Osmanlı'dan bugüne anayasal gelişmeler: Sened-i İttifak'tan 1982'ye

Padişahın gücüne çizilen ilk sınırdan Cumhurbaşkanlığı hükûmet sistemine kadar her belgenin kuvvetleri, meclisi, hakları ve katılığı nasıl değiştirdiğini anayasacılık gözüyle anlatıyoruz.

8 durak1808 → 2017
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
87 sorubu konuda çözebileceğin
ANAYASA TARİHİ · 1808–1856

Sened-i İttifak, Tanzimat ve Islahat: padişahın gücüne çizilen ilk sınırlar

KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnayasa nedir, maddi ve şekli anlamda anayasa ne demektir?Bağlantılı konudan (Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa; devletin temel organlarını (yasama, yürütme, yargı), bu organların nasıl kurulup birbirleriyle nasıl ilişki kuracağını ve kişilerin temel hak ve hürriyetlerini düzenleyen, hukuk düzeninin en üstündeki kurallar bütünüdür. Maddi anlamda anayasa içeriğe bakar: bu konuları düzenleyen her kural, nerede yazılı olursa olsun anayasaldır. Şekli anlamda anayasa ise biçime bakar: “anayasa” adını taşıyan, özel bir usulle yapılan ve kanunlardan daha zor değiştirilen metindir. İlk anayasal belge 1215 Magna Carta, ilk yazılı anayasa 1787 ABD Anayasası'dır.

Anayasa kavramı ve anayasacılık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sened-i İttifak, Tanzimat ve Islahat fermanlarının anayasacılık açısından önemi nedir?

Kısa cevap: Osmanlı'da anayasal gelişmelerin ilk halkası 1808 Sened-i İttifak'tır: padişahın yetkisini kendi isteği dışında, ayanlarla yapılan bir sözleşmeyle sınırlayan ilk belgedir. 1839 Tanzimat Fermanı'yla padişah ilk kez kendi iradesiyle kanunların üstünlüğünü kabul etti; 1856 Islahat Fermanı ise gayrimüslimlere eşit haklar tanıdı. Üçü de anayasa değildir; ilk anayasa 1876 Kanun-i Esasi'dir.

Anayasa bir sabah yazılıp ilan edilmedi; önce padişahın sınırsız sözüne birkaç satırlık sınır koyan belgeler geldi.

Anayasa hukukunda “anayasal gelişme” denince akla gelen soru hep aynıdır: devletin gücü kime karşı, hangi yolla ve ne kadar sınırlandı? Sınır yazılı, bağlayıcı ve herkesi kapsayan hâle geldikçe hukuk devletine yaklaşılır. Bu sayfada belgeleri bu gözle okuyacağız; olayların siyasi arka planı tarih serisindeki Osmanlı 19. yüzyıl ıslahatları ve Meşrutiyet sayfalarında anlatıldı.

Sayfanın haritası: üç belge, beş anayasa ve iki büyük değişiklik. Noktalar arasındaki aralıklar yıllarla orantılı değildir.Görsel: Sınav Defteri

Sened-i İttifak (1808): pazarlıkla gelen ilk sınır

II. Mahmut tahta, Rusçuk ayanı Alemdar Mustafa Paşa'nın desteğiyle çıktı. Sadrazam olan Alemdar'ın girişimiyle İstanbul'da toplanan ayanlar ile padişah arasında 1808'de bir belge imzalandı: Sened-i İttifak, yani “birlik senedi”. Belge tek taraflı bir emir değil, karşılıklı söz içeren bir sözleşmedir (misak): ayanlar padişaha bağlılık ve asker toplama sözü verdi, padişah da ayanların varlığını ve haklarını resmen tanıdı, vergilerin adaletle toplanacağını taahhüt etti.

Anayasacılık açısından önemi şudur: padişahın yetkisi ilk kez yazılı bir belgeyle ve kendi isteği dışında, karşısındaki bir gücün baskısıyla sınırlandı. Bu yüzden İngiltere'de kralın yetkisini baronlar karşısında sınırlayan 1215 tarihli Magna Carta'ya benzetilir. Sınırı ise belliydi: haklar halka değil yalnız ayanlara tanındı, belge kısa sürede işlemez oldu ve bir anayasa niteliği taşımadı.

Tanzimat Fermanı (1839): kanun padişahın da üstünde

3 Kasım 1839'da Sultan Abdülmecit'in onayladığı Gülhane Hatt-ı Hümayunu, Mustafa Reşit Paşa tarafından Gülhane'de yabancı elçilerin ve halkın önünde okundu. Bu kez sınırlayan bir dış güç yoktu: padişah yetkisini kendi iradesiyle sınırladı ve kanun üstünlüğü fikrini kabul etti; padişah dahil herkes çıkarılacak kanunlara uyacaktı. Ferman, din ayrımı gözetmeden bütün tebaaya şu güvenceleri verdi:

  • Can, mal ve namus güvenliği; mülkiyet hakkı korunacak, malların keyfî biçimde devlete geçirilmesi (müsadere) uygulanmayacaktı.
  • Yargı güvencesi: davalar açık (aleni) görülecek, kimse mahkeme kararı olmadan cezalandırılmayacaktı. Bugünkü “kanunsuz suç ve ceza olmaz” ilkesinin tohumu buradadır.
  • Vergide ve askerlikte adalet: vergi herkesin gelirine göre alınacak, askerlik belli bir düzene ve süreye bağlanacaktı.

Bu yüzden Tanzimat, tarihimizin ilk insan hakları bildirgesi sayılır ve hukuk devletine atılan ilk adım olarak anılır. Ama hukuki niteliği bir fermandır, anayasa değildir: halkı yönetime katan bir meclis kurmaz, padişahın tek taraflı iradesine dayanır.

Islahat Fermanı (1856): eşitlik gayrimüslimlere genişliyor

Kırım Savaşı'nın sonunda, Paris'te toplanacak barış konferansından önce Abdülmecit döneminde ilan edilen Islahat Fermanı'nın esasları Avrupalı müttefik devletlerin elçileriyle birlikte belirlendi. Ferman, Tanzimat'ın getirdiği eşitliği özellikle gayrimüslim tebaa için somutlaştırdı: devlet memuru olabilme, il ve belediye meclislerine katılabilme, bedel ödeyerek askerlikten muaf olabilme, okul açabilme ve mahkemede tanıklık edebilme. Herkes için işkence ve angarya yasaklandı. Anayasacılık açısından eşitlik ilkesini genişletti; ancak dış baskıyla ve dış güçlere müdahale gerekçesi verecek biçimde doğdu.

Akılda kalsın: Üç belgeyi “kim için, nasıl?” sorusuyla ayır. Sened-i İttifak: ayan için, padişahın isteği dışında (sözleşme). Tanzimat: herkes için, padişahın kendi isteğiyle (ferman). Islahat: gayrimüslimler için, dış baskıyla (ferman). Üçünün ortak yanı: hiçbiri anayasa değildir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Padişahın yetkilerini ilk kez sınırlayan belge” sorusunun cevabı Sened-i İttifaktır; soru “padişahın kendi isteğiyle” ya da “kanun üstünlüğünü ilk kez kabul eden” diye kurulursa cevap Tanzimat Fermanı olur.

TuzakTuzak şık “ilk anayasa”dır: bu üç belgeden hiçbiri anayasa sayılmaz, ilk anayasa 1876 Kanun-i Esasi'dir.

⇄Bilgi eşleştirme belge ve önemi

?Soru çöz

Padişahın yetkilerini kendi iradesiyle sınırladığı ve herkesin kanunlara bağlı olacağını ilan ederek Osmanlı'da hukuk devletine doğru ilk adımı atan belge aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Tanzimat Fermanı (1839) ile padişah yetkisini ilk kez kendi isteğiyle sınırladı ve kanun üstünlüğünü kabul etti. A Sened-i İttifak'ta sınırlama padişahın isteği dışında, ayanlarla sözleşmeydi; B Islahat Fermanı gayrimüslimlere eşitlik tanıyan, dış baskıyla çıkan belgedir; D Kanun-i Esasi sonraki adım, ilk yazılı anayasadır.
ANAYASA TARİHİ · 1876–1878

Kanun-i Esasi (1876): ilk anayasa, ilk meclis, ama son söz padişahta

KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAsli kurucu iktidar ile tali kurucu iktidar arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Asli kurucu iktidar, geçerli bir anayasa düzeninin kalmadığı olağanüstü bir anda (devrim, askerî müdahale, savaş ya da yeni bir devletin kuruluşu) anayasayı baştan yapan iktidardır; önceki hukuk düzenine bağlı olmadığı için hukuken sınırsızdır. Tali (türev) kurucu iktidar ise yürürlükteki anayasayı, o anayasanın gösterdiği usul ve sınırlara uyarak değiştiren iktidardır. Türkiye'de tali kurucu iktidar TBMM'dir; usulünü md. 175 belirler, ilk üç maddeye ise dokunamaz (md. 4).

Kurucu iktidar türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kanun-i Esasi'nin özellikleri nelerdir ve I. Meşrutiyet'te padişahın yetkileri nelerdi?

Kısa cevap: Kanun-i Esasi, 23 Aralık 1876'da II. Abdülhamit tarafından ilan edilen ilk Osmanlı anayasasıdır ve I. Meşrutiyet'i başlatmıştır. Mutlak monarşiden meşruti monarşiye geçildi: Heyet-i Âyan ve Heyet-i Mebusan'dan oluşan iki kanatlı Meclis-i Umumi kuruldu, temel haklar ilk kez bir anayasada yer aldı. Ancak yürütme, Meclis'i kapatma, mutlak veto ve sürgün yetkileri padişahta kaldı; hükümet de padişaha karşı sorumluydu.

İlk anayasamızın en dikkat çekici yanı, iktidarı sınırlarken anahtarların çoğunu yine padişahın cebine bırakmasıdır.

Metni, üyelerinin tamamını padişahın atadığı 28 kişilik bir kurul (Meclis-i Mahsusa) Mithat Paşa'nın başkanlığında hazırladı; Belçika ve Prusya anayasaları örnek alındı. Halkın seçtiği bir meclis metni tartışmadı; anayasa padişahın iradesiyle ilan edildi. Bu yüzden Kanun-i Esasi, halkın kurduğu değil padişahın bahşettiği (verdiği) bir anayasa olarak nitelenir. 119 maddelik metinle Osmanlı, mutlak monarşiden meşruti monarşiye geçti: padişah hâlâ devletin başıydı ama artık yazılı bir anayasa ve bir meclisle birlikte yönetecekti.

Devletin kimliği ve organları

Anayasaya göre devlet üniterdi; başkenti İstanbul, dini İslam, resmî dili Türkçeydi. Padişahlık Osmanoğulları'nda en yaşlı erkek üyeye geçiyor, padişah aynı zamanda halife sayılıyor ve yaptıklarından sorumlu tutulmuyordu. Yürütme padişahındı: sadrazamı ve bakanları (Heyet-i Vükelâ) o atar, o görevden alırdı; hükümet de Meclis'e değil padişaha karşı sorumluydu.

Yasama organı Meclis-i Umumi adını taşıyan iki kanatlı bir meclisti. Üyelerini padişahın ömür boyu atadığı Heyet-i Âyan, çıkan kanunları dine ve Kanun-i Esasi'ye uygunluk bakımından inceliyordu; bu, bir mahkemenin değil atanmış bir meclisin yaptığı siyasi bir denetimdi. Heyet-i Mebusan'ın üyeleri ise dört yıllığına halk tarafından seçiliyordu; Osmanlı tarihinde ilk kez halk, sınırlı da olsa, yönetime katılıyordu.

Meclis iki kanatlıdır ama oklar hep padişahtan çıkar: hükümeti ve Âyan'ı o atar, Meclis'i o açıp kapatır. Halkın tek eli Mebusan'a uzanır.Görsel: Sınav Defteri

Haklar, yargı ve katılık

Kanun-i Esasi, temel hak ve hürriyetlere ilk kez anayasa düzeyinde ayrı bir bölüm ayırdı: kişi özgürlüğü, kanun önünde eşitlik, mülkiyet ve konut dokunulmazlığı, eğitim özgürlüğü ve yetkililere dilekçe verme hakkı bunlardandır. Yargıda da ilk anayasal güvenceler burada yer aldı: mahkemeler her türlü müdahaleden uzak tutulacak, hâkimler görevden alınamayacaktı. Değiştirilmesi ise iki meclisin üçte iki çoğunluğuna ve padişahın onayına bağlandı; yani Kanun-i Esasi katı bir anayasaydı.

Madalyonun öbür yüzünde padişahın güçlü yetkileri vardı. Kanunlar üzerinde mutlak veto hakkı vardı: onaylamadığı kanun hiç yürürlüğe giremezdi. Meclis'in kanun teklif etmesi bile onun iznine bağlıydı. Meclis-i Umumi'yi toplantıya çağırır, tatil eder, Mebusan'ı feshederdi. 113. madde ise sıkıyönetim ilan etmesine ve devletin güvenliği için zararlı gördüğü kişileri sürgüne göndermesine izin veriyordu. Basın ancak kanunun çizdiği sınırlar içinde serbestti, dernek kurma özgürlüğü tanınmamıştı.

I. Meşrutiyet'in kısa ömrü

Mebusan Meclisi Mart 1877'de toplandı. 1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) sırasında Meclis'in hükümeti sert biçimde eleştirmesi üzerine II. Abdülhamit, savaşı gerekçe göstererek Şubat 1878'de Meclis'i kapattı. Dikkat: padişah bunu anayasanın kendisine tanıdığı yetkiyle yaptı ve Kanun-i Esasi yürürlükten kaldırılmadı; yalnızca otuz yıl boyunca uygulanmadı.

Akılda kalsın: Kanun-i Esasi'yi iki listeyle tut. İlkler: ilk anayasa, ilk seçimle gelen meclis, ilk anayasal haklar, ilk çift meclis. Padişahın dört anahtarı: atama (hükümet ve Âyan), aç-kapa (toplama, tatil, fesih), mutlak veto, sürgün (md. 113). Çift meclisli anayasalarımız iki tanedir: 1876 ve 1961.
Sınavda

Nasıl sorulur“Kanun-i Esasi ile ilgili hangisi yanlıştır?” sorusunda en sık kullanılan tuzak “hükümet Meclis'e karşı sorumludur” ifadesidir; 1876'da hükümet padişaha karşı sorumluydu, Meclis'e karşı sorumluluk 1909'da geldi.

Tuzakİkinci tuzak “Âyan üyelerini halk seçer”dir; Âyan'ı padişah atar, Mebusan'ı halk seçer. Üçüncüsü “Meclis kapatılınca anayasa da kaldırıldı” ifadesidir; anayasa yürürlükte kaldı, yalnız işletilmedi.

⇄Bilgi eşleştirme organ ve özellik

?Soru çöz

1876 Kanun-i Esasi'nin ilk metniyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Kanun-i Esasi'nin ilk metninde hükümet (Heyet-i Vükelâ) padişaha karşı sorumluydu; Meclis'e sorumluluk 1909 değişikliğidir. B doğrudur, temel haklar ilk kez anayasa düzeyinde yazıldı; C doğrudur, Âyan'ı padişah atar, Mebusan'ı halk seçer; D doğrudur, değişiklik sıradan kanundan zor usule bağlandı.
ANAYASA TARİHİ · 1908–1909

II. Meşrutiyet ve 1909 değişiklikleri: Kanun-i Esasi parlamenter monarşiye dönüşüyor

KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBaşkanlık sistemi, parlamenter sistem ve yarı başkanlık sistemi arasındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Başkanlık sisteminde yasama ile yürütme sert biçimde ayrılır: halkın seçtiği başkan tek başına yürütmedir, meclise karşı siyasi sorumluluğu yoktur; başkan meclisi feshedemez, meclis de onu güvensizlik oyuyla düşüremez (ABD). Parlamenter sistemde ayrılık yumuşaktır: yürütme iki başlıdır (sorumsuz devlet başkanı ile meclise karşı sorumlu başbakan ve bakanlar kurulu), meclis hükûmeti düşürebilir, yürütme de meclisi feshedebilir (İngiltere, Almanya). Yarı başkanlıkta halkın seçtiği güçlü bir cumhurbaşkanı ile meclise karşı sorumlu bir başbakan yürütmeyi paylaşır (Fransa).

Başkanlık, parlamenter, yarı başkanlık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1909 Kanun-i Esasi değişiklikleri nelerdir ve II. Meşrutiyet'in anayasal önemi nedir?

Kısa cevap: II. Meşrutiyet, II. Abdülhamit'in İttihat ve Terakki'nin baskısıyla 23 Temmuz 1908'de Kanun-i Esasi'yi yeniden yürürlüğe koymasıyla başladı. 31 Mart Ayaklanması bastırılıp Abdülhamit tahttan indirildikten sonra Ağustos 1909'da yapılan değişikliklerle hükümet Meclis-i Mebusan'a karşı sorumlu oldu, padişahın mutlak vetosu geciktirici vetoya dönüştü, Meclis'i feshetmesi Âyan'ın onayına bağlandı ve sürgün yetkisi kaldırıldı. Böylece meşruti monarşi parlamenter monarşiye dönüştü.

1908'de yeni bir anayasa yazılmadı; otuz yıl rafta bekleyen metin yeniden açıldı, bir yıl sonra da kökten elden geçirildi.

Temmuz 1908'de Makedonya'daki İttihatçı subayların ayaklanması üzerine II. Abdülhamit, Kanun-i Esasi'yi yeniden işletmeyi kabul etti ve seçimler yapıldı; Meclis Aralık 1908'de açıldı. Anayasa hukuku açısından önemli olan, II. Meşrutiyet'in yeni bir anayasa değil, 1876 metninin yeniden uygulanması olmasıdır. Asıl dönüşüm bir yıl sonra geldi: Nisan 1909'da patlak veren 31 Mart Ayaklanması Hareket Ordusu'nca bastırıldı, Abdülhamit tahttan indirildi ve Meclis, metnin padişahı güçlü kılan maddelerini değiştirdi.

1909'da ne değişti?

Kanun-i Esasi: 1876 metni ve 1909 değişiklikleri
Konu18761909 sonrası
Hükümet kime sorumlu?PadişahaMeclis-i Mebusan'a; güvenoyu alamayan düşer
VetoMutlakGeciktirici: Meclis 2/3 ile yeniden kabul ederse onay zorunlu
FesihPadişah gerekli görünceÂyan'ın onayıyla; yeni Meclis 3 ay içinde
Kanun teklifiMeclisler padişahtan izin almalıÂyan ve Mebusan doğrudan teklif eder
Sürgün yetkisi (md. 113)PadişahtaKaldırıldı; sansür yasaklandı, dernek ve toplanma özgürlüğü
SistemMeşruti monarşiParlamenter monarşi (egemenlik hâlâ padişahta)

Padişah artık yalnız sadrazamı ve şeyhülislamı seçecek, Meclis önünde anayasaya bağlılık yemini edecekti; barış, ticaret, toprak terki ya da mali yük getiren antlaşmalar da Meclis-i Umumi'nin onayına bağlandı.

Bu değişikliklerin ortak yönü, ağırlık merkezini padişahtan seçilmiş Meclis'e kaydırmasıdır. Sened-i İttifak'la başlayan sınırlama çizgisi burada en ileri noktasına ulaştı: padişah tahtta kaldı ama hükümet artık Meclis'in güvenine dayanıyordu. Kanun-i Esasi'de başka değişiklikler de yapıldı; Birinci Dünya Savaşı yıllarında (1914 ve sonrası) padişahın Meclis'i feshetme yolu yeniden kolaylaştırıldı. Osmanlı anayasası, 1924 Anayasası onu kaldırana kadar hukuken yürürlükte kaldı.

Akılda kalsın: 1909'u üç oktan tut: mutlak veto → geciktirici veto, padişaha sorumluluk → Meclis'e sorumluluk, serbest fesih → Âyan onaylı fesih. Sonuç: meşruti monarşi → parlamenter monarşi. Egemenlik ise hâlâ padişahtaydı; millî egemenlik 1921'i bekleyecekti.
Sınavda

Nasıl sorulur“1909 değişikliklerinden biri değildir” sorusunda yanlış şık genellikle ileri gider: “padişahın veto yetkisi tamamen kaldırıldı”, “Âyan üyelerini halk seçmeye başladı” ya da “egemenlik millete verildi”. Veto kalkmadı, geciktirici oldu; Âyan atanmaya devam etti; millî egemenlik ilk kez 1921'de yazıldı. Bir de 1908'in yeni anayasa değil, eski anayasanın yeniden yürürlüğe konması olduğunu unutma.

▭Boşluk doldurma

1909 değişiklikleriyle padişahın mutlak vetosu vetoya dönüştü; Heyet-i Vükelâ ise Meclis-i karşısında sorumlu hâle geldi.

ÂyangeciktiricikesinMebusan

?Soru çöz

1909 yılında Kanun-i Esasi'de yapılan değişikliklerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ D. 1909 değişiklikleri padişahın yetkilerini daraltıp Meclis'i güçlendirdi, ama egemenlik padişahta kaldı; millî egemenlik ilk kez 1921'de yazıldı. A doğrudur, hükümet Meclis-i Mebusan'a sorumlu oldu; B doğrudur, fesih Âyan onayına bağlandı; C doğrudur, kanun teklifi meclislere de tanındı.
ANAYASA TARİHİ · 1921–1923

1921 Teşkilât-ı Esasiye: egemenlik millete, bütün güç Meclis'e

KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKuvvetler birliği ve kuvvetler ayrılığı nedir, meclis hükûmeti sisteminin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hükûmet sistemi, yasama ve yürütme yetkilerinin hangi organlara verildiğini ve bu organların birbirleriyle ilişkisini gösterir. Yetkiler tek elde toplanmışsa kuvvetler birliği vardır: yürütmede (hükümdarda) toplanırsa mutlak monarşi, yasama meclisinde toplanırsa meclis hükûmeti sistemi doğar; Türkiye'de meclis hükûmetini 1921 Teşkilât-ı Esasiye kurdu. Yetkiler ayrı organlara dağıtılmışsa kuvvetler ayrılığı vardır; kuramı sistemleştiren Montesquieu'dür. Sert ayrılık başkanlık, yumuşak ayrılık parlamenter sistemi doğurur.

Kuvvetler birliği ve meclis hükûmeti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nun özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Teşkilât-ı Esasiye Kanunu, I. TBMM'nin 20 Ocak 1921'de kabul ettiği, yeni Türk devletinin ilk anayasasıdır. Millî egemenliği ilk kez anayasaya yazdı; yasama ve yürütme yetkilerini Meclis'te toplayarak kuvvetler birliğine dayanan meclis hükümeti sistemini kurdu. 23 madde ve bir ek maddeden oluşan kısa, çerçeve ve tarihimizdeki tek yumuşak anayasadır; temel haklara ve yargıya yer vermez, Kanun-i Esasi'yi de yürürlükten kaldırmamıştır.

Savaşın ortasında yazılan bu kısa metin, yüz yıl sonra bile Anayasa'mızın en çok alıntılanan cümlesini taşır: egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.

23 Nisan 1920'de açılan TBMM, Millî Mücadele'yi yönetirken yeni devletin hukuki çatısını da kurmak zorundaydı. Anayasa, Sakarya'ya giden zorlu yılda, I. İnönü Muharebesi'nin hemen ardından 20 Ocak 1921'de kabul edildi. Metni hazırlayan ve kabul eden kurucu iktidar, seçimle gelmiş olan Meclis'in kendisiydi.

Temel ilkeler

  • Millî egemenlik: İlk madde egemenliğin kayıtsız şartsız milletin olduğunu söyler. Egemenliği padişahtan alıp millete veren ilk anayasa budur.
  • Kuvvetler birliği ve meclis hükümeti: Yasama ve yürütme yetkisi milletin tek ve gerçek temsilcisi olan TBMM'de toplanır. Devlet Meclis tarafından yönetilir, hükümetin adı “Büyük Millet Meclisi Hükümeti”dir. Bakanları (İcra Vekilleri) Meclis seçer ve Meclis Başkanı aynı zamanda hükümetin de başkanıdır. Ayrı bir devlet başkanlığı yoktur.
  • Seçimler iki yılda bir: Meclis'in kısa süreli olması, egemenliğin sık sık millete dönmesi düşüncesine dayanır.
  • Yerinden yönetim: Ülke vilayet, kaza ve nahiyelere ayrılır; vilayetlere yerel işlerde geniş bir özerklik tanınır. Bu yönüyle yerinden yönetime en çok ağırlık veren anayasamızdır.

Neden “tek” anayasa?

Metin, savaş koşullarının acil ihtiyacıyla yalnız devletin temel teşkilatını çizdiği için bir çerçeve anayasadır. Değiştirilmesi için özel bir usul ve nitelikli çoğunluk öngörmediğinden, sıradan bir kanun gibi değiştirilebilen tek yumuşak anayasamızdır. Temel hak ve hürriyetlerden ve yargıdan hiç söz etmez; rejimin adını da koymaz. Bu boşluklarda, ona aykırı olmayan Kanun-i Esasi hükümleri uygulanmaya devam etti. Kendinden önceki anayasayı yürürlükten kaldırmayan tek anayasa olduğu için 1921–1924 arası “iki anayasalı dönem” diye anılır.

1923 değişiklikleri: Cumhuriyet anayasaya giriyor

Yumuşak anayasanın kolay değiştirilebilmesi, yeni devletin kurumlarını hızla oluşturmayı kolaylaştırdı. 1 Kasım 1922'de saltanat kaldırıldı; 1 Nisan 1923'te Meclis yeni seçime gitme kararı aldı. 13 Ekim 1923'te Ankara başkent ilan edildi. 29 Ekim 1923'te II. TBMM, Teşkilât-ı Esasiye'yi değiştirerek devletin yönetim şeklinin Cumhuriyet olduğunu yazdı. Aynı değişiklikle devletin dininin İslam, resmî dilinin Türkçe olduğu hükümleri eklendi.

Değişiklik, meclis hükümetinden kabine sistemine de geçişti: Cumhurbaşkanı TBMM tarafından kendi üyeleri arasından bir seçim dönemi için seçilecek ve devletin başı olacaktı; gerekli gördüğünde Meclis'e ve hükümete başkanlık edebilecekti. Başbakanı Cumhurbaşkanı milletvekilleri arasından atayacak, öteki bakanları Başbakan yine milletvekilleri arasından seçip Meclis'in onayına sunacaktı. Halifelik ise 3 Mart 1924'te kaldırıldı.

İki anayasalı dönem: 1921 metni ile Kanun-i Esasi 1924 Anayasası'na kadar birlikte yürürlükteydi. Aralıklar ölçekli değildir. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: 1921 “tek”lerin anayasasıdır: tek yumuşak, tek çerçeve, önceki anayasayı kaldırmayan tek, temel haklara ve yargıya yer vermeyen tek. Bir de ilki var: millî egemenliğin ilk kez yazıldığı anayasa. Sayısı: 23 + 1 madde, seçim 2 yılda bir.
Sınavda

Nasıl sorulur“1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu ile ilgili hangisi yanlıştır?” Yanlış şık çoğu zaman “katı anayasadır”, “kuvvetler ayrılığını benimsemiştir”, “temel hakları ayrıntılı düzenlemiştir” ya da “Cumhuriyet'i ilan etmiştir” olur. Cumhuriyet 1921 metniyle değil, 29 Ekim 1923'te bu metinde yapılan değişiklikle ilan edildi.

↕Sıralama eskiden yeniye

  1. Teşkilât-ı Esasiye'de yapılan değişiklikle Cumhuriyet'in ilanı
  2. Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nun kabulü
  3. 1924 Anayasası'nın kabulü
  4. TBMM'nin Ankara'da açılması
  5. Saltanatın kaldırılması

?Soru çöz

1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Teşkilât-ı Esasiye, değiştirilmesi için özel bir usul ve nitelikli çoğunluk öngörmediğinden Türk anayasa tarihinin tek yumuşak anayasasıdır. A doğrudur, millî egemenliği ilk yazan anayasadır; C doğrudur, güçler birliğiyle yasama ve yürütme TBMM'dedir; D doğrudur, temel haklara yer vermedi.
ANAYASA TARİHİ · 1924–1960

1924 Anayasası: Cumhuriyetin ilk anayasası ve 1928, 1934, 1937 değişiklikleri

KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYazılı ve yazısız, katı ve yumuşak, çerçeve ve kazuistik anayasa nedir?Bağlantılı konudan (Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasalar üç ölçüte göre ayrılır. Biçimine göre yazılı (resmî bir metinde toplanmış) ya da yazısız (İngiltere gibi teamüllere ve dağınık kanunlara dayanan); değiştirilme usulüne göre yumuşak (kanunla aynı usulle değişen) ya da katı/sert (özel çoğunluk ve usul isteyen); ayrıntı düzeyine göre çerçeve (yalnız ana hatları çizen) ya da kazuistik (ayrıntılı). Türk anayasalarının hepsi yazılıdır; 1921 Teşkilât-ı Esasiye tek yumuşak ve tek çerçeve anayasamızdır, 1924, 1961 ve 1982 anayasaları katı ve kazuistiktir.

Anayasa türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1924 Anayasası'nın özellikleri nelerdir, 1928, 1934 ve 1937 değişiklikleriyle ne değişti?

Kısa cevap: 1924 Anayasası (Teşkilât-ı Esasiye Kanunu), II. TBMM'nin 20 Nisan 1924'te kabul ettiği, Cumhuriyet ilan edildikten sonra yapılan ilk anayasadır. Kanun-i Esasi'yi ve 1921 Anayasası'nı kaldırarak iki anayasalı döneme son verdi ve 1961'e kadar yürürlükte kaldı. Katı bir anayasadır; kuvvetler birliğini korurken yürütmeyi Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu eliyle kullandıran karma bir sistem kurdu. 1928'de “devletin dini İslam'dır” hükmü çıkarıldı, 1934'te kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı, 1937'de laiklik dahil altı ilke anayasaya girdi.

Cumhuriyet ilan edilmişti ama ortada iki anayasa vardı; 1924 Anayasası bu ikiliği bitirip yeni devletin kurallarını tek metinde topladı.

1924 Anayasası, Cumhuriyetin rejim olarak oturduğu, halifeliğin kaldırıldığı yılın ürünüdür ve 37 yıl yürürlükte kalarak tek parti döneminden çok partili hayata geçişi de taşıdı. İlk maddesi “Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir” der; ikinci maddesi devletin dinini, dilini (Türkçe) ve başkentini (Ankara) sayar. Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir ve millet adına bu egemenliği kullanacak tek yetkili TBMM'dir.

Kuvvetler birliği, görevler ayrılığı

Yasama ve yürütme yetkisi yine Meclis'te toplanır; ama Meclis yasamayı kendisi, yürütmeyi ise seçtiği Cumhurbaşkanı ve onun atadığı Bakanlar Kurulu eliyle kullanır. Yargı yetkisini bağımsız mahkemeler millet adına kullanır. Bu düzene kuvvetler birliği ve görevler ayrılığı denir: ne saf meclis hükümetidir ne de tam parlamenter sistem; ikisinin ortasında duran karma bir düzendir. Bakanlar Kurulu Meclis'e karşı sorumludur ve Meclis onu her zaman denetleyip düşürebilir; ancak hükümetin Meclis'i feshetme yetkisi yoktur, yani denge Meclis lehine bozuktur. Cumhurbaşkanı Meclis üyeleri arasından ve bir seçim dönemi için seçilir. Genel seçimler dört yılda bir yapılır; seçmen yaşı başlangıçta 18'di ve oy hakkı yalnız erkeklerindi.

Anayasanın üstünlüğü var, denetleyicisi yok

1924 Anayasası, hiçbir kanunun anayasaya aykırı olamayacağını açıkça söyler (md. 103). Anayasanın üstünlüğü böylece ilk kez açık bir hükme bağlandı. Ama bu üstünlüğü koruyacak bir mahkeme yoktu; kanunların anayasaya uygunluğunu denetleyen bir organ ancak 1961'de kuruldu. Üstelik kanunları yorumlama yetkisi mahkemelere değil Meclis'e verilmişti; bu “yasama yorumu” yalnız 1924 Anayasası'na özgüdür. Temel haklar “Türklerin Kamu Hakları” başlığı altında klasik özgürlükler olarak sayıldı; sosyal ve ekonomik haklara yer verilmedi.

Anayasa katıdır: değişiklik için Meclis üye tamsayısının üçte birinin teklifi ve üçte ikisinin kabulü gerekir. Devlet şeklinin Cumhuriyet olduğunu söyleyen hükmün değiştirilmesi ise teklif dahi edilemez (md. 102). Bütün egemenliği sayısal çoğunluğa sahip Meclis'te toplaması nedeniyle 1924 Anayasası çoğunlukçu demokrasi anlayışının örneği sayılır; çok partili hayata geçildikten sonra bu durum, çoğunluğun sınırsız gücü tartışmasını doğurdu ve 1961 Anayasası'nın çıkış noktalarından biri oldu.

Değişikliklerle laik ve eşit vatandaşlığa

1924 Anayasası'nda yapılan değişiklikler
YılDeğişiklik
1928“Devletin dini İslam'dır” hükmü çıkarıldı; dinî hükümlerin uygulanması TBMM'nin görevlerinden kaldırıldı; yemindeki dinî ifade yerine “namusum üzerine söz veririm”
1934Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı; seçmen yaşı 18'den 22'ye
1937Altı ilke (cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik, inkılapçılık) 2. maddeye yazıldı
1945 · 1952Dil sadeleştirildi · eski metne geri dönüldü

Bu dönemdeki seçim hakkı adımlarının bir kısmı anayasa değişikliğiyle değil kanunla atıldı: kadınlar 1930'da belediye, 1933'te muhtarlık seçimlerinde oy hakkı kazandı. 1946'da ilk çok partili ve ilk tek dereceli genel seçim yapıldı; 1950 seçimleri gizli oy, açık sayım ve döküm esasıyla, Yüksek Seçim Kurulu'nun yargı denetimi altında gerçekleşti. Seçim ilkelerinin bugünkü hâlini 1982 Anayasası genel esaslar sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Laiklik iki basamakta anayasaya girdi: 1928 dini metinden çıkardı, 1937 laikliği ilke olarak yazdı. Kadının oy merdiveni: 1930 belediye → 1933 muhtarlık → 1934 milletvekili; yalnız sonuncusu anayasa değişikliğidir. 1924'e özgü iki kavram: yasama yorumu ve denetimsiz anayasa üstünlüğü.
Sınavda

Nasıl sorulur“Laiklik ilkesi anayasaya hangi yıl girmiştir?” sorusunda tuzak 1928'dir; 1928'de din maddesi çıkarıldı, laiklik ilke olarak 1937'de yazıldı.

Tuzakİkinci tuzak 1924 Anayasası'na Anayasa Mahkemesi yakıştırmaktır: üstünlük ilkesi vardı ama denetim yoktu. Üçüncüsü, kadınların belediye ve muhtarlık seçim haklarını da “anayasa değişikliği” saymaktır.

⇄Bilgi eşleştirme yıl ve değişiklik

?Soru çöz

1924 Anayasası ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. 1924 Anayasası anayasanın üstünlüğünü açıkça kabul etti ama bunu güvenceye alacak bir yargı organı kurmadı; Anayasa Mahkemesi 1961'in kurumudur. B doğrudur, anayasanın üstünlüğü açıkça yazıldı; C doğrudur, yorum yetkisi Meclis'teydi; D doğrudur, Cumhuriyet hükmü değiştirilemezdi.
ANAYASA TARİHİ · 1961–1980

1961 Anayasası: kuvvetler ayrılığı, Anayasa Mahkemesi ve sosyal devlet

KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDemokrasi nedir, doğrudan, temsilî ve yarı doğrudan demokrasi arasındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Demokrasi, egemenliğin halka ait olduğu ve yönetimin halkın iradesine dayandığı yönetim biçimidir. Temel ilkeleri millî egemenlik, özgürlük, eşitlik, çoğulculuk, katılım, serbest ve düzenli seçimler, hukukun üstünlüğü ve kuvvetler ayrılığı ile temel hak ve hürriyetlerin güvencesidir. Halkın kararları kendisinin aldığı biçim doğrudan, temsilciler eliyle aldığı biçim temsilî, ikisini birleştiren biçim yarı doğrudan demokrasidir. Yarı doğrudan demokrasinin araçları halkoylaması (referandum), halk vetosu, halk girişimi ve geri çağırmadır; Türkiye temsilî bir demokrasidir ve bu araçlardan yalnız halkoylamasını kullanır.

Demokrasi: ilkeler ve türler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1961 Anayasası'nın özellikleri nelerdir ve hangi kurumları getirmiştir?

Kısa cevap: 1961 Anayasası, 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesinden sonra Millî Birlik Komitesi ile Temsilciler Meclisi'nden oluşan Kurucu Meclis tarafından hazırlandı ve 9 Temmuz 1961'de halkoylamasıyla kabul edildi; halkoyuyla kabul edilen ilk anayasamızdır. Kuvvetler ayrılığını ve parlamenter sistemi benimsedi, iki meclisli bir TBMM kurdu, Anayasa Mahkemesi'ni oluşturdu. Sosyal devlet, hukuk devleti ve sosyal-ekonomik haklar ilk kez anayasaya girdi.

1924 Anayasası çoğunluğa sınırsız güç vermişti; 1961 Anayasası bu gücü fren ve denge mekanizmalarıyla bölmek için yazıldı.

27 Mayıs 1960'ta ordu yönetime el koydu. Yeni anayasayı hazırlayan Kurucu Meclis'in iki kanadı vardı: askerî kanat olan Millî Birlik Komitesi ve sivil kanat olan Temsilciler Meclisi; sivil kanat genel seçimle oluşmamıştı. Metin 9 Temmuz 1961'de halkoyuna sunuldu ve oyların yaklaşık %61,7'siyle kabul edildi. Bu, Türkiye'de yapılan ilk halkoylamasıdır. 1961 Anayasası, tıpkı 1924 gibi katı ve ayrıntılı (kazuistik) bir anayasadır; Başlangıç metni ve madde kenar başlıkları da ilk kez bu anayasada yer aldı.

Kuvvetler ayrılığı ve iki meclis

Yasama yetkisi TBMM'ye, yürütme yetkisi Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu'na, yargı yetkisi bağımsız mahkemelere verildi. Böylece kuvvetler ayrılığı ilk kez açık ve dengeli biçimde kuruldu ve parlamenter sisteme geçildi. TBMM iki meclisliydi: 450 üyeli Millet Meclisi dört yıllığına seçilirken Cumhuriyet Senatosu'nun üyelerinin çoğu halkça seçiliyor, bir kısmını Cumhurbaşkanı belirliyor, Millî Birlik Komitesi üyeleri ve eski cumhurbaşkanları da tabii senatör oluyordu. Cumhurbaşkanı TBMM üyeleri arasından yedi yıl için seçilir, tekrar seçilemezdi. Değişiklik için iki meclisin her birinde üye tamsayısının üçte ikisinin oyu gerekiyordu; Cumhuriyet hükmü yine değiştirilemezdi.

Haklarda ve devletin niteliklerinde yeni dönem

1961 Anayasası Türkiye Cumhuriyeti'ni insan haklarına dayanan, millî, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti olarak tanımladı. Sosyal devlet ve hukuk devleti ifadeleri ilk kez anayasaya girdi. 1937'de yazılan altı ilkeden halkçılık, devletçilik ve inkılapçılık niteliklere alınmadı, milliyetçilik ise “millî devlet” biçiminde yer aldı. Temel haklar tek başlık altında değil, kişinin hakları, sosyal ve ekonomik haklar, siyasi haklar olarak üçe ayrıldı; sendika, toplu sözleşme ve grev hakkı gibi sosyal haklar ilk kez anayasal güvenceye kavuştu. Bu yönleriyle 1961 Anayasası, farklı görüşlere ve azınlıkta kalanlara güvence veren çoğulcu demokrasi anlayışının örneği sayılır.

1924 Anayasası ile 1961 Anayasası
Konu19241961
KabulII. TBMM, 20 Nisan 1924Kurucu Meclis; ilk halkoylaması, 9 Temmuz 1961
KuvvetlerKuvvetler birliği, görevler ayrılığıKuvvetler ayrılığı, parlamenter sistem
MeclisTek meclisİki meclis: Millet Meclisi + Cumhuriyet Senatosu
Anayasanın üstünlüğüVar, ama denetleyen yokAnayasa Mahkemesi denetler
HaklarKlasik haklar (“Türklerin Kamu Hakları”)Sosyal ve ekonomik haklar; sosyal devlet, hukuk devleti
Demokrasi anlayışıÇoğunlukçuÇoğulcu

Anayasaya ilk kez giren kurumlar

  • Anayasa Mahkemesi: kanunların anayasaya uygunluğunu denetler; 1924'ün denetimsiz üstünlüğü artık yargı güvencesine bağlandı.
  • Yüksek Hâkimler Kurulu: hâkimlik teminatını sağlamak için kuruldu (bugünkü HSK'nın öncülü; Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu ise 1982'nin kurumudur). Yargıtay, Danıştay ve Uyuşmazlık Mahkemesi yüksek mahkeme olarak düzenlendi.
  • Millî Güvenlik Kurulu ve Devlet Planlama Teşkilatı (1960'ta kurulmuştu; 1982 Anayasası'nda yer almadı, 2011'de kaldırıldı).
  • Daha önce kanunla kurulmuş olan Yüksek Seçim Kurulu (1950) ve Diyanet İşleri Başkanlığı (1924) ilk kez anayasada yer aldı.
  • Özerk TRT ve özerk üniversiteler, siyasi partiler ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları anayasal düzenlemeye kavuştu.

1971 muhtırası ve daralan özgürlükler

Siyasi tıkanıklık ve şiddet olaylarının ardından gelen 12 Mart 1971 muhtırasından sonra, 1971–1973 yıllarında yapılan değişikliklerle denge özgürlükten otoriteye doğru kaydı. Bakanlar Kurulu'na yetki kanununa dayanarak kanun hükmünde kararname çıkarma ve vergi oranlarını değiştirme yetkisi verildi. Bütün haklar için geçerli genel sınırlama sebepleri getirildi. TRT'nin özerkliği kaldırıldı, üniversite özerkliği daraltıldı, memurların sendika hakkı kaldırıldı. Devlet Güvenlik Mahkemeleri ve Askerî Yüksek İdare Mahkemesi anayasaya girdi; Anayasa Mahkemesi'nin anayasa değişikliklerini yalnız şekil yönünden denetleyebileceği kuralı kondu. Siyasi partilere hazine yardımı da bu dönemde anayasal dayanağa kavuştu. 12 Eylül 1980 askerî müdahalesiyle 1961 Anayasası işlemez hâle geldi.

Akılda kalsın: 1961'in dört büyük ilki: halkoyu (kabul yolu), Anayasa Mahkemesi (denetim), sosyal devlet (haklar), tam kuvvetler ayrılığı ve parlamenter sistem (yapı). 1961 genişletti, 1971 daralttı: KHK, genel sınırlama, AYİM, DGM. Bunların akıbeti de sorulur: genel sınırlama 2001'de, DGM 2004'te, AYİM ve KHK 2017'de kalktı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi ilk kez 1961 Anayasası ile düzenlenmiştir?” Şıklarda 1961'in kurumlarıyla 1982'nin kurumları (Devlet Denetleme Kurulu, YÖK, HSYK) karıştırılır. MGK 1961'in, Devlet Denetleme Kurulu 1982'nin kurumudur.

TuzakBir diğer tuzak 1961 ile 1982'nin “dayanan / saygılı” ifadelerini yer değiştirmektir: 1961 insan haklarına dayanan, 1982 saygılı devlet der.

▭Boşluk doldurma

1961 Anayasası'yla TBMM, Millet Meclisi ve Cumhuriyet olmak üzere iki meclisli bir yapıya kavuştu; kanunların anayasaya uygunluğunu denetlemek için de kuruldu.

Anayasa MahkemesiDanışma MeclisiSenatosuYüksek Seçim Kurulu

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi ilk kez 1961 Anayasası ile anayasal düzenlemeye kavuşan kurumlardan biri değildir?

✓ D. Devlet Denetleme Kurulu ilk kez 1982 Anayasası'nda yer aldı. A Millî Güvenlik Kurulu, B Anayasa Mahkemesi ve C Devlet Planlama Teşkilatı 1961 Anayasası'nın düzenlediği kurumlardır.
ANAYASA TARİHİ · 1982 · KARŞILAŞTIRMA

1982 Anayasası ve dört anayasanın karşılaştırması: kuvvetler, meclis, yargı denetimi, katılık

KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜniter devlet, federal devlet ve konfederasyon arasındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Devlet; ülke, insan topluluğu (millet) ve egemenlik unsurlarından oluşan, yasama, yürütme ve yargı organlarıyla işleyen siyasi örgütlenmedir. Egemenliğin kaynağına göre devlet monarşi (başındaki kişi soyla gelir) ya da cumhuriyet (devlet başkanı seçilir) olur. Yapısına göre ise üniter (tek merkezli; Türkiye, md. 3), federal (federal devlet ile federe devletlerden oluşan; ABD, Almanya) ya da konfederasyon (bağımsız devletlerin andlaşmayla kurduğu, ayrılma hakkı bulunan birlik) olabilir. Bölgeli devlet, üniter devletle federasyon arasında bir modeldir.

Devlet ve devlet şekilleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1961 ve 1982 anayasaları arasındaki benzerlik ve farklar nelerdir?

Kısa cevap: 1982 Anayasası, 12 Eylül 1980 müdahalesinden sonra Millî Güvenlik Konseyi ve Danışma Meclisi'nden oluşan Kurucu Meclis tarafından hazırlandı ve 7 Kasım 1982'de halkoylamasıyla kabul edildi. 1961 Anayasası gibi askerî müdahale sonrası iki kanatlı bir kurucu meclisle hazırlanmış, kuvvetler ayrılığına dayanan ve halkoyuyla kabul edilmiş bir anayasadır; ondan farklı olarak otorite-özgürlük dengesini otorite lehine kurmuş, yürütmeyi güçlendirmiş, en katı ve en ayrıntılı anayasamız olmuştur.

1961 ile 1982, aynı kalıptan çıkmış iki farklı heykel gibidir: hazırlanış yolları benzer, taşıdıkları denge zıt yöndedir.

1982 Anayasası'nın hazırlanışı, genel özellikleri ve ilk on bir maddesi 1982 Anayasası genel esaslar sayfasının konusu; burada onu tarih çizgisindeki yerine oturtuyoruz. Önce sınavın sevdiği karşılaştırma: 1961 ile 1982 nasıl hazırlandı?

1961 ile 1982'nin hazırlanışı

  • Benzerlik, askerî müdahale: İkisi de bir müdahalenin ardından hazırlandı. Askerî kanat 1961'de Millî Birlik Komitesi, 1982'de Millî Güvenlik Konseyiydi.
  • Benzerlik, seçilmemiş sivil kanat: Sivil kanatlar (1961'de Temsilciler Meclisi, 1982'de Danışma Meclisi) genel seçimle oluşmadı.
  • Benzerlik, halkoylaması: İkisi de kurucu mecliste kabul edildikten sonra halkoyuna sunularak yürürlüğe girdi.
  • Fark, partilerin rolü: 1961 halkoylaması sürecinde açık olan siyasi partiler (CHP ve CKMP; Demokrat Parti kapatılmıştı) etkin rol aldı; 1982'de partiler kapalıydı ve sürece katılamadı.
  • Fark, oylamanın kapsamı: 1961'de yalnız anayasa oylandı; 1982'deki oylama aynı zamanda Kenan Evren'in yedi yıllığına Cumhurbaşkanı olması anlamına geliyordu.
  • Fark, “hayır” ihtimali: 1961'de halkoylamasından “hayır” çıkarsa izlenecek yol önceden belirlenmişti; 1982'de böyle bir düzenleme yoktu.
  • Fark, devletin tanımı: 1961 insan haklarına dayanan, 1982 insan haklarına saygılı devlet der.

1982'nin getirdikleri

1982 Anayasası Cumhuriyet Senatosu'nu kaldırarak tek meclise döndü ve Cumhurbaşkanı'nın yetkilerini genişletti. Cumhurbaşkanı'nın Meclis dışından da seçilebilmesi bu anayasayla mümkün oldu. Anayasa değişikliklerinin halkoyuna sunulması ilk kez anayasa metninde düzenlendi (md. 175) ve değiştirilemez hükümler üç maddeye çıktı (md. 4). 1982 metniyle anayasaya ilk kez giren kurumların başında yükseköğretimi düzenleyen YÖK ile vakıf üniversiteleri, Cumhurbaşkanı'na bağlı Devlet Denetleme Kurulu, hâkim ve savcıların özlük işlerine bakan Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu (2017'den beri Hâkimler ve Savcılar Kurulu) ve Türk Tarih Kurumu ile Türk Dil Kurumu'nu çatısı altında toplayan Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu gelir. Değişikliklerle eklenenler de sorulur: 2010 paketi Kamu Denetçiliği Kurumu'nu, Ekonomik ve Sosyal Konsey'i ve Kamu Görevlileri Hakem Kurulu'nu getirdi; RTÜK 2005'te, Spor Tahkim Kurulu 2011'de, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi 2017'de anayasaya girdi.

Dört anayasayı yedi ölçütte yan yana koyunca çizgi netleşir: güç önce Meclis'te toplanır, 1961'de bölünür; katılık ve korunan çekirdek ise her anayasada biraz daha artar.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Tablodan dört “tek cevap”: yumuşak anayasa yalnız 1921; çift meclis yalnız 1876 ve 1961; halkoyuyla kabul yalnız 1961 ve 1982; değiştirilemez hüküm 1924 ve 1961'de tek (Cumhuriyet), 1982'de üç madde. Kuvvetler çizgisi: birlik (1921) → birlik + görev ayrılığı (1924) → ayrılık (1961, 1982).
Sınavda

Nasıl sorulur“1961 ve 1982 anayasalarının hazırlanış süreçleriyle ilgili hangisi yanlıştır?” Yanlış şık genellikle “sivil kanatlar seçimle oluşmuştur” ya da “1982 halkoylamasında siyasi partiler etkin rol almıştır” olur. Tablo sorularında ise “1982 Anayasası iki meclislidir” ve “1924 Anayasası Anayasa Mahkemesi'ni kurmuştur” en bilinen yanlışlardır.

⇄Bilgi eşleştirme anayasa ve özellik

?Soru çöz

1961 ve 1982 anayasalarının hazırlanış süreçleri karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Temsilciler Meclisi (1961) de Danışma Meclisi (1982) de genel seçimle oluşmamış, üyeleri seçimsiz belirlenmiştir. A doğrudur, 1960 ve 1980 müdahalelerinin ardından hazırlandılar; C doğrudur, ikisi de halkoylamasıyla kabul edildi; D doğrudur, 1982 oylaması Kenan Evren'i Cumhurbaşkanı yaptı.
ANAYASA · DEĞİŞİKLİKLER · 1987–2017

1982 Anayasası'ndaki değişiklikler: 1987'den 2017'ye hangi yıl ne değişti?

KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 9 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaCumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi nedir ve özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de 1876 Kanun-ı Esasi meşruti monarşi, 1921 Teşkilât-ı Esasiye meclis hükûmeti, 1924 Anayasası meclis hükûmeti ile parlamenter sistemin karışımı olan karma sistem, 1961 ve 1982 anayasaları parlamenter sistem kurdu. 16 Nisan 2017 halkoylamasıyla kabul edilen 6771 sayılı Kanun'la Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi'ne geçildi; değişiklikler 24 Haziran 2018 seçimlerinin ardından tümüyle yürürlüğe girdi. Bu sistemde yürütme tek başlıdır ve Cumhurbaşkanı'na aittir (md. 8, 104); Cumhurbaşkanı halk tarafından beş yıllığına ve en fazla iki kez seçilir (md. 101); Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu kaldırılmıştır.

Türkiye ve Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1982 Anayasası'nda hangi yıl hangi değişiklikler yapıldı?

Kısa cevap: 1982 Anayasası birçok kez değiştirildi. Sınavda en çok sorulanlar 1987 (siyasi yasakların kaldırılması, md. 175'in bugünkü hâli), 1995 (seçmen yaşının 18'e inmesi, yurt dışında oy), 2001 (genel sınırlamanın kaldırılması, seçim kanunlarında bir yıl kuralı), 2004 (ölüm cezasının tamamen kaldırılması, md. 90'a eklenen andlaşma hükmü), 2007 (Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi), 2010 (Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru, Kamu Denetçiliği Kurumu) ve 2017 (Cumhurbaşkanlığı hükûmet sistemi) değişiklikleridir.

Katı bir anayasa zor değişir ama değişmez değildir: 1982 metni yürürlüğe girdiğinden beri sayfalarının büyük bölümü yeniden yazıldı.

Değişikliklerin ortak yönü, 1982'nin ilk hâlindeki otorite ağırlığını özgürlükler lehine yumuşatmak ve Avrupa Birliği uyum sürecine ayak uydurmaktır; 2007 ve 2017 ise hükûmet sistemini dönüştüren değişikliklerdir. Değişiklik usulünü (md. 175) genel esaslar sayfasında ayrıntılı göreceğiz; burada yıl yıl ne değiştiğine bakıyoruz. Madde numaraları Anayasa'nın bugünkü metnine göredir.

1987 ve 1995: siyasete dönüş

1987 (3361 sayılı Kanun): İlk değişiklik. Milletvekili sayısı 400'den 450'ye çıktı (md. 75), değişiklik usulü 175. maddedeki bugünkü biçimini aldı. Geçici 4. maddedeki 10 ve 5 yıllık siyasi yasaklar 6 Eylül 1987 halkoylamasıyla, çok küçük bir farkla kaldırıldı. Ertesi yıl yerel seçimlerin bir yıl öne alınması için yapılan 1988 halkoylaması ise “hayır”la sonuçlandı.

1995 (4121 sayılı Kanun): Başlangıç'taki 12 Eylül müdahalesini öven ifadeler çıkarıldı. Seçmen yaşı 18'e indi, yurt dışındaki vatandaşların oy kullanabilmesi için kanunla tedbir alınması öngörüldü, seçim kanunlarının temsilde adalet ve yönetimde istikrar ilkelerini bağdaştırması istendi (md. 67). Milletvekili sayısı 550 oldu (md. 75). Siyasi partilere üye olma yaşı 18'e indi, yükseköğretim öğretim elemanlarına ve öğrencilerine partiye üye olma yolu açıldı (md. 68); derneklerin ve sendikaların siyasetle ilgili yasakları kaldırıldı (md. 33, 52).

2001 ve 2004: Avrupa Birliği uyum paketleri

2001 (4709 sayılı Kanun): En kapsamlı değişikliklerden biri. Bütün haklar için geçerli genel sınırlama sebepleri kaldırıldı; her hak artık yalnız kendi maddesindeki sebeplerle sınırlanabilir (md. 13). Ölüm cezası savaş, çok yakın savaş tehdidi ve terör suçları dışında kaldırıldı; kanuna aykırı elde edilen bulguların delil sayılamayacağı eklendi (md. 38). Aile “eşler arasında eşitliğe” dayandırıldı (md. 41), hak arama hürriyetine adil yargılanma eklendi (md. 36), seçim kanunlarındaki değişikliklerin bir yıl içindeki seçimlerde uygulanmayacağı kuralı geldi (md. 67). Millî Güvenlik Kurulu'nda sivil üyelerin sayısı artırıldı (md. 118), Başlangıç'taki “düşünce ve mülahaza” ibaresi “faaliyet” oldu.

2004 (5170 sayılı Kanun): “Kadınlar ve erkekler eşit haklara sahiptir” hükmü ve devletin bu eşitliği yaşama geçirme yükümlülüğü eklendi (md. 10). Ölüm cezası ve genel müsadere hiçbir durumda verilemez oldu (md. 38). Temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası andlaşmalar ile kanunlar çatışırsa andlaşmanın esas alınacağı hükmü geldi (md. 90). Devlet Güvenlik Mahkemeleri kaldırıldı (md. 143), YÖK'e Genelkurmay'ın üye seçmesi sona erdi (md. 131).

2007 ve 2010: Cumhurbaşkanı halktan, bireysel başvuru Anayasa Mahkemesi'ne

Arada iki küçük ama sık sorulan değişiklik var: 2005'te RTÜK anayasaya girdi (md. 133), 2006'da milletvekili seçilme yaşı 30'dan 25'e indi (md. 76).

2007 (5678 sayılı Kanun): Cumhurbaşkanı seçimindeki Meclis tıkanıklığının ardından yapılan bu değişiklik 21 Ekim 2007 halkoylamasıyla kabul edildi. Cumhurbaşkanı halk tarafından, beş yıllığına ve en fazla iki kez seçilecekti (md. 101–102); TBMM seçimleri beş yılda birden dört yılda bire indi (md. 77); Meclis'in toplantı yeter sayısı üye tamsayısının üçte biri olarak belirlendi (md. 96). İlk halk seçimi 2014'te yapıldı.

2010 (5982 sayılı Kanun): 12 Eylül 2010 halkoylamasıyla kabul edildi. Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru (md. 148) ile Kamu Denetçiliği Kurumu ve bilgi edinme hakkı (md. 74) geldi. Kişisel verilerin korunması (md. 20), çocuk hakları (md. 41) ve kadınlar, çocuklar, yaşlılar, engelliler, şehit yakınları ve gaziler için alınacak tedbirlerin eşitliğe aykırı sayılmaması (md. 10) eklendi. Memurlara toplu sözleşme hakkı ve uyuşmazlıkları çözecek Kamu Görevlileri Hakem Kurulu (md. 53), aynı işkolunda birden fazla sendikaya üyelik yasağının kalkması (md. 51) ve Ekonomik ve Sosyal Konsey (md. 166) bu paketin ürünüdür. Anayasa Mahkemesi ile Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu'nun yapısı değişti, 12 Eylül yönetiminin yargılanmasını engelleyen geçici 15. madde kaldırıldı, Yüksek Askerî Şûra'nın ilişik kesme kararları ve memurlara verilen uyarma ve kınama cezaları yargı denetimine açıldı. 2011'de ise Spor Tahkim Kurulu'nun kararları anayasal dayanağa kavuştu (md. 59).

2017: Cumhurbaşkanlığı hükûmet sistemi

2017 (6771 sayılı Kanun): 16 Nisan 2017 halkoylamasıyla kabul edildi; bazı hükümleri hemen, hükûmet sistemine ilişkin hükümleri 24 Haziran 2018 seçimlerinin ardından Cumhurbaşkanı'nın göreve başladığı 9 Temmuz 2018'de yürürlüğe girdi. Yürütme yetkisi tek başına Cumhurbaşkanı'na verildi; eski düzendeki Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu kaldırıldı, kanun hükmünde kararnamelerin yerini Cumhurbaşkanlığı kararnameleri aldı. Milletvekili sayısı 600'e çıktı (md. 75), milletvekili seçilme yaşı 18'e indi (md. 76), TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri beş yılda bir aynı günde yapılacak oldu (md. 77). Cumhurbaşkanı seçilenin partisiyle ilişiğinin kesilmesi kuralı kaldırıldı. Disiplin mahkemeleri dışındaki askerî yargı (Askerî Yargıtay ve Askerî Yüksek İdare Mahkemesi) kaldırıldı; Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu'nun adı Hâkimler ve Savcılar Kurulu oldu. Bu sistemin ayrıntıları yürütme ve yargı sayfalarında.

Dört sayının yolculuğu; altın kutular bugünkü değerdir. 1987'de seçmen yaşında yapılan ara indirim, sınavın odağında olmadığı için çizilmedi.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Yedi halkoylaması yaptık: 1961 ve 1982 anayasaların kabulü, 1987 siyasi yasaklar, 1988 erken yerel seçim (tek “hayır”), 2007 halkın seçtiği Cumhurbaşkanı, 2010 bireysel başvuru paketi, 2017 Cumhurbaşkanlığı hükûmet sistemi. Yıl kancaları: 2001 genel sınırlama gitti, 2004 ölüm cezası tamamen gitti, 2010 bireysel başvuru geldi, 2017 KHK gitti, CBK geldi.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi 2010 anayasa değişiklikleri arasında yer almaz?” Şıklara başka yılların değişiklikleri konur: Cumhurbaşkanının halkça seçilmesi (2007), ölüm cezasının tamamen kaldırılması (2004), seçmen yaşının 18'e inmesi (1995).

TuzakEn sık karıştırılan ikili ölüm cezasıdır: 2001'de kısmen (savaş ve terör hariç), 2004'te tamamen kaldırıldı. Bir de 2007'de kabul edilen halk seçiminin ilk kez 2014'te uygulandığını unutma.

↕Sıralama eskiden yeniye

  1. Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru hakkının getirilmesi
  2. Seçmen yaşının 18'e indirilmesi
  3. Cumhurbaşkanlığı hükûmet sistemine geçilmesi
  4. Siyasi yasakların halkoylamasıyla kaldırılması
  5. Ölüm cezasının anayasadan tamamen çıkarılması

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi 2010 yılında yapılan anayasa değişiklikleri arasında yer almaz?

✓ C. Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi 2007 değişikliğiyle (21 Ekim 2007 halkoylaması) kabul edildi. A bireysel başvuru, B Kamu Denetçiliği Kurumu ve D memurlara toplu sözleşme hakkı 2010 değişikliklerindendir.

⇄Bilgi eşleştirme hangi değişiklik hangi yıl?

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Yabancı bir devletin ordusunda izinsiz gönüllü askerlik yapan bir Türk vatandaşının vatandaşlığı hangi yolla ve kimin kararıyla sona erdirilebilir?

✓ B. Kişinin isteği dışında, Türkiye'nin çıkarlarına aykırı davranış yüzünden vatandaşlığın sona erdirilmesi kaybettirmedir ve Cumhurbaşkanı kararıyla olur. Çıkma kişinin kendi isteğiyle olur (A); iptal yalan beyanla kazanılan vatandaşlık içindir (C); vatandaşlık kararlarını mahkeme değil idare verir, mahkeme yalnız denetler (D).Kaynak: Ticaret hukuku ve Türk vatandaşlığı · Vatandaşlığın kaybı

?Soru 2

Türk Borçlar Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi, aksi açıkça anlaşılmadıkça bir öneri (icap) sayılır?

✓ D. TBK md. 8'e göre fiyatı gösterilerek mal sergilenmesi öneri sayılır. A ısmarlanmamış şeyin gönderilmesi öneri değildir (md. 7); B bağlı olmama hakkını saklı tutan teklif öneri gibi bağlamaz (md. 8/1); C mal ve bedel gibi esaslı noktaları içermeyen bir niyet açıklamasıdır.Kaynak: Borçlar hukuku ve hak kavramı · Sözleşme: öneri, kabul, şekil

?Soru 3

Federal devlet yapısına ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Federe devletlerin tek taraflı ayrılma hakkı yoktur; bu hak, bağımsız devletlerin andlaşmayla kurduğu konfederasyonun özelliğidir. A çift meclis, C uyuşmazlığı çözen yüksek mahkeme, D yetki paylaşımını yapan yazılı anayasa federasyonun temel unsurlarıdır; üçü de doğrudur.Kaynak: Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri · Devlet ve devlet şekilleri

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi demokrasinin temel ilkeleri arasında gösterilemez?

✓ C. Anayasa, egemenliğin kullanılmasının hiçbir surette bir kişiye, zümreye ya da sınıfa bırakılamayacağını söyler (md. 6); bu demokrasiyle bağdaşmaz. A çoğulculuk, B yönetenlerin hukukla bağlılığı (hukukun üstünlüğü), D serbest seçimlerle iktidarın yenilenmesi demokrasinin temel ilkeleridir.Kaynak: Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri · Demokrasi: ilkeler ve türler

?Soru 5

Selin, oturduğu apartmanda çıkan yangından kurtulmak için kilitli olan komşusunun bahçe kapısını kırarak sokağa çıkmıştır. Türk Borçlar Kanunu'na göre Selin'in kapıdaki zarardan sorumluluğu ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Selin yakın bir tehlikeden kurtulmak için tehlikeyle ilgisi olmayan komşunun malına zarar vermiştir; bu zorunluluk hâlidir ve giderimi hâkim hakkaniyete göre belirler (TBK md. 64/2). A haklı savunma yalnız saldırana verilen zararda olur; B zorunluluk hâli kusur sorumluluğu değildir, tam tazminat aranmaz; D kendi gücüyle koruma, kolluk yetişemezken bir hakkı korumaktır; yangından kaçış değildir.Kaynak: Borçlar hukuku ve hak kavramı · İyi niyet, dürüstlük, hakların korunması

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi borçlar hukukuna hâkim olan ilkelerden biri değildir?

✓ B. Çağdaş hukukta borçlu borcundan şahsıyla (özgürlüğüyle) değil malvarlığıyla sorumludur; Anayasa md. 38 sözleşme borcunu ödeyemeyen kişinin bu yüzden özgürlüğünden alıkonulmasını yasaklar. A sözleşme özgürlüğü, C nispilik, D şekil serbestisi borçlar hukukunun temel ilkeleridir; onları seçen, “değildir” köküne göre doğru bilgiyi işaretlemiş olur.Kaynak: Borçlar hukuku ve hak kavramı · Borç ilişkisi ve ilkeleri

?Soru 7

2017 Anayasa değişikliğiyle kurulan Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi'ne ilişkin aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi'nde güvenoyu yoktur; yardımcılar ve bakanlar yalnız Cumhurbaşkanı'na karşı sorumludur (md. 106). A doğrudur: atama ve görevden alma Cumhurbaşkanı'nındır (md. 106); C doğrudur: Meclis 3/5 ile seçimleri yenileyebilir (md. 116); D doğrudur: bakan olan milletvekilinin üyeliği düşer.Kaynak: Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri · Türkiye ve Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi

?Soru 8

Türk Ticaret Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi tacir olmanın sonuçlarından biri değildir?

✓ D. Tacir yalnız ticari borçları için değil, her türlü borcu için iflasa tabidir; şıktaki “yalnız” sözcüğü kuralı daraltıyor. A defter tutma, B unvan ve sicil, C basiretli iş insanı gibi davranma yükümlülüğü tacirin sayılan sonuçlarıdır; bunları seçen, “değildir” köküne göre doğru bilgiyi işaretlemiş olur.Kaynak: Ticaret hukuku ve Türk vatandaşlığı · Ticaret hukuku: tacir ve esnaf

?Soru 9

ABD örneğinde görülen başkanlık sistemine ilişkin aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. Sert kuvvetler ayrılığında başkan meclisi feshedemez, meclis de başkanı güvensizlik oyuyla düşüremez; fesih parlamenter ve yarı başkanlık sistemlerine özgüdür. B doğrudur: başkan hem devletin hem hükûmetin başıdır; C doğrudur: bakanları başkan seçer, meclise değil ona sorumludurlar; D doğrudur: veto, sistemin denge ve denetim aracıdır.Kaynak: Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri · Başkanlık, parlamenter, yarı başkanlık

?Soru 10

Türk Ticaret Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi bir sermaye şirketidir?

✓ C. Anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket sermaye şirketidir. A kollektif şirket şahıs şirketidir; B (sermayesi paylara bölünmemiş) komandit şirket de şahıs şirketidir; D adi ortaklık TBK'da düzenlenir, ticaret şirketi değildir ve tüzel kişiliği yoktur.Kaynak: Ticaret hukuku ve Türk vatandaşlığı · Ticaret şirketleri ve kıymetli evrak
87
Daha fazla soru çözmek ister misin?Anayasa tarihi ve temel haklar konusundan 87 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →