntü merceğin öbür tarafında ters ve gerçektir; cisim 2F'nin dışında küçük, 2F'de eşit, F ile 2F arasında büyük olur. Cisim odaktaysa görüntü oluşmaz; odak ile mercek arasındaysa görüntü düz, sanal ve büyüktür (büyüteç). Kalın kenarlı mercekte görüntü her zaman düz, sanal ve küçüktür.

Büyütece eğilip karıncaya bakınca onu kocaman ve dik görürsün; büyüteci uzaklaştırınca karınca birden ters döner.

Merceklerde görüntü de özel ışınlarla bulunur: asal eksene paralel gelen ışın ince kenarlı mercekte arkadaki odaktan geçer; mercek merkezine gelen ışın kırılmadan geçer; odaktan geçerek gelen ışın paralel çıkar. Bu düzeyde görüntü çizimi istenmez; özel ışınlar ve görüntü özellikleri bilinir. Gerçek görüntü merceğin öbür tarafında oluşur ve perdeye düşürülebilir; sanal görüntü cisimle aynı taraftadır.

Merceklerde görüntü özellikleri
Cismin yeriGörüntüKullanım örneği
İnce kenarlı: 2F'nin dışındaters, gerçek, küçük (öbür tarafta F ile 2F arasında)fotoğraf makinesi, göz
İnce kenarlı: 2F'deters, gerçek, eşit (öbür tarafta 2F'de)—
İnce kenarlı: F ile 2F arasındaters, gerçek, büyük (2F'nin dışında)projeksiyon cihazı
İnce kenarlı: F'deoluşmaz (ışınlar paralel çıkar)el feneri, deniz feneri
İnce kenarlı: F ile mercek arasındadüz, sanal, büyük (cisimle aynı tarafta)büyüteç
Kalın kenarlı: her yerdedüz, sanal, küçükmiyop gözlüğü, kapı dürbünü

Gözümüzdeki göz merceği ince kenarlı bir mercektir ve retinada ters, küçük, gerçek bir görüntü oluşturur. Miyop göz uzağı net göremez, görüntü retinanın önüne düşer; kalın kenarlı mercekle düzeltilir. Hipermetrop göz yakını net göremez; ince kenarlı mercekle düzeltilir. Mikroskop ve teleskop birden fazla mercekle çalışır.

Çözümlü örnek

Bir öğrenci büyüteçle bir yazıyı büyük ve dik görüyor; büyüteci yazıdan uzaklaştırınca yazı ters dönüyor. Bu durumu açıklayınız.

  1. Büyüteç ince kenarlı mercektir. Yazı odak ile mercek arasında iken görüntü düz, sanal ve büyüktür.
  2. Mercek uzaklaştırılınca yazı odağın dışına çıkar; görüntü artık ters ve gerçektir.
  3. Tam odakta iken görüntü oluşmaz; bulanıklık bu geçişte görülür.

Cevap: odağın içinde sanal ve dik, dışında gerçek ve ters

Çözümlü örnek

Kapılardaki gözetleme deliğinden (kapı dürbünü) dışarıdakiler küçük ve dik görünür. İçinde hangi tür mercek vardır?

  1. Görüntü düz ve küçük: kalın kenarlı merceğin özelliği.
  2. Kalın kenarlı mercek geniş bir alanı küçülterek gösterir.

Cevap: kalın kenarlı mercek

✔ Doğru

  • Büyüteç: cisim odakla ince kenarlı mercek arasında; görüntü sanal, düz, büyük.
  • Kalın kenarlı mercek hep sanal, düz, küçük görüntü verir.
  • Miyopi kalın kenarlı, hipermetropi ince kenarlı mercekle düzeltilir.

✘ Sık yapılan hata

  • İnce kenarlı merceğin sanal görüntü veremeyeceğini sanmak.
  • Miyop gözü ince kenarlı mercekle düzeltmek.
  • Mercekte gerçek görüntüyü cisimle aynı tarafta sanmak.
Akılda kalsın: İnce kenarlı mercek çukur ayna gibi, kalın kenarlı mercek tümsek ayna gibi görüntü verir; yalnız gerçek görüntüler merceğin öbür tarafında oluşur. Miyop kalın, hipermetrop ince kenarlı mercek takar.
Sınavda

Nasıl sorulurCismin konumuna göre görüntünün özellikleri, görüntü özelliğinden merceğin türünü bulmak, büyüteç, fotoğraf makinesi, projeksiyon ve gözlük gibi kullanım alanları sorulur.

Tuzakİnce kenarlı merceğin sanal görüntü veremeyeceğini sanmaktır; büyüteç tam olarak budur. İkinci tuzak, miyop gözün ince kenarlı mercekle düzeltildiğini sanmaktır. Kalın kenarlı mercek de sanal görüntü verir, ama küçük.

⇄Bilgi eşleştirme cisim konumu → görüntü

?Soru çöz

Uzağı net göremeyen (miyop) bir kişinin göz kusuru aşağıdakilerden hangisiyle düzeltilir?

✓ C. Miyop gözde görüntü retinanın önüne düşer; ışığı biraz dağıtan kalın kenarlı mercek görüntüyü retinaya taşır. A hipermetropun düzeltilmesidir; B gözlükte ayna kullanıldığı yanılgısıdır, gözlükte mercek vardır; D ışığı kırarak toplamaz ya da dağıtmaz, kusuru düzeltmez.
KAVRAM · PRİZMA

Prizmalar: beyaz ışığın içindeki renkler

MEB 10. sınıf · Optik · TYT · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTam yansıma nedir, sınır açısı ne demektir, fiber optik ve serap nasıl açıklanır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Işık kırılma indisi büyük ortamdan küçük ortama geçerken normalden uzaklaşır. Gelme açısı büyüdükçe kırılan ışın yüzeye yaklaşır; kırılma açısının 90° olduğu gelme açısına sınır açısı denir. Gelme açısı sınır açısını aşarsa ışık ikinci ortama geçemez ve tamamen yansır: tam yansıma. Fiber optik kablolar, serap, havuz ışıklandırması ve elmasın parlaması bu olayla açıklanır.

Tam yansıma ve sınır açısı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Işık prizmada nasıl yol izler, beyaz ışık prizmada neden renklere ayrılır?

Kısa cevap: Işık prizmaya girerken ve çıkarken iki kez kırılır ve prizmanın tabanına doğru sapar. Beyaz ışık bütün görünür renklerin karışımıdır; camın kırılma indisi her renk için biraz farklı olduğundan renkler prizmada farklı miktarda kırılır ve ayrışır. Mor en çok, kırmızı en az kırılır. Gökkuşağı, yağmur damlalarında aynı ayrışmanın sonucudur; tam yansımalı prizmalar dürbün ve periskopta kullanılır.

Newton, karanlık odasına giren ince bir güneş demetini prizmadan geçirdiğinde duvarda bir gökkuşağı gördü; ışığın beyaz değil, renklerin karışımı olduğunu böyle anladı.

Tek renkli bir ışık prizmanın bir yüzüne eğik gelince cama girerken normale yaklaşır, öbür yüzden çıkarken normalden uzaklaşır; iki kırılmanın sonunda ışın prizmanın tabanına doğru sapar. Beyaz ışık ise kırmızıdan mora kadar bütün renkleri içerir. Camın kırılma indisi mor ışık için en büyük, kırmızı için en küçüktür; bu yüzden mor en çok, kırmızı en az sapar ve renkler yelpaze gibi açılır. Bu ayrışmaya renklere ayrılma (dağılma) denir. Prizmalarla ilgili bağıntı verilmez.

Her renk iki kez kırılır ve tabana doğru sapar; mor en çok, kırmızı en az. (Şekilde yalnız dört renk gösterilmiştir.)Görsel: Sınav Defteri

Prizmalar başka işler de görür: ışığı tam yansımayla 90° ya da 180° çeviren prizmalar dürbünlerde ve periskoplarda aynanın yerine kullanılır; çünkü tam yansıma ışığı hiç kayıpsız döndürür. Gökkuşağında yağmur damlaları küçük prizmalar gibi çalışır: güneş ışığı damlaya girerken ve çıkarken kırılır, içeride yansır ve renklere ayrılır.

Çözümlü örnek

Tek renkli kırmızı bir ışık prizmadan geçiriliyor. Işık renklere ayrılır mı? Hangi yöne sapar?

  1. Tek renkli ışık zaten tek renktir; ayrışacak başka renk içermez.
  2. İki kez kırılır ve prizmanın tabanına doğru sapar.

Cevap: ayrılmaz; tabana doğru sapar.

Çözümlü örnek

Prizmadan çıkan renklerden kırmızı ve mor ışığın camdaki hızlarını karşılaştırınız.

  1. Mor daha çok kırıldığına göre camın mor için kırılma indisi daha büyüktür.
  2. n = c/v: indis büyükse hız küçüktür.

Cevap: camda kırmızı ışık mordan hızlıdır.

✔ Doğru

  • Prizma beyaz ışığı renklerine ayırır; renk eklemez.
  • Kırmızı en az, mor en çok kırılır.
  • Renk sırası: kırmızı, turuncu, sarı, yeşil, mavi, mor.

✘ Sık yapılan hata

  • Prizmanın beyaz ışığa renk eklediğini sanmak.
  • Kırmızının en çok kırıldığını söylemek.
  • Bütün renklerin camda aynı hızla gittiğini sanmak.
Akılda kalsın: Prizmada renklerin sırası kırmızı, turuncu, sarı, yeşil, mavi, mor: kırmızı en az, mor en çok kırılır. Prizma renk üretmez; beyaz ışıkta zaten olan renkleri ayırır.
Sınavda

Nasıl sorulurTek renkli ışığın prizmada izlediği yol, beyaz ışığın ayrışması, renklerin kırılma miktarı ve camdaki hızlarının sıralaması sorulur.

TuzakPrizmanın beyaz ışığa renk eklediğini sanmaktır. İkinci tuzak, kırmızı ışığın en çok kırıldığını söylemektir. Magenta gökkuşağı renklerinden biri değildir; ışık karışımıyla elde edilir.

↕Sıralama prizmada kırılma, azdan çoğa

  1. Yeşil
  2. Kırmızı
  3. Mor
  4. Sarı

?Soru çöz

Beyaz ışığın prizmadan geçerken renklere ayrılmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Her renk farklı indisle karşılaştığı için farklı miktarda kırılır ve renkler ayrışır. B prizmanın renk ürettiğini sanır, renkler beyaz ışıkta zaten vardır; C sırayı ters kurar, en çok mor kırılır; D kırılmada frekansın değişmediğini unutur.
KAVRAM · RENK

Renk: ışık renkleri toplanır, boya renkleri soğurur

MEB 10. sınıf · Optik · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaIşık şiddeti, ışık akısı ve aydınlanma nedir, aydınlanma uzaklıkla nasıl değişir?Bağlantılı konudan (Işık ve aynalar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Işık şiddeti (I), bir kaynağın belirli bir yönde yaydığı ışığın gücüdür; birimi kandeladır (cd). Işık akısı (Φ), kaynaktan çıkıp bir yüzeye ulaşan ışık miktarıdır; birimi lümendir (lm). Aydınlanma (E), birim yüzeye düşen ışık akısıdır; birimi lükstür (lx). Aydınlanma ışık şiddetiyle doğru, uzaklığın karesiyle ters orantılıdır ve ışık yüzeye eğik geldikçe azalır.

Işığın doğası ve aydınlanma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cisimler neden renkli görünür, ışık ve boya renklerinde ana, ara ve tamamlayıcı renkler nelerdir?

Kısa cevap: Bir cisim, üzerine düşen ışıktan yansıttığı renkte görünür; diğer renkleri soğurur. Işığın ana renkleri kırmızı, yeşil ve mavidir; ikişer ikişer karışınca ara renkler sarı, camgöbeği ve magenta, üçü birlikte beyaz oluşur. Bir ana renkle onu içermeyen ara renk birbirinin tamamlayıcısıdır ve karışınca beyaz verir. Işıkta ara olan renkler boyada ana renktir.

Kırmızı ışıkla aydınlatılmış bir odada yeşil bir yaprak kapkara görünür; yaprağın rengi değişmemiştir, yansıtacağı ışık yoktur.

Beyaz ışıkla aydınlatılan bir domates kırmızıyı yansıtır, diğer renkleri soğurur; kırmızı görünür. Beyaz cisim bütün renkleri yansıtır, siyah cisim hepsini soğurur. Bir cisim ancak üzerine düşen ışıkta bulunan renkleri yansıtabilir: yeşil yaprak kırmızı ışık altında yansıtacak yeşil bulamaz ve siyah görünür. Renkli filtreler de kendi rengini (ve o rengi oluşturan ışık renklerini) geçirir, diğerlerini soğurur.

Işık renkleri karıştıkça açılır ve beyaza gider (toplama). Boyalar ise ışığı soğurduğu için karıştıkça koyulaşır ve siyaha gider.Görsel: Sınav Defteri

Işık rengi ile boya rengi

Işık renkleri karıştırılırken renkler eklenir: kırmızı ile yeşil ışık birlikte sarı görünür. Boyalar ise ışığı soğurarak renk verir; iki boya karışınca ikisinin de soğurduğu renkler soğurulur ve karışım koyulaşır. Bu yüzden ışıkta ara renk olan sarı, camgöbeği ve magenta boyada ana renk, ışıkta ana olan kırmızı, yeşil ve mavi boyada ara renktir. Saf sarı ışık ile kırmızı ve yeşilin karışımından oluşan sarı ışık göze aynı görünür; ama prizmadan geçirilince saf sarı ayrışmaz, karışım sarı kırmızı ve yeşile ayrılır.

Çözümlü örnek

Beyaz ışıkta sarı görünen bir kumaş kırmızı ışıkla, sonra mavi ışıkla aydınlatılıyor. Kumaş hangi renklerde görünür?

  1. Sarı kumaş kırmızıyı ve yeşili yansıtır (sarı = kırmızı + yeşil), maviyi soğurur.
  2. Kırmızı ışık altında kırmızıyı yansıtır: kırmızı görünür.
  3. Mavi ışık altında yansıtacak renk yoktur: siyah görünür.

Cevap: kırmızı ışıkta kırmızı, mavi ışıkta siyah

Çözümlü örnek

Beyaz ışık önce sarı, sonra camgöbeği filtreden geçiriliyor. Çıkan ışık hangi renktedir?

  1. Sarı filtre kırmızı ve yeşili geçirir, maviyi soğurur.
  2. Camgöbeği filtre yeşil ve maviyi geçirir, kırmızıyı soğurur.
  3. İkisinden de geçebilen yalnız yeşildir.

Cevap: yeşil

✔ Doğru

  • Işıkta ana renkler kırmızı, yeşil ve mavidir.
  • Kırmızı ve yeşil ışık birlikte sarı verir.
  • Cisim yalnız üzerine düşen ışıktaki kendi rengini yansıtır; yoksa siyah görünür.

✘ Sık yapılan hata

  • Kırmızı ışık altındaki cismin sarı ya da yeşil görünebileceğini sanmak.
  • Sarıyı boyada ara renk saymak; ışıkta ara, boyada ana renktir.
  • Işık renklerinin karışımını boya karışımıyla aynı kurala bağlamak.
Akılda kalsın: Işıkta KYM (kırmızı, yeşil, mavi) ana; sarıyı K + Y diye düşün. Cisim yalnız üzerine düşeni yansıtabilir; düşen ışıkta kendi rengi yoksa siyah görünür.
Sınavda

Nasıl sorulurRenkli ışıklar altında cisimlerin görünen rengi, filtrelerden geçen ışığın rengi, ışık ve boya renklerinde ana-ara-tamamlayıcı renkler sorulur.

TuzakKırmızı ışık altındaki bir cismin sarı ya da yeşil görünebileceğini sanmaktır. İkinci tuzak, ışık ve boya renklerini karıştırıp sarıyı boyada ara renk saymaktır; sarı ışıkta ara, boyada ana renktir.

▭Boşluk doldurma

Kırmızı ve yeşil ışık karışınca , üç ana ışık rengi karışınca elde edilir. Kırmızı ışığın tamamlayıcısı 'dir.

sarıbeyazcamgöbeğisiyahmagenta

?Soru çöz

Beyaz ışıkta yeşil görünen bir yaprak, karanlık bir odada yalnız kırmızı ışıkla aydınlatılıyor. Yaprak hangi renkte görünür?

✓ D. Yeşil yaprak yalnız yeşili yansıtır; kırmızı ışığı soğurur ve yansıtacak ışık kalmaz. A cismin üzerine düşen her ışığı yansıttığını sanır; B kırmızı ile yeşili karıştırıp sarı elde eder, oysa ortamda yeşil ışık yoktur; C cismin rengini ışıktan bağımsız sanır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Çukur bir aynanın odak noktası ile tepe noktası arasına konan bir cismin görüntüsünün özellikleri nelerdir?

✓ D. Odak içindeki cisimden yansıyan ışınlar ıraksar; uzantıları arkada kesişir: düz, sanal, büyük görüntü (makyaj aynası). A merkezin dışındaki cismin durumudur; B merkez ile odak arasındaki cisminkidir; C cisim tam odaktayken geçerli olan durumu odak içine uygular.Kaynak: Işık ve aynalar · Küresel aynalarda görüntü

?Soru 2

Düzlem bir aynaya gelen ışın, ayna yüzeyiyle 30° açı yapmaktadır. Yansıma açısı kaç derecedir?

✓ A. Gelme açısı normale göre 90° − 30° = 60°; yansıma açısı da 60°. B açıyı ayna yüzeyinden ölçer; C gelen ile yansıyan ışın arasındaki açıyı (60° + 60°) yansıma açısı sanır; D normali yansıyan ışın sanar.Kaynak: Işık ve aynalar · Yansıma ve görme

?Soru 3

Aynı yayda karşılıklı ilerleyen, biçimleri ve genlikleri aynı olan, biri baş yukarı diğeri baş aşağı iki atma tam üst üste geliyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Zıt yönlü özdeş atmaların yer değiştirmeleri o an toplamda sıfırdır; ayrıldıktan sonra atmalar aynen devam eder. A enerjinin yok olduğunu sanır, oysa enerji yayın hareketinde saklıdır; B aynı yönlü atmaların durumunu buraya uygular; C atmaların birbirinden yansıdığı yanılgısıdır.Kaynak: Dalgalar · İletim ve atmaların karşılaşması

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi Pascal ilkesinin bir uygulamasıdır?

✓ D. Fren pedalına uygulanan basınç fren hidroliğiyle tekerleklerdeki pistonlara aynen iletilir. A akışkan hızıyla ilgili Bernoulli ilkesidir; B ve C kaldırma kuvvetiyle açıklanır (balonda havanın kaldırma kuvveti), basıncın iletilmesiyle değil.Kaynak: Basınç ve kaldırma kuvveti · Pascal ilkesi ve gaz basıncı

?Soru 5

Ses dalgalarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ B. Ses mekanik dalgadır, yayılmak için ortam gerekir. A frekansı hızla karıştırır, aynı ortamda bütün sesler aynı hızla gider; C radar ile sonarı karıştırır, radar elektromanyetik dalga kullanır; D sesi su yüzeyi dalgası gibi düşünür, ses boyunadır.Kaynak: Dalgalar · Ses dalgaları

?Soru 6

Geniş bir ışık kaynağının önüne saydam olmayan bir top, topun arkasına da bir perde konuyor. Perdede oluşanlarla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Geniş kaynakta bazı noktalara kaynağın hiçbir yerinden, bazılarına bir kısmından ışık gelir. A noktasal kaynağın durumunu geniş kaynağa uygular; B tam gölgeyi atlar; C ters sonuçtur, noktasal kaynakta yarı gölge hiç oluşmaz.Kaynak: Işık ve aynalar · Gölge ve yarı gölge

?Soru 7

Işıkla ilgili nicelik–birim eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?

✓ B. Birim yüzeye düşen ışık akısı aydınlanmadır, birimi lükstür. A ışık şiddeti ile ışık akısını karıştırır (lümen akının birimidir); C ise tersini yapar (kandela şiddetin birimidir); D aydınlanmaya temel nicelik olan ışık şiddetinin birimini verir.Kaynak: Işık ve aynalar · Işığın doğası ve aydınlanma

?Soru 8

Aynı maddeden yapılmış türdeş, dik silindir biçimli K ve L cisimleri yatay zeminde duruyor. K'nin yüksekliği h, taban alanı A; L'nin yüksekliği 3h, taban alanı 2A'dır. Cisimlerin zemine uyguladığı basınçların oranı P(K)/P(L) kaçtır?

✓ D. Türdeş dik silindirde G = d·A·h·g olduğundan P = G/A = h·d·g; taban alanı sadeleşir. P(K)/P(L) = h/3h = 1/3. A ağırlıklar oranını (A·h)/(2A·3h) = 1/6 basınç oranı sanır; B ağırlığın alanla büyüdüğünü unutup h/A oranlarını böler (2/3); C yalnız alana bakıp alanı küçük olanın basıncını 2 kat sanır.Kaynak: Basınç ve kaldırma kuvveti · Katı basıncı

?Soru 9

Derin bölgeden sığ bölgeye geçen doğrusal bir su dalgası için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Sığ suda dalga yavaşlar; frekans kaynağa bağlı olduğundan sabit kalır, dalga boyu hızla birlikte küçülür. A frekansın ortama bağlı olduğu yanılgısıdır; B derinlik-hız ilişkisini ters kurar; D yön değişmemesini hız ve dalga boyunun da değişmemesi sanır.Kaynak: Dalgalar · Su dalgalarında derinlik ve kırılma

?Soru 10

Yüzmekte olan bir gemi tatlı sulu bir nehirden tuzlu denize geçiyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Yüzen gemide kaldırma kuvveti hep ağırlığa eşittir; sıvı yoğunlaşınca aynı kuvvet için daha az batması yeter. A yoğun sıvının her durumda daha büyük kaldırma kuvveti uyguladığını sanır; B özkütle ile batan hacim arasındaki ters ilişkiyi ters kurar; D kaldırma kuvvetinin değiştiğini sanır, oysa gemi yüzdükçe G'ye eşittir.Kaynak: Basınç ve kaldırma kuvveti · Yüzme, askıda kalma, batma
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Optik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →