Sened-i İttifak, Tanzimat ve Islahat: padişahın gücüne çizilen ilk sınırlar
KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAnayasa nedir, maddi ve şekli anlamda anayasa ne demektir?Bağlantılı konudan (Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Anayasa; devletin temel organlarını (yasama, yürütme, yargı), bu organların nasıl kurulup birbirleriyle nasıl ilişki kuracağını ve kişilerin temel hak ve hürriyetlerini düzenleyen, hukuk düzeninin en üstündeki kurallar bütünüdür. Maddi anlamda anayasa içeriğe bakar: bu konuları düzenleyen her kural, nerede yazılı olursa olsun anayasaldır. Şekli anlamda anayasa ise biçime bakar: “anayasa” adını taşıyan, özel bir usulle yapılan ve kanunlardan daha zor değiştirilen metindir. İlk anayasal belge 1215 Magna Carta, ilk yazılı anayasa 1787 ABD Anayasası'dır.
Anayasa kavramı ve anayasacılık
✎Konu anlatımı
Sened-i İttifak, Tanzimat ve Islahat fermanlarının anayasacılık açısından önemi nedir?
Kısa cevap: Osmanlı'da anayasal gelişmelerin ilk halkası 1808 Sened-i İttifak'tır: padişahın yetkisini kendi isteği dışında, ayanlarla yapılan bir sözleşmeyle sınırlayan ilk belgedir. 1839 Tanzimat Fermanı'yla padişah ilk kez kendi iradesiyle kanunların üstünlüğünü kabul etti; 1856 Islahat Fermanı ise gayrimüslimlere eşit haklar tanıdı. Üçü de anayasa değildir; ilk anayasa 1876 Kanun-i Esasi'dir.Anayasa bir sabah yazılıp ilan edilmedi; önce padişahın sınırsız sözüne birkaç satırlık sınır koyan belgeler geldi.
Anayasa hukukunda “anayasal gelişme” denince akla gelen soru hep aynıdır: devletin gücü kime karşı, hangi yolla ve ne kadar sınırlandı? Sınır yazılı, bağlayıcı ve herkesi kapsayan hâle geldikçe hukuk devletine yaklaşılır. Bu sayfada belgeleri bu gözle okuyacağız; olayların siyasi arka planı tarih serisindeki Osmanlı 19. yüzyıl ıslahatları ve Meşrutiyet sayfalarında anlatıldı.
Sened-i İttifak (1808): pazarlıkla gelen ilk sınır
II. Mahmut tahta, Rusçuk ayanı Alemdar Mustafa Paşa'nın desteğiyle çıktı. Sadrazam olan Alemdar'ın girişimiyle İstanbul'da toplanan ayanlar ile padişah arasında 1808'de bir belge imzalandı: Sened-i İttifak, yani “birlik senedi”. Belge tek taraflı bir emir değil, karşılıklı söz içeren bir sözleşmedir (misak): ayanlar padişaha bağlılık ve asker toplama sözü verdi, padişah da ayanların varlığını ve haklarını resmen tanıdı, vergilerin adaletle toplanacağını taahhüt etti.
Anayasacılık açısından önemi şudur: padişahın yetkisi ilk kez yazılı bir belgeyle ve kendi isteği dışında, karşısındaki bir gücün baskısıyla sınırlandı. Bu yüzden İngiltere'de kralın yetkisini baronlar karşısında sınırlayan 1215 tarihli Magna Carta'ya benzetilir. Sınırı ise belliydi: haklar halka değil yalnız ayanlara tanındı, belge kısa sürede işlemez oldu ve bir anayasa niteliği taşımadı.
Tanzimat Fermanı (1839): kanun padişahın da üstünde
3 Kasım 1839'da Sultan Abdülmecit'in onayladığı Gülhane Hatt-ı Hümayunu, Mustafa Reşit Paşa tarafından Gülhane'de yabancı elçilerin ve halkın önünde okundu. Bu kez sınırlayan bir dış güç yoktu: padişah yetkisini kendi iradesiyle sınırladı ve kanun üstünlüğü fikrini kabul etti; padişah dahil herkes çıkarılacak kanunlara uyacaktı. Ferman, din ayrımı gözetmeden bütün tebaaya şu güvenceleri verdi:
- Can, mal ve namus güvenliği; mülkiyet hakkı korunacak, malların keyfî biçimde devlete geçirilmesi (müsadere) uygulanmayacaktı.
- Yargı güvencesi: davalar açık (aleni) görülecek, kimse mahkeme kararı olmadan cezalandırılmayacaktı. Bugünkü “kanunsuz suç ve ceza olmaz” ilkesinin tohumu buradadır.
- Vergide ve askerlikte adalet: vergi herkesin gelirine göre alınacak, askerlik belli bir düzene ve süreye bağlanacaktı.
Bu yüzden Tanzimat, tarihimizin ilk insan hakları bildirgesi sayılır ve hukuk devletine atılan ilk adım olarak anılır. Ama hukuki niteliği bir fermandır, anayasa değildir: halkı yönetime katan bir meclis kurmaz, padişahın tek taraflı iradesine dayanır.
Islahat Fermanı (1856): eşitlik gayrimüslimlere genişliyor
Kırım Savaşı'nın sonunda, Paris'te toplanacak barış konferansından önce Abdülmecit döneminde ilan edilen Islahat Fermanı'nın esasları Avrupalı müttefik devletlerin elçileriyle birlikte belirlendi. Ferman, Tanzimat'ın getirdiği eşitliği özellikle gayrimüslim tebaa için somutlaştırdı: devlet memuru olabilme, il ve belediye meclislerine katılabilme, bedel ödeyerek askerlikten muaf olabilme, okul açabilme ve mahkemede tanıklık edebilme. Herkes için işkence ve angarya yasaklandı. Anayasacılık açısından eşitlik ilkesini genişletti; ancak dış baskıyla ve dış güçlere müdahale gerekçesi verecek biçimde doğdu.
Nasıl sorulur“Padişahın yetkilerini ilk kez sınırlayan belge” sorusunun cevabı Sened-i İttifaktır; soru “padişahın kendi isteğiyle” ya da “kanun üstünlüğünü ilk kez kabul eden” diye kurulursa cevap Tanzimat Fermanı olur.
TuzakTuzak şık “ilk anayasa”dır: bu üç belgeden hiçbiri anayasa sayılmaz, ilk anayasa 1876 Kanun-i Esasi'dir.
⇄Bilgi eşleştirme belge ve önemi
?Soru çöz
Padişahın yetkilerini kendi iradesiyle sınırladığı ve herkesin kanunlara bağlı olacağını ilan ederek Osmanlı'da hukuk devletine doğru ilk adımı atan belge aşağıdakilerden hangisidir?