Mıknatıs ve manyetik alan: kutuplar hiç yalnız kalmaz
MEB 10. sınıf · Elektrik ve manyetizma · TYT · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaElektrik yükü nedir, birim yük ve yükün korunumu ne demektir?Bağlantılı konudan (Elektrostatik). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Atomda proton pozitif, elektron negatif yüklüdür, nötron yüksüzdür; proton ile elektronun yük miktarları eşittir. Bu en küçük yük miktarına birim yük denir: e = 1,6·10⁻¹⁹ C. Cisimler elektron alıp vererek yüklenir: elektron kazanan negatif, kaybeden pozitif olur. Yüklenmede yük yoktan var olmaz; toplam yük korunur.
✎Konu anlatımı
Mıknatısın kutupları nelerdir, manyetik alan çizgileri nasıl çizilir?
Kısa cevap: Her mıknatısın bir kuzey (N) ve bir güney (S) kutbu vardır; aynı kutuplar birbirini iter, zıt kutuplar çeker. Mıknatıs kesilse de her parça yine iki kutuplu olur. Mıknatısın çevresindeki etki bölgesine manyetik alan denir; alan çizgileri mıknatısın dışında N'den S'ye, içinde S'den N'ye giden kapalı eğrilerdir ve çizgilerin sık olduğu yerde alan güçlüdür.Bir mıknatısı ortadan ikiye kırsan elinde bir kuzey bir de güney kutbu değil, iki küçük mıknatıs olur.
Demir, nikel ve kobalt gibi maddeler mıknatıs tarafından güçlü biçimde çekilir; bunlara ferromanyetik maddeler denir. Mıknatısın çekme etkisi en çok uçlarında, yani kutuplarında görülür. Serbestçe dönebilen bir mıknatısın kuzeye yönelen ucuna N (kuzey), diğerine S (güney) kutbu denir. Kutuplar birbirinden ayrılamaz; kesilen her parça yeni bir N ve S kutbu kazanır. Mıknatıs suya, demir tozuna ya da başka bir ortama konunca mıknatıslığını kaybetmez.
Mıknatısın çevresine serpilen demir tozları, görünmeyen manyetik alanı ortaya çıkarır. Alan, oklu çizgilerle gösterilir: bir noktadaki alanın yönü, oraya konan pusula iğnesinin N ucunun gösterdiği yöndür. Çizgiler birbirini kesmez; sık oldukları yerde (kutupların yakınında) alan güçlüdür. Mıknatısların itme-çekme kuvvetleri bu konuda hesaplatılmaz.
Bir çubuk mıknatıs ortadan ikiye kesiliyor. Parçaların kesilen uçları birbirine yaklaştırılırsa ne olur?
- Her parça N ve S kutbu olan ayrı bir mıknatıs olur.
- Sol parçanın kesik ucu S, sağ parçanın kesik ucu N olur (eski dizilişi sürdürürler).
- Zıt kutuplar yan yana geldiği için parçalar birbirini çeker.
Cevap: birbirini çekerler.
Çubuk mıknatısın tam üstüne, iki kutbun ortasına bir pusula konuyor. İğnenin N ucu hangi yönü gösterir?
- Pusula iğnesinin N ucu alan yönünü gösterir.
- Mıknatısın dışında alan N kutbundan S kutbuna doğrudur.
- Mıknatısın üstünde çizgiler yataydır ve N'den S'ye bakar: iğnenin N ucu S kutbu tarafını gösterir.
Cevap: mıknatısın S kutbu yönünü
✔ Doğru
- Dışarıda alan çizgileri N'den S'ye, içeride S'den N'ye gider.
- Pusulanın N ucu alan çizgisinin yönünü gösterir.
- Kesilen mıknatısın her parçası yine iki kutupludur.
✘ Sık yapılan hata
- Mıknatısın içinde de çizgileri N'den S'ye çizmek.
- Kesilen mıknatısın tek kutuplu parçalara ayrıldığını sanmak.
- Güçlü mıknatıslanan maddelere paramanyetik demek; bunlar ferromanyetiktir.
Nasıl sorulurMıknatısların etrafındaki alan çizgileri verilir; kutupların adı, bir noktadaki pusula iğnesinin yönü ya da alanın güçlü olduğu bölge sorulur.
TuzakMıknatısın içindeki alan çizgilerini de N'den S'ye çizmektir; içeride S'den N'ye gider. İkinci tuzak, kesilen mıknatısın tek kutuplu parçalara ayrıldığını sanmaktır. Güçlü mıknatıslanan maddelere paramanyetik değil ferromanyetik denir.
⇄Bilgi eşleştirme mıknatıs
?Soru çöz
Bir çubuk mıknatıs ortadan ikiye kesiliyor. Parçalarla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?