Aşağı doğru düşey atış: serbest düşmeye ilk hız eklenince
MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaSerbest düşme nedir, hava direnci ve limit hız düşen cismi nasıl etkiler?Bağlantılı konudan (Sabit ivmeli hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Hava direncinin ihmal edildiği ortamda ilk hızsız bırakılan cisim, kütlesinden bağımsız olarak g ivmesiyle düşer: v = g·t, h = ½·g·t², v² = 2·g·h. Havada ise direnç kuvveti Fd = k·A·v² hızla büyür; ağırlığa eşitlenince ivme sıfırlanır ve cisim sabit bir hızla, limit hızla düşer: v(limit) = √(m·g / (k·A)).
✎Konu anlatımı
Aşağı doğru düşey atışta hız ve yükseklik nasıl hesaplanır?
Kısa cevap: Aşağı doğru düşey atışta cisim v₀ ilk hızıyla aşağı fırlatılır ve hava direnci yoksa g ivmesiyle hızlanır. Hızı v = v₀ + g·t, düştüğü yükseklik h = v₀·t + ½·g·t² ile bulunur; zamansız denklem v² = v₀² + 2·g·h'dir. Aynı yerden serbest bırakılan cisimle arasındaki uzaklık v₀ hızıyla düzgün artar.Köprüden aşağı fırlatılan taş, yalnızca bırakılan taştan önce suya ulaşır; ama ikisi de aynı ivmeyle hızlanır.
Serbest düşmeyi Sabit ivmeli hareket sayfasında gördük: ilk hız sıfır, ivme g. Aşağı doğru düşey atışta tek fark, cismin başlangıçta bir hızı olmasıdır. Hareket yine düz bir çizgide, yine sabit ivmelidir; bu yüzden aynı denklemler kullanılır, yalnız v0 sıfır değildir. Aşağı yönü pozitif seçmek işareti kolaylaştırır: hem ilk hız hem ivme pozitif olur.
Bırakılan ve atılan: birbirine göre
Aynı anda aynı noktadan biri serbest bırakılan, öteki v₀ hızıyla aşağı atılan iki taş düşünelim. İkisinin de ivmesi g olduğu için Vektörler sayfasında gördüğümüz bağıl hareket burada çok sade bir sonuç verir: birbirlerine göre ivmeleri sıfırdır. Atılan taş, bırakılana göre sabit v₀ hızıyla uzaklaşır; aradaki mesafe her saniye v₀ kadar artar.
Köprüden 10 m/s hızla düşey aşağı atılan taş 2 s sonra suya çarpıyor. Köprünün sudan yüksekliği ve taşın çarpma hızı nedir? (g = 10 m/s², hava direnci yok)
- h = 10 · 2 + ½ · 10 · 2² = 20 + 20 = 40 m.
- v = 10 + 10 · 2 = 30 m/s. Kontrol: 30² = 10² + 2 · 10 · 40 = 900.
Cevap: 40 m; 30 m/s
60 m yükseklikteki bir pencereden 20 m/s hızla düşey aşağı atılan top kaç saniyede yere ulaşır ve yere hangi hızla çarpar? (g = 10 m/s²)
- 60 = 20t + 5t² → t² + 4t − 12 = 0 → (t + 6)(t − 2) = 0.
- Negatif kök fiziksel değil: t = 2 s.
- v = 20 + 10 · 2 = 40 m/s; kontrol: √(400 + 1200) = 40.
Cevap: 2 s; 40 m/s
✔ Doğru
- Aşağı atışta v = v₀ + g·t ve h = v₀·t + ½·g·t².
- Atılan ve bırakılan cismin ivmesi aynıdır: g.
- Aynı anda bırakılan ve atılan iki cisim arasındaki uzaklık, hız farkı × süre kadardır.
✘ Sık yapılan hata
- Yükseklik hesabında v₀·t terimini unutmak.
- Aşağı atılan cismin ivmesini g'den büyük sanmak.
- Çarpma hızında v₀'ın karesini almayı unutmak: v² = v₀² + 2·g·h.
Nasıl sorulurBelirli yükseklikten aşağı atılan cismin düşme süresi ya da çarpma hızı sorulur; aynı anda bırakılan ve atılan cisimlerin aradaki uzaklığı ve yere varış sırası karşılaştırılır.
TuzakYükseklik hesabında ilk hızın katkısını (v₀·t) unutmaktır. İkinci tuzak, atılan cismin ivmesinin bırakılandan büyük olduğunu sanmaktır; ikisinin ivmesi de g'dir, yalnız başlangıç hızları farklıdır.
▭Boşluk doldurma
5 m/s hızla düşey aşağı atılan bir cisim 3 s sonra yere çarpıyor. Çarpma hızı m/s, atıldığı yükseklik m'dir. (g = 10 m/s²)
?Soru çöz
Bir köprüden 20 m/s hızla düşey aşağı atılan taş 3 s sonra suya çarpıyor. Köprünün sudan yüksekliği kaç metredir? (g = 10 m/s², hava direnci önemsiz)