Işığın kırılması: hız değişince yön değişir
MEB 10. sınıf · Optik · TYT · Okuma 5 dk · 3 etkinlik
Önce hatırlaSu dalgalarının hızı derinlikle nasıl değişir, su dalgaları neden kırılır?Bağlantılı konudan (Dalgalar). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Su dalgaları derin suda hızlı, sığ suda yavaş ilerler. Dalga derin bölgeden sığ bölgeye geçerken frekansı değişmez; hızı ve dalga boyu azalır. Ortam sınırına eğik gelen doğrusal dalganın ilerleme doğrultusu değişir: buna kırılma denir. Sığdan derine geçen dalga normalden uzaklaşır, derinden sığa geçen normale yaklaşır. Sınıra dik gelen dalga kırılmaz ama hızı yine değişir.
Su dalgalarında derinlik ve kırılma
✎Konu anlatımı
Işık neden kırılır, kırılma indisi nedir, ışık hangi durumda normale yaklaşır?
Kısa cevap: Işık bir saydam ortamdan diğerine eğik geçerken hızı değiştiği için doğrultusu da değişir; buna kırılma denir. Kırılma indisi n = c/v, ışığın boşluktaki hızının ortamdaki hızına oranıdır ve 1'den küçük olamaz. Kırılma indisi büyük (yoğun) ortama geçen ışık normale yaklaşır, küçük ortama geçen normalden uzaklaşır. Yüzeye dik gelen ışık kırılmaz; rengi (frekansı) değişmez.Su dolu bir bardağa konan kalem, su yüzeyinde kırılmış gibi görünür; kalem sağlamdır, kırılan ışığın yoludur.
Dalgalar sayfasında su dalgalarının derin bölgeden sığ bölgeye geçerken yavaşlayıp normale yaklaştığını görmüştük. Işık da böyle davranır: havadan suya ya da cama geçerken yavaşlar ve normale yaklaşır; sudan havaya çıkarken hızlanır ve normalden uzaklaşır. Bir ortamın ışığı ne kadar yavaşlattığını kırılma indisi anlatır: n = c/v. Boşlukta ışık en hızlı olduğu için hiçbir saydam ortamın indisi 1'den küçük değildir; havanın indisi yaklaşık 1, suyunki yaklaşık 1,33, camınki yaklaşık 1,5'tir.
Kırılmada ışığın hızı ve dalga boyu değişir, frekansı ve rengi değişmez. Aynı ortamda farklı renkler biraz farklı kırılır: mor ışık kırmızıdan daha çok kırılır. Ortamdan çıkan ışığın sapma miktarı iki ortamın kırılma indisleri arasındaki farka ve gelme açısına bağlıdır.
Işık bir camda 2·10⁸ m/s hızla ilerliyor. Camın kırılma indisi nedir? (c = 3·10⁸ m/s)
- n = c/v = 3·108 ÷ 2·108 = 1,5.
- Değer 1'den büyük: ışık camda yavaşlamıştır.
Cevap: 1,5
Bir ışın havadan cama, sonra camdan suya geçiyor (n: hava 1, cam 1,5, su 1,33). Her geçişte ışın normale yaklaşır mı, uzaklaşır mı?
- Hava → cam: indis büyüyor, ışık yavaşlıyor: normale yaklaşır.
- Cam → su: indis küçülüyor (1,5 → 1,33), ışık hızlanıyor: normalden uzaklaşır.
Cevap: önce yaklaşır, sonra uzaklaşır.
✔ Doğru
- Işık yavaşladığı (indisi büyük) ortama geçerken normale yaklaşır.
- Kırılmada frekans, dolayısıyla renk değişmez.
- Yüzeye dik gelen ışın kırılmadan geçer.
✘ Sık yapılan hata
- İndisi büyük ortamdan küçüğe geçen ışının normale yaklaştığını sanmak.
- Ortam değişince ışığın renginin değiştiğini sanmak.
- Saydam bir ortamın kırılma indisini 1'den küçük yazmak.
Nasıl sorulurOrtamları ve kırılma indisleri verilen ışının izlediği yol, ortamların indis sıralaması ya da kırılmada değişen ve değişmeyen nicelikler sorulur.
TuzakKırılma indisi büyük ortamdan küçüğe geçen ışının normale yaklaştığını sanmaktır; uzaklaşır. İkinci tuzak, ışığın ortam değiştirirken her durumda doğrultusunu ve rengini değiştirdiğini sanmaktır. Snell yasasıyla hesap sorulmaz.
▭Boşluk doldurma
Işık havadan suya eğik geçerken hızı ve normale . Yüzeye dik gelen ışık ise .
?Soru çöz
Işığın kırılmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
?Soru çöz oran
Işığın X ortamındaki hızı, Y ortamındaki hızının 4/3 katıdır. X ve Y ortamlarının kırılma indislerinin oranı n(X)/n(Y) kaçtır?