Başlangıç hükümleri: kanun susarsa hâkim ne yapar, iyiniyet ve ispat kimden yana?
Hukuk · Medeni Hukuk · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAnayasa nedir? Maddi ve şekli anlamda anayasa arasındaki fark nedir, anayasanın üstünlüğü ne demektir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Anayasa hukukunun temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Anayasa, devletin temel organlarını, bu organların yetkilerini ve kişinin temel hak ve hürriyetlerini düzenleyen en üst hukuk normudur. Maddi anlamda içeriğe bakılır; şekli anlamda ise kanundan zor değiştirilen ve kanunların üstünde duran belge kastedilir. 1982 Anayasası'nın 11. maddesi Anayasa hükümlerinin herkesi bağladığını ve kanunların Anayasaya aykırı olamayacağını söyler.
✎Konu anlatımı
Türk Medeni Kanunu'nun başlangıç hükümleri nelerdir? Kanunda hüküm yoksa hâkim nasıl karar verir, iyiniyet ve ispat yükü kuralları nedir?
Kısa cevap: TMK m.1'e göre kanun sözüyle ve özüyle değindiği her konuda uygulanır; uygulanabilir hüküm yoksa hâkim önce örf ve âdet hukukuna, o da yoksa kendisi kanun koyucu olsaydı koyacağı kurala göre karar verir. Herkes dürüstlük kuralına uymak zorundadır (m.2), iyiniyet asıldır (m.3), ispat yükü hakkını dayandırdığı olguyu ileri sürendedir (m.6).Bir köyde kuşaklardır süren sulama sırası hiçbir kanunda yazmıyor; iki komşu bu yüzden mahkemelik oldu. Hâkim “kanunda hüküm yok” diyerek davayı geri çevirebilir mi?
Anayasa hukukunun temel kavramları sayfasında normlar hiyerarşisini görmüştük: Anayasa en üstte, kanunlar onun altında. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK) bu basamakta sıradan bir kanundur, ama ilk yedi maddesi bütün özel hukukun kapısını açar: m.5'e göre TMK'nın ve Borçlar Kanunu'nun genel nitelikli hükümleri, uygun düştüğü ölçüde tüm özel hukuk ilişkilerine uygulanır.
Hukukun uygulanması ve kaynakları (m.1)
Hâkim önce kanuna bakar; kanun hem sözüyle (lafzıyla) hem özüyle (amacıyla) uygulanır. Kanunda uygulanabilir hüküm yoksa sıra örf ve âdet hukukuna gelir: toplumda uzun süre tekrarlanan ve uyulması zorunlu sayılan davranış kuralları. O da yoksa hâkim, kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar verir. Buna hâkimin hukuk yaratması denir. Bilimsel görüşler ve yargı kararları ise bu sıraya girmez: m.1/3'e göre hâkim onlardan yalnız yararlanır, yani yardımcı kaynaktırlar (içtihadı birleştirme kararları kendi kanunları gereği bağlayıcıdır).
| Madde | Kural |
|---|---|
| m.1 | Kanun sözü ve özüyle uygulanır; boşlukta örf ve âdet, o da yoksa hâkimin koyacağı kural; bilimsel görüş ve yargı kararından yararlanılır |
| m.2 | Haklar kullanılırken ve borçlar yerine getirilirken dürüstlük kuralına uyulur; hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz |
| m.3 | Kanunun iyiniyete sonuç bağladığı yerde iyiniyetin varlığı asıldır; beklenen özeni göstermeyen iyiniyet iddia edemez |
| m.4 | Takdir yetkisi tanınan ya da haklı sebeplerin gözetileceği konularda hâkim hukuka ve hakkaniyete göre karar verir |
| m.5 | TMK ile Borçlar Kanunu'nun genel nitelikli hükümleri bütün özel hukuk ilişkilerine uygun düştüğü ölçüde uygulanır |
| m.6 | Aksine hüküm yoksa herkes hakkını dayandırdığı olguyu ispatla yükümlüdür |
| m.7 | Resmî sicil ve senetler belgeledikleri olguların doğruluğuna kanıttır; aksinin ispatı kural olarak şekle bağlı değildir |
Dürüstlük kuralı ile iyiniyet aynı şey değil
m.2'deki dürüstlük kuralı (objektif iyiniyet), herkesten beklenen namuslu ve tutarlı davranış ölçüsüdür; her hukuki ilişkide ve her an geçerlidir. Bir hakkı yalnız karşı tarafa zarar vermek için kullanmak, örneğin hiçbir yararınız yokken komşunun ışığını kesmek için yüksek duvar örmek, hakkın açıkça kötüye kullanılmasıdır ve korunmaz. m.3'teki iyiniyet (sübjektif iyiniyet) ise bir kişinin, hakkın doğumunu engelleyen bir eksikliği bilmemesidir; yalnız kanunun ona sonuç bağladığı durumlarda, örneğin tapu kaydına güvenerek mal edinen kişide, rol oynar.
İyiniyet bir karinedir: iyiniyetli olduğunu kimse ispat etmez, kötüniyet iddia eden ispat eder. Ama karinenin sınırı vardır: durumun gereklerine göre beklenen özeni göstermeyen, örneğin piyasa fiyatının çok altındaki malı hiç soru sormadan alan kişi, iyiniyet iddiasında bulunamaz. İspat yükünde genel kural m.6'dadır: alacağını isteyen, alacağın doğduğunu; borcunu ödediğini söyleyen, ödemeyi ispat eder.
Girişteki davada hâkim, yöredeki yerleşik sulama geleneğine, o da yoksa kendi koyacağı kurala göre karar verir; davayı geri çeviremez.
Nasıl sorulurm.1'deki sıralama, yardımcı kaynakların bağlayıcılığı ve dürüstlük kuralı ile iyiniyetin farkı öncüllerle sorulur.
TuzakBilimsel görüş ve yargı kararlarını örf ve âdetten önce gelen asli kaynak sanmak; m.1 bunlardan yalnız yararlanılacağını söyler.
Sınavda işaretleiyiniyet karinedir, ispat yükü kötüniyeti ileri sürendedir.
⇄Bilgi eşleştirme ilke → madde
?Soru çöz
Türk Medeni Kanunu'nun başlangıç hükümlerine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?