Atış hareketleri: düşey, yatay ve eğik atış

Her atışı birbirinden bağımsız iki harekete ayırarak çözüyoruz: yatayda sabit hız, düşeyde serbest düşme. Formül ezberi yerine bu ayrımı öğretiyoruz.

5 durakAYT · 11. sınıf
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
152 sorubu konuda çözebileceğin
HESAP · DÜŞEY ATIŞ

Aşağı doğru düşey atış: serbest düşmeye ilk hız eklenince

MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSerbest düşme nedir, hava direnci ve limit hız düşen cismi nasıl etkiler?Bağlantılı konudan (Sabit ivmeli hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hava direncinin ihmal edildiği ortamda ilk hızsız bırakılan cisim, kütlesinden bağımsız olarak g ivmesiyle düşer: v = g·t, h = ½·g·t², v² = 2·g·h. Havada ise direnç kuvveti Fd = k·A·v² hızla büyür; ağırlığa eşitlenince ivme sıfırlanır ve cisim sabit bir hızla, limit hızla düşer: v(limit) = √(m·g / (k·A)).

Serbest düşme ve limit hız

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Aşağı doğru düşey atışta hız ve yükseklik nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Aşağı doğru düşey atışta cisim v₀ ilk hızıyla aşağı fırlatılır ve hava direnci yoksa g ivmesiyle hızlanır. Hızı v = v₀ + g·t, düştüğü yükseklik h = v₀·t + ½·g·t² ile bulunur; zamansız denklem v² = v₀² + 2·g·h'dir. Aynı yerden serbest bırakılan cisimle arasındaki uzaklık v₀ hızıyla düzgün artar.

Köprüden aşağı fırlatılan taş, yalnızca bırakılan taştan önce suya ulaşır; ama ikisi de aynı ivmeyle hızlanır.

Serbest düşmeyi Sabit ivmeli hareket sayfasında gördük: ilk hız sıfır, ivme g. Aşağı doğru düşey atışta tek fark, cismin başlangıçta bir hızı olmasıdır. Hareket yine düz bir çizgide, yine sabit ivmelidir; bu yüzden aynı denklemler kullanılır, yalnız v0 sıfır değildir. Aşağı yönü pozitif seçmek işareti kolaylaştırır: hem ilk hız hem ivme pozitif olur.

v = v0 + g·t h = v0·t + ½·g·t² v² = v0² + 2·g·hAşağı yön pozitif. Hız-zaman grafiği v₀'dan başlayan eğik doğrudur, eğimi g'dir.

Bırakılan ve atılan: birbirine göre

Aynı anda aynı noktadan biri serbest bırakılan, öteki v₀ hızıyla aşağı atılan iki taş düşünelim. İkisinin de ivmesi g olduğu için Vektörler sayfasında gördüğümüz bağıl hareket burada çok sade bir sonuç verir: birbirlerine göre ivmeleri sıfırdır. Atılan taş, bırakılana göre sabit v₀ hızıyla uzaklaşır; aradaki mesafe her saniye v₀ kadar artar.

Her iki taş da her saniye 10 m/s hız kazanır; fark yalnız başlangıçtaki 10 m/s'dir. Bu fark hiç kapanmaz, hiç büyümez: aradaki mesafe düzgün artar.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Köprüden 10 m/s hızla düşey aşağı atılan taş 2 s sonra suya çarpıyor. Köprünün sudan yüksekliği ve taşın çarpma hızı nedir? (g = 10 m/s², hava direnci yok)

  1. h = 10 · 2 + ½ · 10 · 2² = 20 + 20 = 40 m.
  2. v = 10 + 10 · 2 = 30 m/s. Kontrol: 30² = 10² + 2 · 10 · 40 = 900.

Cevap: 40 m; 30 m/s

Çözümlü örnek

60 m yükseklikteki bir pencereden 20 m/s hızla düşey aşağı atılan top kaç saniyede yere ulaşır ve yere hangi hızla çarpar? (g = 10 m/s²)

  1. 60 = 20t + 5t² → t² + 4t − 12 = 0 → (t + 6)(t − 2) = 0.
  2. Negatif kök fiziksel değil: t = 2 s.
  3. v = 20 + 10 · 2 = 40 m/s; kontrol: √(400 + 1200) = 40.

Cevap: 2 s; 40 m/s

✔ Doğru

  • Aşağı atışta v = v₀ + g·t ve h = v₀·t + ½·g·t².
  • Atılan ve bırakılan cismin ivmesi aynıdır: g.
  • Aynı anda bırakılan ve atılan iki cisim arasındaki uzaklık, hız farkı × süre kadardır.

✘ Sık yapılan hata

  • Yükseklik hesabında v₀·t terimini unutmak.
  • Aşağı atılan cismin ivmesini g'den büyük sanmak.
  • Çarpma hızında v₀'ın karesini almayı unutmak: v² = v₀² + 2·g·h.
Akılda kalsın: Aşağı atış = serbest düşme + v₀·t. Aynı noktadan aynı anda bırakılan ve atılan iki cisim arasındaki uzaklık, ilk hız farkı × süre kadardır; çünkü ivmeleri aynıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurBelirli yükseklikten aşağı atılan cismin düşme süresi ya da çarpma hızı sorulur; aynı anda bırakılan ve atılan cisimlerin aradaki uzaklığı ve yere varış sırası karşılaştırılır.

TuzakYükseklik hesabında ilk hızın katkısını (v₀·t) unutmaktır. İkinci tuzak, atılan cismin ivmesinin bırakılandan büyük olduğunu sanmaktır; ikisinin ivmesi de g'dir, yalnız başlangıç hızları farklıdır.

▭Boşluk doldurma

5 m/s hızla düşey aşağı atılan bir cisim 3 s sonra yere çarpıyor. Çarpma hızı m/s, atıldığı yükseklik m'dir. (g = 10 m/s²)

35604530

?Soru çöz

Bir köprüden 20 m/s hızla düşey aşağı atılan taş 3 s sonra suya çarpıyor. Köprünün sudan yüksekliği kaç metredir? (g = 10 m/s², hava direnci önemsiz)

✓ B. h = 20 · 3 + ½ · 10 · 3² = 60 + 45 = 105 m. A ilk hızı unutup serbest düşme gibi hesaplar; C yalnız ilk hızla alınan yolu (v₀·t) yazar, ivmenin katkısını atlar; D son hızı (50 m/s) bütün süre boyunca sabitmiş gibi süreyle çarpar.
HESAP · YUKARI ATIŞ

Yukarı doğru düşey atış: tepe noktası ve simetri

MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSabit ivmeli hareketin denklemleri nelerdir, hangi soruda hangisi kullanılır?Bağlantılı konudan (Sabit ivmeli hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir boyutta sabit ivmeli harekette hız v = v₀ + a·t, yer değiştirme Δx = v₀·t + ½·a·t², zamansız denklem v² = v₀² + 2·a·Δx ile bulunur. Ortalama hız ilk ve son hızın ortalamasıdır: Δx = (v₀ + v)·t / 2. Yavaşlayan harekette ivme hıza zıt yönlüdür ve denklemlere eksi işaretle girer.

Hareket denklemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yukarı atılan cisim ne kadar yükselir, ne zaman geri döner?

Kısa cevap: Yukarı doğru v₀ hızıyla atılan cisim her saniye g kadar yavaşlar ve t = v₀/g sürede tepe noktasında durur; çıkabileceği en büyük yükseklik h = v₀²/(2·g)'dir. Hava direnci yoksa iniş, çıkışın aynasıdır: cisim atıldığı noktaya 2·v₀/g sürede ve v₀ büyüklüğündeki hızla geri döner. Tepe noktasında hız sıfır, ivme yine g'dir.

Havaya fırlatılan bir top, tepede bir an asılı kalıyormuş gibi görünür; oysa o anda bile yer çekimi onu çekmeyi sürdürür.

Yukarı atılan cismin hızı yukarı, ivmesi aşağıdır. Hız ile ivme zıt yönlü olduğu için Hareket sayfasında gördüğümüz kural işler: cisim yavaşlar. Hız sıfırlandığı anda cisim tepe noktasına ulaşmıştır; ivme hâlâ g olduğu için orada kalamaz, aşağı doğru hızlanmaya başlar. Yukarı yönü pozitif seçersek denklemlerde ivme −g olarak girer.

v = v0 − g·t h = v0·t − ½·g·t² tçıkış = v0g hmax = v0²2gYukarı yön pozitif. v negatif çıkarsa cisim iniyor, h negatif çıkarsa atıldığı noktanın altındadır.
Hız-zaman doğrusu tepe noktasında zaman eksenini keser ama eğimi hiç değişmez: ivme bütün hareket boyunca −10 m/s²'dir. Yükseklik grafiği tepe anına göre simetriktir.Görsel: Sınav Defteri

Simetri: çıkış ve inişin aynası

Hava direnci yoksa cisim aynı yükseklikten çıkarken ve inerken geçerken hızlarının büyüklükleri eşittir, yalnız yönleri zıttır. Tepe noktasına çıkış süresi, oradan aynı seviyeye iniş süresine eşittir. Bu yüzden 30 m/s ile atılan cisim 3 s çıkar, 3 s iner ve elinize 30 m/s ile geri döner. Atış bir binanın tepesinden yapılmışsa cisim atıldığı seviyeyi geçip yere kadar düşmeyi sürdürür; o zaman tepe noktasından yere serbest düşme hesabı yapılır.

Çözümlü örnek

Yerden 30 m/s hızla düşey yukarı atılan bir top kaç saniyede tepe noktasına çıkar, en çok kaç metre yükselir, kaç saniye sonra yere döner? (g = 10 m/s²)

  1. tçıkış = 30 ÷ 10 = 3 s.
  2. hmax = 30² ÷ 20 = 45 m (ya da ortalama hız 15 m/s × 3 s).
  3. İniş de 3 s sürer: toplam 6 s; yere 30 m/s ile çarpar.

Cevap: 3 s; 45 m; 6 s

Çözümlü örnek

25 m yüksekliğindeki binanın tepesinden 20 m/s hızla düşey yukarı atılan top kaç saniye sonra yere düşer, yere hangi hızla çarpar? (g = 10 m/s²)

  1. Tepe noktasına 20 ÷ 10 = 2 s'de çıkar ve 400 ÷ 20 = 20 m yükselir; yerden yüksekliği 25 + 20 = 45 m.
  2. Tepeden yere serbest düşme: 45 = 5t² → t = 3 s; toplam 2 + 3 = 5 s.
  3. Çarpma hızı 10 · 3 = 30 m/s. Tek denklemle kontrol: −25 = 20t − 5t² → t = 5 s.

Cevap: 5 s; 30 m/s

✔ Doğru

  • Tepe noktasında hız sıfır, ivme g'dir.
  • Aynı yükseklikten geçerken hızların büyüklükleri eşittir.
  • Çıkış süresi iniş süresine eşittir (aynı seviyeye dönüşte).

✘ Sık yapılan hata

  • Tepe noktasında ivmenin de sıfır olduğunu sanmak.
  • Yukarı yön pozitifken ivmeyi +g yazmak.
  • Binadan atışta yalnız atış noktasına dönüş süresini hesaplayıp yere kadar olan düşüşü unutmak.
Akılda kalsın: Yukarı atışta saat tepeden geriye de işler: tepe noktasından önceki 1 s ile sonraki 1 s'de alınan yollar eşittir (5'er m). Yükseklik ilk hızın karesiyle büyür: hızı iki katına çıkarırsan dört kat yükseğe çıkarsın.
Sınavda

Nasıl sorulurYukarı atılan cismin tepe yüksekliği, belirli bir anda hızı ya da konumu, binadan atışta yere varış süresi sorulur; hız-zaman grafiği verilip yorumlatılır.

TuzakTepe noktasında ivmenin sıfır olduğunu düşünmektir; yalnız hız sıfırdır. İkinci tuzak, t anındaki hızı hesaplarken işaret hatası yapıp cismin hâlâ çıktığını sanmaktır: v negatif çıkarsa cisim iniyordur.

↕Sıralama 40 m/s ile yukarı atılan cisim: hızın büyüklüğü küçükten büyüğe

  1. t = 1 s
  2. t = 9 s
  3. t = 4 s
  4. t = 6 s

?Soru çöz

Yerden 30 m/s hızla düşey yukarı atılan bir cismin atıldıktan 4 s sonraki hızı ve yerden yüksekliği için ne söylenebilir? (g = 10 m/s², hava direnci yok)

✓ D. v = 30 − 40 = −10 m/s: 10 m/s ile iniyor; h = 30 · 4 − 5 · 16 = 40 m. A hızın işaretini yorumlamaz, cismin hâlâ çıktığını sanır; B 3 s'de ulaşılan tepe yüksekliğini (45 m) 4. saniyeye taşır; C ivmeyi ilk hızla aynı yönde alıp 30 + 40 yazar.
HESAP · YATAY ATIŞ

Yatay atış: yatayda sabit hız, düşeyde serbest düşme

MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAkıntılı nehirde karşıya geçme süresi neye bağlıdır, kayık ne kadar sürüklenir?Bağlantılı konudan (Vektörler ve bağıl hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hareketli bir ortamdaki cismin yere göre hızı, ortama göre hızı ile ortamın yere göre hızının vektörel toplamıdır: v(yer) = v(suya göre) + v(akıntı). Nehirde karşıya geçiş süresi yalnız hızın kıyıya dik bileşenine bağlıdır: t = d / v(dik). Akıntı süreyi değiştirmez; kayığın ne kadar sürükleneceğini belirler.

Akıntıda hareket

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yatay atışta cisim ne kadar uzağa düşer, uçuş süresi neye bağlıdır?

Kısa cevap: Yatay atışta cisim h yüksekliğinden v₀ hızıyla yatay fırlatılır. Hava direnci yoksa yatayda ivme yoktur, cisim v₀ ile düzgün ilerler; düşeyde ise serbest düşme yapar. Uçuş süresi yalnız yüksekliğe bağlıdır: h = ½·g·t². Menzil x = v₀·t, yere çarpma hızı ise yatay ve düşey bileşenlerin bileşkesidir: v = √(v₀² + (g·t)²).

Masanın kenarından yuvarlanıp düşen bilye ile aynı anda masadan bırakılan bilye, yere aynı anda çarpar.

Yatay atışın anahtarı, Vektörler sayfasında gördüğümüz bir gerçektir: dik doğrultular birbirini etkilemez. Ağırlık yalnız düşeydir; yatayda cisme hiçbir kuvvet etki etmez (hava direnci yoksa). Bu yüzden hareket iki bağımsız harekete ayrılır: yatayda Hareket sayfasındaki düzgün doğrusal hareket, düşeyde serbest düşme. İkisini birbirine bağlayan tek şey ortak süredir.

Noktalar arasındaki yatay aralıklar eşit, düşey aralıklar ise 1 : 3 : 5 : 7 oranında büyüyor. Yatay hız hiç değişmiyor; düşey hız her saniye 10 m/s artıyor.Görsel: Sınav Defteri
h = ½·g·t² x = v0·t vy = g·t v = √(v0² + vy²)Yatay hız v₀ uçuş boyunca sabittir. Hızın yatayla yaptığı açı için tan α = vy / v₀.

Süre yükseklikte, menzil hızda

Aynı yükseklikten farklı hızlarla yatay atılan cisimler aynı anda yere düşer; hızlı olan yalnızca daha uzağa düşer. Bu, uçuş süresinin yatay hıza bağlı olmadığını gösterir. Hareket eden bir uçaktan bırakılan yardım paketi de bir yatay atış yapar: paket, uçağın hızıyla aynı yatay hıza sahiptir. Uçak hızını korursa paket, yere çarpana kadar hep uçağın tam altında kalır.

Çözümlü örnek

20 m yükseklikteki bir terastan 15 m/s hızla yatay atılan top kaç saniyede, kaç metre ötede yere düşer, hangi hızla çarpar? (g = 10 m/s²)

  1. Süre yalnız yükseklikten: 20 = 5t² → t = 2 s.
  2. Menzil: x = 15 · 2 = 30 m.
  3. vy = 10 · 2 = 20 m/s; v = √(15² + 20²) = 25 m/s.

Cevap: 2 s; 30 m; 25 m/s

Çözümlü örnek

Şekildeki cisim 80 m yükseklikten 30 m/s hızla yatay atılıyor. Yere çarptığı anda hızının büyüklüğünü ve yatayla yaptığı açıyı bulunuz. (g = 10 m/s², sin 53° = 0,8, cos 53° = 0,6)

  1. 80 = 5t² → t = 4 s; vy = 40 m/s.
  2. v = √(30² + 40²) = 50 m/s.
  3. Yatay bileşen 30, büyüklük 50: cos α = 30 ÷ 50 = 0,6 → α = 53°.

Cevap: 50 m/s; yatayla 53°

✔ Doğru

  • Uçuş süresi yalnız yüksekliğe bağlıdır: h = ½·g·t².
  • Yatayda hız sabittir: x = v₀·t.
  • Çarpma hızı yatay ve düşey bileşenlerden Pisagor'la bulunur.

✘ Sık yapılan hata

  • Hızlı atılan cismin havada daha uzun kaldığını sanmak.
  • Çarpma hızını v₀ + g·t diye skaler toplamak.
  • Yatayda da ivme olduğunu sanıp yatay hızı azaltmak.
Akılda kalsın: Yatay atışta iki ayrı defter tut: yatay defterde yalnız v₀ ve x = v₀·t, düşey defterde serbest düşme. İki defteri birleştiren tek ortak sayı süredir; süreyi her zaman düşey defterden bul.
Sınavda

Nasıl sorulurFarklı yüksekliklerden ve farklı hızlarla yatay atılan cisimlerin uçuş süreleri ve menzilleri karşılaştırılır; uçaktan bırakılan paketin nereye düşeceği sorulur.

TuzakHızlı atılan cismin daha uzun süre havada kaldığını sanmaktır: süre yalnız yüksekliğe bağlıdır. İkinci tuzak, yere çarpma hızını v₀ + g·t diye skaler toplamaktır; bileşenler dik olduğu için Pisagor kullanılır.

▭Boşluk doldurma

45 m yükseklikten 20 m/s hızla yatay atılan bir cisim s havada kalır ve atıldığı noktanın m ötesine düşer. (g = 10 m/s²)

360945

?Soru çöz

Yerden 80 m yükseklikte 30 m/s sabit hızla yatay uçan bir uçaktan bir paket bırakılıyor. Uçak hızını ve yüksekliğini koruduğuna göre paket yere çarptığı anda uçağa göre nerededir? (Hava direnci önemsiz)

✓ A. Paket bırakıldığı anda uçağın 30 m/s yatay hızına sahiptir ve yatayda ivmesi yoktur; uçakla aynı yatay yolu alır, hep onun altında kalır. B paketin yatay hızının sıfır olduğunu sanıp düz aşağı düştüğünü düşünür (30 · 4 = 120); C yönü de ters kurar; D yatay hızın yarıya indiğini varsayar.
HESAP · EĞİK ATIŞ

Eğik atış: tepe noktası, uçuş süresi ve menzil

MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir vektör bileşenlerine nasıl ayrılır, sin ve cos hangi bileşende kullanılır?Bağlantılı konudan (Vektörler ve bağıl hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir vektör, birbirine dik iki eksen üzerindeki izdüşümlerinin toplamı olarak yazılabilir; bu izdüşümlere bileşen denir. x ekseniyle θ açısı yapan F vektörünün bileşenleri Fx = F·cos θ ve Fy = F·sin θ'dır. Çok sayıda vektör toplanırken x ve y bileşenleri ayrı ayrı toplanır, bileşke R = √(Rx² + Ry²) ile bulunur.

Bileşenlere ayırma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Eğik atışta maksimum yükseklik, uçuş süresi ve menzil nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Yatayla α açısıyla v₀ hızında atılan cisim, yatayda v₀·cos α ile düzgün, düşeyde v₀·sin α ilk hızıyla yukarı atış yapar. Tepe noktasına çıkış süresi v₀·sin α / g, uçuş süresi bunun iki katı, en büyük yükseklik (v₀·sin α)² / 2g, menzil ise yatay hız × uçuş süresidir. Tepe noktasında hız yalnız yatay bileşendir.

Bir futbolcunun uzun pası, havada iki ayrı hikâye anlatır: yerde sabit hızla ilerleyen bir gölge ve yukarı çıkıp inen bir top.

Eğik atış, önceki iki konunun birleşimidir. İlk hız Vektörler sayfasında gördüğümüz gibi bileşenlerine ayrılır. Yatay bileşen v0x = v0·cos α hiç değişmez. Düşey bileşen v0y = v0·sin α ise bir yukarı atış gibi davranır: her saniye g kadar azalır, tepe noktasında sıfırlanır, sonra aşağı yönde büyür. Cismin yörüngesi bir paraboldür.

Yatay bileşen (40 m/s) uçuş boyunca aynı kalır; düşey bileşen 30'dan 0'a iner, sonra −30'a büyür. Atıldığı seviyeye inişte hızın büyüklüğü ve açısı başlangıçtakiyle aynıdır.Görsel: Sınav Defteri
tçıkış = v0·sin αg hmax = (v0·sin α)²2g x = v0·cos α · 2tçıkışAynı seviyeye iniş için. Menzil x = v₀²·sin 2α / g olarak da yazılır; en büyük menzil 45°'de alınır.

Aynı menzil, iki açı

Toplamı 90° olan iki açıyla (37° ve 53° gibi) aynı hızla atılan cisimler aynı yere düşer. 37°'de yatay bileşen büyük, süre kısadır; 53°'de yatay bileşen küçük ama cisim daha yükseğe çıkıp daha uzun süre havada kalır. Çarpımları aynı çıkar. İki açının ortası olan 45° ise en uzak menzili verir.

Çözümlü örnek

Şekildeki cisim 50 m/s hızla yatayla 37° açı yapacak biçimde atılıyor. Tepe noktasına çıkış süresi, en büyük yükseklik, uçuş süresi ve menzil nedir? (g = 10 m/s², sin 37° = 0,6, cos 37° = 0,8)

  1. Bileşenler: v0x = 40 m/s, v0y = 30 m/s.
  2. tçıkış = 3 s; hmax = 30² ÷ 20 = 45 m.
  3. Uçuş 6 s; menzil 40 · 6 = 240 m.

Cevap: 3 s; 45 m; 6 s; 240 m

Çözümlü örnek

Aynı cisim aynı hızla bu kez yatayla 53° açıyla atılsaydı en büyük yükseklik, uçuş süresi ve menzil ne olurdu? (sin 53° = 0,8, cos 53° = 0,6)

  1. Bileşenler yer değiştirir: v0x = 30 m/s, v0y = 40 m/s.
  2. hmax = 1600 ÷ 20 = 80 m; uçuş 2 · 4 = 8 s.
  3. Menzil 30 · 8 = 240 m: 37°'dekiyle aynı.

Cevap: 80 m; 8 s; 240 m (menzil değişmez)

✔ Doğru

  • Açı yatayla verildiyse düşey bileşen v₀·sin α, yatay bileşen v₀·cos α.
  • Tepe noktasında yalnız düşey hız sıfırdır; yatay hız sürer.
  • Aynı v₀ ile en uzak atış 45°'dedir; 30° ve 60° aynı menzili verir.

✘ Sık yapılan hata

  • Tepe noktasında hızı sıfır sanmak.
  • Düşey bileşende sin ile cos'u karıştırmak.
  • Büyük açının her zaman daha uzağa attığını sanmak.
Akılda kalsın: Eğik atışta düşey bileşen zamanı, yatay bileşen mesafeyi yönetir. Yükseklik ve uçuş süresi yalnız v₀·sin α'ya bağlıdır; menzil ikisinin işbirliğidir. Tepe noktasında hız sıfır değildir, yalnız düşey bileşeni sıfırdır.
Sınavda

Nasıl sorulurAtış hızı ve açısı verilip tepe yüksekliği, uçuş süresi, menzil ya da tepe noktasındaki hız sorulur; farklı açılarla atılan cisimler karşılaştırılır.

TuzakTepe noktasında hızı sıfır sanmaktır: düşey bileşen sıfırdır, yatay bileşen sürer. İkinci tuzak, düşey bileşeni bulurken sin ile cos'u karıştırmaktır; açı yatayla verildiyse düşey bileşen v₀·sin α'dır. Büyük açının hep daha uzağa attığını sanmak da yanlıştır.

▭Boşluk doldurma

Yerden 25 m/s hızla yatayla 53° açıyla atılan cismin uçuş süresi s, menzili m'dir. (g = 10 m/s², sin 53° = 0,8, cos 53° = 0,6)

46028030

?Soru çöz

Yerden eğik atılan bir cismin tepe noktasındaki hızı 30 m/s, uçuş süresi 8 s'dir. Cismin atış hızı kaç m/s'dir? (g = 10 m/s², hava direnci yok)

✓ C. Tepe hızı yatay bileşendir: 30 m/s. Çıkış süresi 4 s olduğundan düşey bileşen 10 · 4 = 40 m/s; atış hızı √(30² + 40²) = 50 m/s. A tepe hızını atış hızı sanır; B dik bileşenleri skaler toplar; D yalnız düşey bileşeni bulup orada durur.
GRAFİK · KARŞILAŞTIRMA

Atışları karşılaştırma: hız bileşenlerinin grafikleri ve hareketli araçtan atış

MEB 11. sınıf · Kuvvet ve hareket · AYT · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYukarı atılan cisim ne kadar yükselir, ne zaman geri döner?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yukarı doğru v₀ hızıyla atılan cisim her saniye g kadar yavaşlar ve t = v₀/g sürede tepe noktasında durur; çıkabileceği en büyük yükseklik h = v₀²/(2·g)'dir. Hava direnci yoksa iniş, çıkışın aynasıdır: cisim atıldığı noktaya 2·v₀/g sürede ve v₀ büyüklüğündeki hızla geri döner. Tepe noktasında hız sıfır, ivme yine g'dir.

Yukarı doğru düşey atış

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Atış hareketlerinde uçuş süresi, menzil ve tepe hızı neye bağlıdır, atışlar nasıl karşılaştırılır?

Kısa cevap: Atış hareketlerinde yatay hız bileşeni sabittir, düşey bileşen her saniye g kadar değişir; ivme her noktada g'dir ve aşağı yönlüdür. Uçuş süresi yalnız düşey harekete, yani tepe yüksekliğine bağlıdır; menzil yatay hız ile uçuş süresinin çarpımıdır. Aynı yüksekliğe çıkan cisimler aynı sürede iner, menzili büyük olanın yatay hızı büyüktür.

ÖSYM atış sorularında çoğu zaman sayı vermez; iki üç yörünge çizer ve “hangisi daha uzun süre havada kaldı?” diye sorar.

Karşılaştırma sorularının sırrı, her büyüklüğün hangi bileşene bağlı olduğunu bilmektir. Düşey hareket tepe noktasına kadar yükselen ve sonra düşen bir saattir; o saat ne kadar çalışırsa yatay hareket o kadar sürer. Bu yüzden önce yörüngelerin tepe yüksekliklerine, sonra menzillerine bakılır.

Atışta hangi büyüklük neye bağlıdır?
BüyüklükNeye bağlı?Bağlı olmadığı
Uçuş süresidüşey ilk hız (tepe yüksekliği) ya da atış yüksekliğiyatay hız, kütle
Tepe yüksekliğidüşey ilk hızın karesiyatay hız, kütle
Menzilyatay hız × uçuş süresikütle
Tepe noktasındaki hızyalnız yatay bileşendüşey bileşen
İvmeher noktada g, aşağıhız, konum, açı
Yatay hız-zaman grafiğinin altındaki alan menzili (40 · 6 = 240 m), düşey grafiğin pozitif bölgesindeki alan tepe yüksekliğini (½ · 3 · 30 = 45 m) verir.Görsel: Sınav Defteri

Hareketli araçtan atış

Sabit hızla giden bir trenin içinde top düşey yukarı atılırsa trendeki yolcu düz bir yukarı atış görür; top eline geri düşer. Yerdeki gözlemci ise topun trenin hızını da taşıdığını görür: onun için bu bir eğik atıştır. İki gözlem de doğrudur; Vektörler sayfasında gördüğümüz gibi fark yalnız gözlem çerçevesindedir. Topun uçuş süresi iki gözlemciye göre de aynıdır, çünkü düşey hareket aynıdır.

Çözümlü örnek

K ve L topları yerden eğik atılıyor; ikisi de 20 m yükseğe çıkıyor. K 40 m, L 80 m ötede yere düşüyor. Uçuş sürelerini ve yatay hız bileşenlerini karşılaştırınız. (g = 10 m/s²)

  1. Tepe yükseklikleri eşit → düşey ilk hızlar eşit (20 m/s) → çıkış 2 s, uçuş 4 s, ikisinde de aynı.
  2. Yatay hızlar: K için 40 ÷ 4 = 10 m/s, L için 80 ÷ 4 = 20 m/s.
  3. L'nin atış hızı daha büyüktür; ama havada kalma süreleri eşittir.

Cevap: süreler eşit (4 s); yatay hızlar 10 ve 20 m/s

Çözümlü örnek

10 m/s sabit hızla giden üstü açık bir vagondaki çocuk topu vagona göre 20 m/s hızla düşey yukarı atıyor. Yerdeki gözlemciye göre topun atış hızı ve top havadayken vagonun aldığı yol nedir? (g = 10 m/s²)

  1. Yere göre ilk hız: yatay 10, düşey 20 → √(100 + 400) = 10√5 m/s, eğik atış.
  2. Uçuş süresi düşey bileşenle: 2 · 20 ÷ 10 = 4 s.
  3. Vagon 10 · 4 = 40 m gider; top da yatayda 40 m gider ve çocuğun eline düşer.

Cevap: 10√5 m/s; 40 m (top yeniden çocuğun eline düşer)

✔ Doğru

  • Uçuş süresi tepe yüksekliğine bağlıdır: aynı yükseklik, aynı süre.
  • Hava direnci yoksa kütle hiçbir sonucu değiştirmez.
  • Hareketli araçtan atılan cismin yere göre hızı = araç hızı + atış hızı (vektörel).

✘ Sık yapılan hata

  • Menzili büyük cismin havada daha uzun kaldığını sanmak.
  • Ağır cismin daha kısa sürede düştüğünü sanmak.
  • Araçtan atılan cisme aracın hızını eklemeyi unutmak.
Akılda kalsın: Yörüngeleri karşılaştırırken önce boylarına (tepe yüksekliği), sonra enlerine (menzil) bak. Aynı boydaki yörüngeler aynı sürede biter; daha geniş olanın yatay hızı büyüktür.
Sınavda

Nasıl sorulurAynı düzlemde çizilmiş birkaç yörünge verilir; uçuş süreleri, yatay hızlar, tepe noktasındaki hızlar ya da atış hızları sıralanır.

TuzakMenzili büyük olan cismin daha uzun süre havada kaldığını sanmaktır; süre yalnız tepe yüksekliğine bağlıdır. İkinci tuzak, ağır cismin daha kısa sürede düştüğünü düşünmektir: hava direnci yoksa kütle hiçbir sonucu değiştirmez.

⇄Bilgi eşleştirme neye bağlı?

?Soru çöz

Yerden eğik atılan K ve L toplarının çıkabildikleri en büyük yükseklikler eşittir; K'nin menzili L'ninkinin 2 katıdır. Buna göre;
I. Uçuş süreleri eşittir.
II. K'nin yatay hız bileşeni L'ninkinin 2 katıdır.
III. Atış hızlarının büyüklükleri eşittir.
yargılarından hangileri doğrudur? (Hava direnci önemsiz)

✓ D. Tepe yükseklikleri eşit → düşey ilk hızlar ve uçuş süreleri eşit (I); aynı sürede iki kat yol için yatay hız iki kat olmalı (II). A menzil farkının yatay hızdan geldiğini atlar; B uçuş süresinin yalnız tepe yüksekliğine bağlı olduğunu kaçırır; C atış hızlarını eşit sanır, oysa K'nin yatay bileşeni büyük olduğu için atış hızı da büyüktür.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir ışık ışınının iki saydam ortamın sınırında tam yansıma yapabilmesi için aşağıdakilerden hangisi gereklidir?

✓ A. İki şart birlikte gerekir: yoğundan seyreğe gitmek ve sınır açısını aşmak. B yönü ters kurar, o geçişte ışık normale yaklaşıp her zaman geçer; C sınır açısından küçük açıda ışık kırılarak çıkar; D ikinci ortamın indisini artırmak farkı küçültür, tam yansımayı zorlaştırır.Kaynak: Kırılma ve mercekler · Tam yansıma ve sınır açısı

?Soru 2

Beyaz ışıkta yeşil görünen bir yaprak, karanlık bir odada yalnız kırmızı ışıkla aydınlatılıyor. Yaprak hangi renkte görünür?

✓ D. Yeşil yaprak yalnız yeşili yansıtır; kırmızı ışığı soğurur ve yansıtacak ışık kalmaz. A cismin üzerine düşen her ışığı yansıttığını sanır; B kırmızı ile yeşili karıştırıp sarı elde eder, oysa ortamda yeşil ışık yoktur; C cismin rengini ışıktan bağımsız sanır.Kaynak: Kırılma ve mercekler · Renk: ışık ve boya renkleri

?Soru 3

Büyüklükleri F olan iki kuvvetin bileşkesinin büyüklüğü de F'dir. Buna göre kuvvetler arasındaki açı kaç derecedir?

✓ A. F² = F² + F² + 2F² cos θ eşitliğinden cos θ = −0,5, θ = 120°. B eşkenar üçgeni düşünüp 60° seçer, oysa 60°'de bileşke F√3'tür; C dik açıda bileşkeyi F sanır (F√2'dir); D zıt yönlü eşit vektörleri seçer, onların bileşkesi sıfırdır.Kaynak: Vektörler ve bağıl hareket · Kosinüs teoremi ve özel açılar

?Soru 4

Sürtünmesiz yatay düzlemde birbirine değen K (4 kg) ve L (1 kg) bloklarından K, 20 N'luk yatay kuvvetle L'ye doğru itiliyor. K'nin L'ye uyguladığı kuvvet kaç N'dur?

✓ A. Sistem ivmesi 20 ÷ 5 = 4 m/s²; L'yi bu ivmeyle hızlandıran tek kuvvet temas kuvvetidir: 1 · 4 = 4 N. B, K'yi hızlandıran net kuvveti (4 · 4) temas kuvveti sanır; C itme kuvvetinin L'ye aynen iletildiğini düşünür; D kuvveti iki bloğa eşit böler, kütleleri hesaba katmaz.Kaynak: Sabit ivmeli hareket · Bağlı cisimler ve ip gerilmesi

?Soru 5

Bir kavşaktan K aracı doğuya 8 m/s, L aracı kuzeye 6 m/s sabit hızla geçiyor. L'deki gözlemciye göre K'nin hızı için ne söylenebilir?

✓ D. L'ye göre K: v(K) − v(L) = 8 doğu + 6 güney; büyüklük √(64 + 36) = 10 m/s, yön güneydoğu. A dik hızları sayı gibi çıkarır; B onları skaler toplar; C sırayı ters kurup K'ye göre L'nin hızını verir: büyüklük aynı, yön tam tersi.Kaynak: Vektörler ve bağıl hareket · Bağıl hız

?Soru 6

Sürtünmesiz ve ağırlığı önemsiz bir makaranın iki yanına 4 kg ve 1 kg'lık kütleler asılıp serbest bırakılıyor. Kütlelerin ivmesi kaç m/s²'dir? (g = 10 m/s²)

✓ B. Hareket ettiren ağırlık farkı (40 − 10 = 30 N), hızlandırılan toplam kütle 5 kg: a = 6 m/s². A net kuvveti bulup ivme diye yazar (kütleye bölmez); C kütleleri serbest düşüyormuş gibi alır; D net kuvveti yalnız 4 kg'a böler, hafif kütlenin de hızlandığını unutur.Kaynak: Sabit ivmeli hareket · Asansör ve makara

?Soru 7

Durgun hâlden harekete başlayan bir aracın hızı ilk 6 s'de düzgün olarak 12 m/s'ye çıkıyor, sonraki 2 s boyunca sabit kalıyor. Aracın 0–8 s aralığındaki yer değiştirmesi kaç metredir?

✓ C. v-t altındaki alan: üçgen ½ · 6 · 12 = 36 m, dikdörtgen 2 · 12 = 24 m; toplam 60 m. A bütün süreyi 12 m/s ile gidilmiş sayar (12 · 8); B yalnız hızlanma bölümünü alır; D ortalama hızı iki bölüm için de 6 m/s sanıp 6 · 8 yazar.Kaynak: Sabit ivmeli hareket · Grafikler ve grafik dönüşümü

?Soru 8

Limit hızla düşen bir paraşütçü paraşütünü açıyor. Paraşüt açıldıktan sonra yeni limit hıza ulaşıncaya kadar geçen sürede aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Kesit alanı artınca direnç ağırlığı geçer; net kuvvet ve ivme yukarı döner, hız yeni limit değere kadar azalır. A paraşüt açılmadan önceki hızlanma evresini anlatır; C yalnız limit hızda geçerlidir, geçiş sürecinde değil; D hızın azalmasını yön değişimiyle karıştırır, hız hâlâ aşağı yönlüdür.Kaynak: Sabit ivmeli hareket · Serbest düşme ve limit hız

?Soru 9

Bir uçak önce 300 km doğuya, sonra 400 km kuzeye, en son 300 km batıya uçuyor. Uçağın yer değiştirmesinin büyüklüğü kaç km'dir?

✓ C. Doğu ve batıdaki 300'er km birbirini götürür; uç uca eklenince geriye 400 km kuzey kalır. A üç büyüklüğü skaler gibi toplar (bu, alınan yoldur); B yalnız ilk iki vektörü alıp batıya dönüşü unutur; D üç vektörü de birbirine dik sanıp karelerini toplar.Kaynak: Vektörler ve bağıl hareket · Uç uca ekleme ve paralelkenar

?Soru 10

Su dolu bir bardağın dibindeki madeni paranın yüzeye daha yakınmış gibi görünmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Kırılan ışığın geriye uzantısı parayı daha yukarıda gösterir. A tam yansımayı kırılmayla karıştırır, tam yansımada ışık havaya hiç çıkmazdı; B görmeyi sağlar ama yer değiştirmeyi açıklamaz; C hızı ters kurar, ışık havaya çıkarken hızlanır.Kaynak: Kırılma ve mercekler · Görünür derinlik
152
Daha fazla soru çözmek ister misin?Fizik konusundan 152 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →