Gelir vergisinin konusu: tam mükellefiyet ve dar mükellefiyet
Maliye · Vergi Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Gelir vergisinde tam mükellefiyet ile dar mükellefiyet arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Gelir vergisinin konusu, gerçek kişilerin bir takvim yılında elde ettiği kazanç ve iratların safi tutarıdır (GVK m.1). Türkiye'de yerleşmiş sayılanlar tam mükelleftir ve dünya genelindeki gelirlerinin tamamı üzerinden vergilenir. Yerleşmemiş olanlar dar mükelleftir; yalnız Türkiye'de elde ettikleri gelir vergilenir. Yerleşme, ikametgâha ya da yılda altı aydan fazla oturmaya bağlıdır.Almanya'da yaşayan bir Alman vatandaşı İstanbul'daki dairesini kiraya veriyor. Ankara'da yaşayan bir mühendis ise hem maaş alıyor hem de Londra'daki bir hesabından faiz kazanıyor. Türk vergi idaresi birinden yalnız kira gelirinin, ötekinden bütün gelirinin hesabını sorar.
193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu (GVK) yalnız gerçek kişilerin gelirini vergiler; şirket gibi tüzel kişilerin kazancı kurumlar vergisinin konusudur. Kanunun tanımında dört öğe vardır: gelir bir gerçek kişiye aittir, takvim yılı içinde elde edilir (yıllıklık), giderler düşüldükten sonraki safi tutar esas alınır ve yalnız kanunun saydığı kaynaklardan gelen kazanç ve iratlar gelir sayılır. Kanunun saymadığı bir para girişi, ne kadar büyük olursa olsun, gelir vergisine girmez; miras ve bağış bu yüzden ayrı bir verginin konusudur.
Vergilendirmenin sınırı: mükellefiyet türü
Kişinin hangi gelirinin Türkiye'de vergileneceğini tam mükellefiyet ile dar mükellefiyet ayrımı belirler. Ölçüt vatandaşlık değil, yerleşmedir. GVK m.4'e göre iki durumda kişi Türkiye'de yerleşmiş sayılır: ikametgâhı Türkiye'dedir ya da bir takvim yılı içinde Türkiye'de devamlı olarak altı aydan fazla oturur; geçici ayrılmalar bu süreyi kesmez. Ayrıca merkezi Türkiye'de olan resmî daire ya da kuruluşların işi için yurt dışında oturan Türk vatandaşları da tam mükelleftir (m.3).
| Ölçüt | Tam mükellef | Dar mükellef |
|---|---|---|
| Kim? | Türkiye'de yerleşmiş olanlar; Türkiye'deki kurumların işi için yurt dışında oturan Türk vatandaşları | Türkiye'de yerleşmemiş olanlar |
| Hangi gelir? | Türkiye içinde ve dışında elde edilen gelirin tamamı | Yalnız Türkiye'de elde edilen gelir |
| Ticari kazançta Türkiye bağı | Aranmaz | Türkiye'de işyeri ya da daimî temsilci (m.7) |
Altı ay kuralının istisnası
GVK m.5, bazı yabancıları altı aydan fazla kalsalar bile yerleşmiş saymaz: belli ve geçici bir görev ya da iş için gelen uzman, memur, gazeteci ve benzerleri; öğrenim, tedavi, dinlenme ya da seyahat amacıyla gelenler; tutukluluk, hükümlülük ya da hastalık gibi ellerinde olmayan nedenlerle Türkiye'de kalanlar. Bu kişilerin Türkiye'de elde ettiği gelir yine vergilenir, ama dar mükellef olarak.
Nasıl sorulurBirkaç kişinin durumu öncüllerle verilir, hangilerinin tam mükellef olduğu sorulur.
TuzakÖlçütü vatandaşlık sanmaktır: Türkiye'de altı aydan fazla oturan yabancı tam mükellef olabilir. İkinci tuzak, öğrenim ya da tedavi için gelen yabancıyı altı ayı aştı diye yerleşmiş saymaktır.
⇄Bilgi eşleştirme kişi → mükellefiyet
?Soru çöz
Gelir Vergisi Kanunu'na göre;
I. İkametgâhı Türkiye'de bulunan kişi
II. Tedavi amacıyla bir takvim yılında sekiz ay Türkiye'de kalan yabancı
III. Bir takvim yılında devamlı olarak yedi ay Türkiye'de oturan, arada kısa bir yurt dışı gezisi yapan kişi
hangilerinin Türkiye'de yerleşmiş sayılması gerekir?