Türk vergi sistemi: gelir, harcama ve servet üzerinden alınan vergiler

Türkiye'de yürürlükteki başlıca vergilerin konusunu, mükellefini, vergiyi doğuran olayını ve sınavın en sık sorduğu istisna ve ayrımlarını kanun dayanaklarıyla öğren.

7 durakKPSS A
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
VERGİ SİSTEMİ · KAVRAM

Gelir vergisinin konusu: tam mükellefiyet ve dar mükellefiyet

Maliye · Vergi Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Gelir vergisinde tam mükellefiyet ile dar mükellefiyet arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Gelir vergisinin konusu, gerçek kişilerin bir takvim yılında elde ettiği kazanç ve iratların safi tutarıdır (GVK m.1). Türkiye'de yerleşmiş sayılanlar tam mükelleftir ve dünya genelindeki gelirlerinin tamamı üzerinden vergilenir. Yerleşmemiş olanlar dar mükelleftir; yalnız Türkiye'de elde ettikleri gelir vergilenir. Yerleşme, ikametgâha ya da yılda altı aydan fazla oturmaya bağlıdır.

Almanya'da yaşayan bir Alman vatandaşı İstanbul'daki dairesini kiraya veriyor. Ankara'da yaşayan bir mühendis ise hem maaş alıyor hem de Londra'daki bir hesabından faiz kazanıyor. Türk vergi idaresi birinden yalnız kira gelirinin, ötekinden bütün gelirinin hesabını sorar.

193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu (GVK) yalnız gerçek kişilerin gelirini vergiler; şirket gibi tüzel kişilerin kazancı kurumlar vergisinin konusudur. Kanunun tanımında dört öğe vardır: gelir bir gerçek kişiye aittir, takvim yılı içinde elde edilir (yıllıklık), giderler düşüldükten sonraki safi tutar esas alınır ve yalnız kanunun saydığı kaynaklardan gelen kazanç ve iratlar gelir sayılır. Kanunun saymadığı bir para girişi, ne kadar büyük olursa olsun, gelir vergisine girmez; miras ve bağış bu yüzden ayrı bir verginin konusudur.

Vergilendirmenin sınırı: mükellefiyet türü

Kişinin hangi gelirinin Türkiye'de vergileneceğini tam mükellefiyet ile dar mükellefiyet ayrımı belirler. Ölçüt vatandaşlık değil, yerleşmedir. GVK m.4'e göre iki durumda kişi Türkiye'de yerleşmiş sayılır: ikametgâhı Türkiye'dedir ya da bir takvim yılı içinde Türkiye'de devamlı olarak altı aydan fazla oturur; geçici ayrılmalar bu süreyi kesmez. Ayrıca merkezi Türkiye'de olan resmî daire ya da kuruluşların işi için yurt dışında oturan Türk vatandaşları da tam mükelleftir (m.3).

Tam ve dar mükellefiyet (GVK m.3–7)
ÖlçütTam mükellefDar mükellef
Kim?Türkiye'de yerleşmiş olanlar; Türkiye'deki kurumların işi için yurt dışında oturan Türk vatandaşlarıTürkiye'de yerleşmemiş olanlar
Hangi gelir?Türkiye içinde ve dışında elde edilen gelirin tamamıYalnız Türkiye'de elde edilen gelir
Ticari kazançta Türkiye bağıAranmazTürkiye'de işyeri ya da daimî temsilci (m.7)

Altı ay kuralının istisnası

GVK m.5, bazı yabancıları altı aydan fazla kalsalar bile yerleşmiş saymaz: belli ve geçici bir görev ya da iş için gelen uzman, memur, gazeteci ve benzerleri; öğrenim, tedavi, dinlenme ya da seyahat amacıyla gelenler; tutukluluk, hükümlülük ya da hastalık gibi ellerinde olmayan nedenlerle Türkiye'de kalanlar. Bu kişilerin Türkiye'de elde ettiği gelir yine vergilenir, ama dar mükellef olarak.

Yerleşmenin iki kapısı ikametgâh ve altı aydan fazla kalıştır; m.5'teki amaçlarla kalan yabancı altı ayı aşsa da dar mükellef kalır.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Tam mükellef dünyayı, dar mükellef yalnız Türkiye'yi beyan eder. Yerleşmenin iki kapısı vardır: ikametgâh ya da yılda altı aydan fazla kalış. Geçici görev, öğrenim, tedavi ve seyahat bu kapıyı açmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurBirkaç kişinin durumu öncüllerle verilir, hangilerinin tam mükellef olduğu sorulur.

TuzakÖlçütü vatandaşlık sanmaktır: Türkiye'de altı aydan fazla oturan yabancı tam mükellef olabilir. İkinci tuzak, öğrenim ya da tedavi için gelen yabancıyı altı ayı aştı diye yerleşmiş saymaktır.

⇄Bilgi eşleştirme kişi → mükellefiyet

?Soru çöz

Gelir Vergisi Kanunu'na göre;
I. İkametgâhı Türkiye'de bulunan kişi
II. Tedavi amacıyla bir takvim yılında sekiz ay Türkiye'de kalan yabancı
III. Bir takvim yılında devamlı olarak yedi ay Türkiye'de oturan, arada kısa bir yurt dışı gezisi yapan kişi
hangilerinin Türkiye'de yerleşmiş sayılması gerekir?

✓ C. İkametgâh Türkiye'deyse kişi yerleşmiş sayılır; yılda devamlı altı aydan fazla oturan da öyledir, geçici ayrılma süreyi kesmez (m.4). A geçici ayrılmanın süreyi kesmediğini unutur; B ve D tedavi için gelen yabancıyı yerleşmiş sayar, oysa m.5 onu süre ne olursa olsun yerleşme dışında tutar.
VERGİ SİSTEMİ · SÜREÇ

Gelirin yedi unsuru, yıllık beyan ve stopaj (tevkifat)

Maliye · Vergi Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaArtan oranlı vergi nedir? Dilim ve sınıf usulü artan oranlılık arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Kamu gelirleri ve vergi teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Vergi, matraha tarifenin uygulanmasıyla bulunur. Düz (oransal) tarifede oran her matrahta aynıdır; artan oranlı tarifede matrah büyüdükçe oran yükselir, azalan oranlıda düşer. Dilim usulünde her dilime kendi oranı, sınıf usulünde bütün matraha ulaşılan sınıfın oranı uygulanır. Ortalama oran ödenen verginin matraha oranı, marjinal oran son liraya düşen vergidir.

Vergi tekniği ve tarifeler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gelir vergisinde gelirin unsurları nelerdir? Gelir nasıl beyan edilir, stopaj nedir?

Kısa cevap: GVK m.2 gelire giren yedi unsuru sayar: ticari kazanç, zirai kazanç, ücret, serbest meslek kazancı, gayrimenkul sermaye iradı, menkul sermaye iradı, diğer kazanç ve iratlar. Beyanı gereken gelirler yıllık beyannamede toplanır ve izleyen yılın mart ayında beyan edilir. Ödemeyi yapanın vergiyi kesip vergi dairesine yatırması stopajdır (tevkifat).

Bir diş hekimi muayenehanesinden kazanç sağlıyor, bir dairesini kiraya veriyor, bankadaki mevduatından faiz alıyor. Vergi dairesi bu üç geliri ayrı ayrı mı sorar, yoksa tek bir beyannamede mi toplar?

GVK gelirin kaynaklarını tek tek sayar. Faaliyetten ve emekten doğanlara kazanç, bir mülkün ya da paranın getirisine irat denir. Bu ayrım ezber için değil, hangi kuralın uygulanacağını bulmak içindir: her unsurun safi tutarı kendi hükümlerine göre hesaplanır.

Gelirin yedi unsuru (GVK m.2)
UnsurÖrnek
Ticari kazançMarket, otel, nakliye işletmesinin kazancı
Zirai kazançTarla, sera, hayvancılık faaliyeti
Ücretİşçi ve memura hizmet karşılığı yapılan ödeme
Serbest meslek kazancıAvukat, mali müşavir, muayenehanesi olan hekim
Gayrimenkul sermaye iradıKonut, dükkân, arazi kirası
Menkul sermaye iradıMevduat faizi, tahvil faizi, kâr payı
Diğer kazanç ve iratlarDeğer artışı kazançları, arızi (tesadüfi) kazançlar

Yıllık beyan ve tarife

Mükellefler bir takvim yılında elde ettikleri gelir için yıllık beyanname verir; beyanı gereken gelirlerin bu beyannamede toplanması zorunludur (m.85). Beyanname izleyen yılın mart ayının 1–25'i arasında verilir (m.92), vergi mart ve temmuz aylarında iki eşit taksitte ödenir (m.117). Toplanan gelire, Kamu gelirleri ve vergi teorisi sayfasında gördüğümüz dilim usulü artan oranlı tarife uygulanır: GVK m.103'ün 2026 metninde oranlar %15, 20, 27, 35 ve 40'tır; dilim tutarları her yıl yeniden değerlenir. Zarar, diğer kaynakların kazancından düşülür; kapanmayan zarar beş yıl taşınabilir (m.88).

Stopaj: vergi kaynağında kesilir

Kamu idareleri, şirketler ve defter tutan tacirler ücret, serbest meslek ödemesi, kira gibi ödemeleri yaparken gelir vergisini keser ve vergi dairesine yatırır (m.94). Vergi hukukunun genel hükümleri sayfasında gördüğümüz vergi sorumlusu budur: borç gelirin sahibinindir, ödeme bakımından muhatap ödemeyi yapandır. Kesilen vergi yıllık beyannamede hesaplanan vergiden düşülür. Bazı gelirler için beyanname hiç verilmez (m.86): örneğin tek işverenden alınan ve tamamı stopajla vergilenen, kanundaki sınırı aşmayan ücretler. Bu durumda stopaj nihai vergi olur.

Ek bilgi: geçici vergi

Ticari kazanç sahipleri ile serbest meslek erbabı, yıl içinde üçer aylık dönem kazançları üzerinden tarifenin ilk dilim oranında geçici vergi öder (GVK mükerrer m.120). Geçici vergi yıl sonunda yıllık beyanname üzerinden hesaplanan vergiden düşülür; amaç verginin bir kısmını gelirin elde edildiği yıl içinde toplamaktır.

Akılda kalsın: Yedi unsurun üçü faaliyet kazancıdır (ticari, zirai, serbest meslek), biri emek karşılığıdır (ücret), ikisi sermaye iradıdır (gayrimenkul, menkul), biri de kalan her şeyi toplar. Takvim: mart beyan, mart ve temmuz ödeme.
Sınavda

Nasıl sorulurBir gelir örneği verilip hangi unsura girdiği sorulur ya da unsur listesinde olmayan seçenek istenir.

TuzakKirayı menkul, faizi gayrimenkul sermaye iradı saymaktır: kira gayrimenkulün, faiz paranın getirisidir. İkinci tuzak, stopaj yapanı mükellef sanmaktır; o vergi sorumlusudur.

↕Sıralama bir avukatın gelir vergisi yılı

  1. İzleyen yılın mart ayının 25'ine kadar yıllık beyanname verilir.
  2. Yıl içinde müvekkil şirketler vekâlet ücretini öderken stopaj keser.
  3. Hesaplanan vergiden kesilen stopaj düşülür, kalan mart ve temmuzda iki taksitte ödenir.
  4. Takvim yılı kapanır, yılın safi serbest meslek kazancı hesaplanır.

?Soru çöz

Aşağıdaki gelir–unsur eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ A. Faiz bir taşınmazın değil paranın getirisidir; menkul sermaye iradıdır. B kira taşınmazın getirisi olduğu için doğrudur; C bağımsız mesleki faaliyetin karşılığıdır; D ticari işletmenin kazancıdır. A'yı seçmeyen, “sermaye iradı” sözcüğünü görüp türünü kontrol etmeyendir.
VERGİ SİSTEMİ · KARŞILAŞTIRMA

Kurumlar vergisi: mükellefler, tam ve dar mükellefiyet, oran

Maliye · Vergi Hukuku · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kurumlar vergisinin mükellefleri kimlerdir? Tam ve dar mükellefiyet nasıl belirlenir?

Kısa cevap: Kurumlar vergisi sermaye şirketleri, kooperatifler, iktisadi kamu kuruluşları, dernek ve vakıflara ait iktisadi işletmeler ile iş ortaklıklarının kazancını vergiler (KVK m.1). Kanuni merkezi ya da iş merkezi Türkiye'de olan kurum tam, ikisi de yurt dışında olan dar mükelleftir. Oran 2026 metninde %25'tir; bankalar gibi finans kuruluşlarında %30 uygulanır.

İki ortağın kurduğu bir limited şirket ile iki kardeşin kurduğu bir kollektif şirket aynı yıl aynı kârı elde ediyor. Birinin kârı şirket adına kurumlar vergisine, ötekininki ortakların gelir vergisi beyannamesine giriyor.

5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu (KVK) gelir vergisinin tüzel kişilerdeki karşılığıdır. Mükellefleri beş gruptur (m.1–2): sermaye şirketleri (anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket; Sermaye Piyasası Kurulu denetimindeki fonlar da sermaye şirketi sayılır), kooperatifler, devlete, il özel idarelerine ya da belediyelere ait sürekli ticari, sınai ve zirai işletmeler olan iktisadi kamu kuruluşları, dernek ve vakıflara ait iktisadi işletmeler (sendika dernek, cemaat vakıf sayılır) ve iş ortaklıkları. Kollektif ve adi komandit gibi şahıs şirketleri bu listede yoktur: kârları ortakların gelir vergisine girer.

Kurum kazancı, gelir vergisinin konusuna giren unsurlardan oluşur (m.1/2); hesap büyük ölçüde ticari kazanç kurallarıyla yapılır. Tam ve dar mükellefiyet ayrımı gerçek kişilerdeki yerleşme yerine iki merkezle yapılır (m.3): kanuni merkez (kuruluş sözleşmesinde gösterilen yer) ve iş merkezi (işlerin fiilen yönetildiği yer). Biri Türkiye'deyse kurum tam mükelleftir ve dünya kazancı üzerinden vergilenir; ikisi de yurt dışındaysa yalnız Türkiye'de elde ettiği kazanç vergilenir.

Gelir vergisi ve kurumlar vergisi yan yana
ÖlçütGelir vergisi (193)Kurumlar vergisi (5520)
MükellefGerçek kişiKVK m.1'de sayılan kurumlar
Tam mükellefiyet ölçütüTürkiye'de yerleşmeKanuni ya da iş merkezinin Türkiye'de olması
TarifeArtan oranlı, beş oran (%15–40)Tek (düz) oran: %25; finans kuruluşları %30 (m.32)
Beyan zamanıİzleyen yılın mart ayıHesap döneminin kapandığı ayı izleyen dördüncü ayın 1–25'i (m.14); takvim yılında nisan
Akılda kalsın: Kurumlar vergisi “tüzel kişi ya da tüzel kişi gibi işleyen işletme” vergisidir; şahıs şirketi orada yoktur. Gerçek kişide yerleşme, kurumda merkez sorulur: iki merkezden biri Türkiye'deyse dünya kazancı vergilenir.
Sınavda

Nasıl sorulurKurumlar vergisi mükellefleri arasında olmayan seçenek istenir; ya da tam mükellefiyet ölçütü sorulur.

TuzakKollektif şirketi kurumlar vergisi mükellefi saymaktır. İkinci tuzak, tam mükellefiyet için iki merkezin birlikte Türkiye'de olmasını şart sanmaktır; biri yeter.

⇄Bilgi eşleştirme işletme → vergi

?Soru çöz

Kurumlar vergisi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Kollektif şirket şahıs şirketidir; KVK m.1'deki listede yer almaz, kârı ortakların gelir vergisine girer. A KVK m.1/2'nin hükmüdür; B tam mükellefiyet için iki merkezden birinin Türkiye'de olması yeter; C kooperatifler kanunda açıkça sayılır.
VERGİ SİSTEMİ · HESAP

Katma değer vergisi: konu, mükellef, vergiyi doğuran olay ve indirim

Maliye · Vergi Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVerginin yansıması nedir? İleri, geri, yan ve döner yansıma arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Verginin etkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yansıma, kanuni vergi mükellefinin vergiyi fiyat mekanizmasıyla başkasına aktarmasıdır. Satış fiyatını artırarak alıcıya aktarmak ileri, girdi fiyatını ya da ücreti düşürerek satıcıya aktarmak geri yansımadır. Vergiyi vergilenmeyen başka bir malın fiyatına yüklemek yan, zincirin sonunda vergiyi ilk ödeyene geri getirmek döner yansımadır. Dayanıklı varlıkta vergi varlığın fiyatına indirgenir: vergi amortismanı.

Verginin yansıması ve amortismanı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

KDV'nin konusu ve vergiyi doğuran olay nedir? İndirim mekanizması nasıl işler?

Kısa cevap: KDV, Türkiye'de ticari, sınai, zirai ve serbest meslek faaliyeti çerçevesinde yapılan teslim ve hizmetler ile ithalatı vergiler (KDVK m.1). Mükellef teslimi ya da hizmeti yapandır; vergiyi doğuran olay kural olarak teslim ya da hizmetin yapılmasıdır (m.10). Her aşamadaki satıcı, satışında hesapladığı vergiden alışlarında ödediği vergiyi indirir; devlete yalnız katma değer üzerinden vergi gider.

Bir mobilya atölyesi kerestecisinden aldığı tahtaya KDV ödüyor, ürettiği masayı satarken de müşterisinden KDV alıyor. Ay sonunda vergi dairesine ikisinin toplamını değil, farkını yatırıyor.

3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu'nun konusu üç gruptur (m.1): ticari, sınai, zirai ve serbest meslek faaliyeti çerçevesinde yapılan teslim ve hizmetler; her türlü mal ve hizmet ithalatı; kanunda sayılan diğer işlemler. Mükellef kural olarak teslimi ya da hizmeti yapan, ithalatta ithal edendir (m.8). Satıcı yurt dışındaysa Bakanlık işleme taraf olan alıcıyı verginin ödenmesinden sorumlu tutabilir (m.9): Vergi hukukunun genel hükümleri sayfasında gördüğümüz sorumluluğun KDV'deki uygulamasıdır.

Vergiyi doğuran olay ve matrah

Vergi alacağı malın teslimi ya da hizmetin yapılmasıyla doğar. İstisnalar sınavın sevdiği ayrıntıdır (m.10): teslimden önce fatura düzenlenirse olay faturada gösterilen tutarla sınırlı olarak fatura tarihinde doğar; kısım kısım teslimde her kısmın teslimi; su, elektrik ve gaz gibi enerji dağıtımında bedelin tahakkuku; ithalatta gümrük yükümlülüğünün doğması. Matrah işlemin bedelidir (m.20); taşıma ve ambalaj giderleri ile ÖTV gibi vergi, resim ve harçlar da matraha girer (m.24).

Oran ve indirim mekanizması

Kanundaki oran %10'dur; Cumhurbaşkanı bu oranı dört katına kadar artırabilir, %1'e kadar indirebilir ve mallara göre farklı oranlar belirleyebilir (m.28). Uygulamadaki oranlar bu yetkiyle çıkarılan 2007/13033 sayılı Karar'dadır: 7346 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı'yla 10/7/2023'ten beri genel oran %20, Karar'a ekli (II) sayılı listedeki mal ve hizmetlerde %10, (I) sayılı listedekilerde %1. Sistemin kalbi indirim mekanizmasıdır (m.29): mükellef, satışları üzerinden hesapladığı KDV'den alışlarında kendisine yansıtılan KDV'yi düşer, farkı kanun metnine göre izleyen ayın 24'üne kadar beyan eder (m.41). Verginin etkileri sayfasında gördüğümüz ileri yansımayla yükü son tüketici taşır.

Çözümlü örnek

Oran %10 olsun. Kereste üreticisi tahtayı atölyeye 1.000 TL'ye, atölye masayı mağazaya 1.600 TL'ye, mağaza tüketiciye 2.000 TL'ye satıyor (bedeller KDV hariç). Her aşama vergi dairesine ne öder?

  1. Üretici: hesaplanan 1.000 × 0,10 = 100; indirilecek yok → 100 TL öder.
  2. Atölye: hesaplanan 1.600 × 0,10 = 160; indirilecek 100 → 60 TL öder.
  3. Mağaza: hesaplanan 2.000 × 0,10 = 200; indirilecek 160 → 40 TL öder.

Toplam: 100 + 60 + 40 = 200 TL = 2.000 × 0,10; her aşama yalnız eklediği değerin vergisini öder

Her satıcı satışta hesapladığı vergiden alışta ödediğini indirir; zincirin toplamı son satış fiyatının vergisidir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: KDV'de üç soru vardır: Ne? Teslim, hizmet, ithalat. Ne zaman? Teslimde; önce fatura varsa faturada, faturadaki tutar kadar. Ne kadar? Hesaplanan eksi indirilecek.
Sınavda

Nasıl sorulurBir zincir verilip aşamanın ödeyeceği KDV hesaplatılır; ya da vergiyi doğuran olayın özel durumları öncüllerle sorulur.

TuzakHer aşamanın satış bedelinin tamamı üzerinden vergi ödediğini düşünmektir: indirim yalnız katma değeri bırakır. İkinci tuzak, vergiyi doğuran olayı bedelin tahsili sanmaktır.

✎Boşluk doldurma indirim hesabı

Oran %10'dur. Un fabrikası unu fırına 4.000 TL'ye, fırın ekmeği tüketiciye 7.000 TL'ye satıyor (KDV hariç; un fabrikasının alışı yok). Fırının vergi dairesine ödeyeceği KDV TL'dir; zincir boyunca devlete giden toplam KDV TL'dir.

?Soru çöz

Bir toptancı, 10 Mart'ta teslim edeceği mallar için 2 Mart'ta fatura düzenliyor. 3065 sayılı Kanun'a göre bu işlemde vergiyi doğuran olay hangisidir?

✓ B. Teslimden önce fatura düzenlenirse vergiyi doğuran olay, faturadaki tutarla sınırlı olarak faturanın düzenlenmesidir (m.10/b). A kuralı istisnasız sanır; C KDV'de tahsil esasının olmadığını unutur; D beyan süresidir, vergi alacağını doğuran olay değildir.
VERGİ SİSTEMİ · KARŞILAŞTIRMA

Özel tüketim vergisi: dört liste ve tek aşamalı vergileme

Maliye · Vergi Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDışsallık nedir? Pigou vergisi ve Coase teoremi dışsallık sorununu nasıl çözer?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Maliye teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dışsallık, bir kişinin üretim ya da tüketim kararının, fiyata yansımadan başkalarına maliyet (olumsuz) ya da fayda (olumlu) yüklemesidir. Olumsuz dışsallıkta mal fazla, olumlu dışsallıkta az üretilir. Pigou, marjinal dış maliyete eşit bir vergi önerir (olumluda sübvansiyon). Coase'a göre mülkiyet hakları açık ve pazarlık maliyeti düşükse taraflar devlet müdahalesi olmadan etkin sonuca ulaşır.

Dışsallıklar, Pigou ve Coase

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Özel tüketim vergisinin dört listesi nedir? ÖTV KDV'den hangi yönleriyle ayrılır?

Kısa cevap: ÖTV, 4760 sayılı Kanun'a ekli dört listedeki malları bir defaya mahsus vergiler: (I) akaryakıt ve doğal gaz gibi petrol ürünleri, (II) motorlu taşıtlar, (III) alkollü içkiler, tütün mamulleri ve kolalı gazozlar, (IV) kürk, parfüm, ev aletleri gibi diğer mallar. Her aşamada alınan KDV'nin aksine tek aşamada, çoğunlukla imalatçı ya da ithalatçıdan alınır ve KDV matrahına girer.

Bir otomobil fabrikadan bayiye, bayiden ilk sahibine geçerken ÖTV ödenir. Aynı otomobil beş yıl sonra iki kişi arasında el değiştirdiğinde ÖTV yeniden doğmaz; ama benzin deposu her doluşta ÖTV'li akaryakıtla dolar.

Özel tüketim vergisi, KDV'nin her mala aynı mantıkla uygulanmasının yetmediği alanlarda devreye girer: gelir getiren temel mallar, dışsallık yaratan ürünler ve lüks tüketim. Verginin etkileri sayfasında gördüğümüz gibi talep esnekliği düşük mallarda vergi hem gelir getirir hem de tüketimi az bozar; akaryakıt, tütün ve alkolün listelerde yer alması bu yüzdendir. Tütün ve alkolde Maliye teorisi sayfasında gördüğümüz Pigou vergisinin mantığı da işler.

ÖTV listeleri (4760 s. K. m.1, m.12)
ListeMallarVergilendirilen işlemVergi biçimi
(I)Benzin, motorin, LPG, doğal gaz gibi petrol ürünleriİmalatçı ya da ithalatçının teslimiMaktu (miktar başına tutar)
(II)Otomobil, motosiklet, uçak, yat gibi taşıtlarKayıt ve tescile tabi olanlarda ilk iktisapOran (değer üzerinden)
(III)Kolalı gazoz, alkollü içkiler, tütün mamulleriİmalatçı ya da ithalatçının teslimiOran ve asgari maktu tutar
(IV)Kürk, parfüm, kozmetik, çamaşır makinesi, silah vb.İmalatçı ya da ithalatçının teslimiOran

Mükellef ve vergiyi doğuran olay

Mükellef (I), (III) ve (IV) sayılı listelerde malı imal eden ya da ithal edendir; (II) sayılı listede kayıt ve tescile tabi taşıtlar için motorlu araç ticareti yapanlar ve taşıtı kullanmak üzere ithal edendir (m.4). Vergiyi doğuran olay malın teslimi ya da ilk iktisabıdır (m.3). Cumhurbaşkanı listelerdeki tutar ve oranları kanunun çizdiği sınırlar içinde değiştirebilir (m.12): Kamu gelirleri ve vergi teorisi sayfasında gördüğümüz Anayasa m.73/4 yetkisinin bir uygulaması.

KDV zincirin her halkasında alınır ve indirimle yalnız eklenen değeri bırakır; ÖTV ilk teslimde bir kez alınır, sonraki halkalarda yeniden doğmaz.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: KDV her basamakta indirimle ilerleyen bir merdiven, ÖTV tek basamaklı bir kapıdır. Listeleri “yakıt, taşıt, keyif, lüks” diye dört sözcükle hatırla.
Sınavda

Nasıl sorulurBir malın hangi listede olduğu ya da ÖTV'nin hangi işlemde doğduğu sorulur; KDV ile farklar öncüllerle verilir.

TuzakÖTV'nin de her aşamada indirimle alındığını sanmaktır: bir defaya mahsustur. İkinci tuzak, ikinci el taşıt satışında ÖTV'nin yeniden doğduğunu düşünmektir.

⇄Bilgi eşleştirme mal → ÖTV listesi

?Soru çöz

Özel tüketim vergisi ile ilgili;
I. Her teslim aşamasında, önceki aşamada ödenen vergi indirilerek alınır.
II. (II) sayılı listedeki kayıt ve tescile tabi taşıtlarda vergi, ilk iktisapta bir defa alınır.
III. Hesaplanan ÖTV, katma değer vergisinin matrahına dahil edilir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. ÖTV taşıtlarda ilk iktisapta bir defa doğar (m.1) ve vergi olarak KDV matrahına girer (KDVK m.24). I yanlıştır: indirimli çok aşamalı yapı KDV'nindir. A matrah kuralını atlar; B ve D ÖTV'yi KDV gibi işleyen bir vergi sanır.
VERGİ SİSTEMİ · SINIFLANDIRMA

Servet vergileri: emlak vergisi, veraset ve intikal vergisi, motorlu taşıtlar vergisi

Maliye · Vergi Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Emlak vergisi, veraset ve intikal vergisi ve motorlu taşıtlar vergisinin mükellefleri kimlerdir?

Kısa cevap: Emlak vergisi bina ve araziden alınır; mükellef malik, varsa intifa hakkı sahibidir, belediye tarh eder (1319 s. K.). Veraset ve intikal vergisi miras ya da bağış gibi karşılıksız edinmeyi vergiler; mükellef malı edinendir (7338 s. K. m.5). Motorlu taşıtlar vergisinin mükellefi, taşıtın adına tescilli olduğu kişidir (197 s. K. m.3).

Bir kişi babasından kalan daireyi miras olarak alıyor ve aynı ay adına bir otomobil tescil ettiriyor. Bir yıl içinde üç ayrı servet vergisiyle tanışacak: biri bir defa, ikisi her yıl.

Üç vergide de sorulan aynıdır: konu, mükellef, oran; hepsini aşağıdaki tablo toplar.

Emlak vergisi: malik öder, belediye toplar

1319 sayılı Kanun binalardan bina vergisi (m.1), arazi ve arsalardan arazi vergisi (m.12) alır. Mükellef malik, varsa intifa hakkı sahibi, ikisi de yoksa malik gibi tasarruf edendir (m.3, 13); matrah vergi değeridir (m.7). Vergiyi belediye tarh eder ve tahsil eder. Nedeni basittir: taşınmaz yer değiştiremez ve yol, temizlik, aydınlatma gibi belediye hizmetlerinden doğrudan yararlanır; bu yüzden emlak vergisi yerel yönetime bırakılmış klasik bir yerel vergidir. Oranlar kanunda binde olarak sabittir ve büyükşehir sınırlarında iki katı uygulanır (m.8, 18).

Veraset ve intikal vergisi: edinen öder

7338 sayılı Kanun malın ölümle (veraset) ya da bağış gibi ivazsız, yani karşılıksız yoldan el değiştirmesini vergiler (m.1). Mükellef malı bırakan değil edinendir (m.5), çünkü servet artışı onda doğar. Tarife artan oranlıdır; ivazsız intikal oranları veraset oranlarından yüksektir. Ana, baba, eş ve çocuklardan yapılan ivazsız intikalde ivazsız tarifenin yarısı uygulanır (m.16).

Motorlu taşıtlar vergisi: sicildeki ad öder

197 sayılı Kanun'da mükellef, trafik ya da sivil hava aracı sicilinde taşıtın adına kayıtlı olduğu kişidir (m.3); mükellefiyet tescille başlar (m.7). Vergi her yıl ocak başında tahakkuk etmiş sayılır ve ayrıca tebliğ edilmez (m.9).

Üç servet vergisi: konu, mükellef, oran, ödeme
VergiKonuMükellefOranÖdeme
Emlak (1319)Bina, arazi, arsaMalik, intifa hakkı sahibiMesken binde 1, diğer bina binde 2; arazi binde 1, arsa binde 3; büyükşehirde iki katıHer yıl, iki taksit; belediye
Veraset ve intikal (7338)Ölüm ya da karşılıksız edinmeMalı edinenArtan oranlı; ivazsız oranlar daha yüksek; ana-baba-eş-çocuktan ivazsızda yarısıİntikal başına bir defa, taksitle
Motorlu taşıtlar (197)Sicile kayıtlı taşıtAdına tescilli olanKanuna ekli tarifelerde tutar; her yıl yeniden değerlenirHer yıl, ocak ve temmuz
Ek bilgi: oran yetkisi, beyan süreleri, taksit ayları

Cumhurbaşkanı emlak vergisi oranlarını yarısına kadar indirebilir, üç katına kadar artırabilir (1319 m.8, 18). Emlak vergisinin birinci taksidi mart–mayıs, ikincisi kasım ayında ödenir (m.30). Veraset ve intikal vergisinde beyanname, ölüm Türkiye'de olmuş ve mirasçı Türkiye'deyse ölümü izleyen dört ay, ivazsız intikalde malın edinildiği tarihi izleyen bir ay içinde verilir (7338 m.9); vergi üç yılda, mayıs ve kasım aylarında taksitle ödenir (m.19). İstisna tutarları her yıl yeniden belirlenir.

Akılda kalsın: Emlakta malik, verasette edinen, taşıtta sicildeki ad öder. Emlak vergisinin oran sırası “mesken 1, diğer bina 2, arsa 3” diye artar; büyükşehirde hepsi ikiye katlanır.
Sınavda

Nasıl sorulurÜç verginin mükellefi, tarh eden idare ya da ödeme zamanı öncüllerle sorulur.

TuzakVeraset ve intikal vergisinin mükellefini malı bırakan ya da bağışlayan sanmaktır: malı edinendir. İkinci tuzak, ana-babadan çocuğa bağışa veraset oranlarını uygulamaktır; ivazsız tarifenin yarısı uygulanır.

✎Boşluk doldurma emlak vergisi oranları

Büyükşehir dışındaki bir ilçede bina vergisi oranı meskenlerde binde , arazi vergisi oranı arsalarda binde olarak uygulanır; büyükşehirde bu oranlar iki katına çıkar.

?Soru çöz

Servet üzerinden alınan vergilerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Bağış ivazsız intikaldir; ana, baba, eş ve çocuktan yapılan ivazsız intikalde ivazsız tarifenin oranlarının yarısı uygulanır (m.16), veraset tarifesi değil. A belediye vergisi olan emlak vergisinin tarhını; B m.5'i; C 197 sayılı Kanun m.7'yi doğru verir.
VERGİ SİSTEMİ · KARŞILAŞTIRMA

Harçlar ve damga vergisi: işlem ve belge üzerinden alınan yükümlülükler

Maliye · Vergi Hukuku · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVergide yatay ve dikey adalet nedir? Ödeme gücü nasıl ölçülür?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Kamu gelirleri ve vergi teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yatay adalet, aynı ödeme gücündekilerin aynı vergiyi; dikey adalet, farklı güçtekilerin farklı vergiyi ödemesidir. Yararlanma yaklaşımı vergiyi devletten alınan faydaya, ödeme gücü yaklaşımı mükellefin gücüne bağlar. Ödeme gücünün objektif ölçüleri gelir, servet ve harcamadır; en az geçim indirimi, aile durumu, ayırma ilkesi ve artan oranlı tarife onu kişiselleştiren sübjektif unsurlardır.

Vergi adaleti ve ödeme gücü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Harç ile damga vergisi arasındaki fark nedir? Damga vergisinin konusu ve mükellefi nedir?

Kısa cevap: Harç, belirli bir kamu hizmetinden yararlanan kişiden alınır; 492 sayılı Kanun dokuz harç türü sayar. Damga vergisi ise kanuna ekli (1) sayılı tablodaki kâğıtları, yani sözleşme ve makbuz gibi imzalı belgeleri konu alır; mükellefi kâğıdı imzalayanlardır (488 s. K. m.1, 3). Kâğıt nispi ya da maktu vergiye tabidir.

Bir girişimci aynı gün tapuda dükkân satın alıyor, bir kira sözleşmesi imzalıyor ve pasaportunu yeniliyor. Tapu ve pasaport işlemlerinde harç, imzaladığı sözleşmede ise damga vergisi ödüyor.

Kamu gelirleri ve vergi teorisi sayfasında gördük: harç, bir kamu kurumunun özel bir hizmetinden yararlananın ödediği karşılıklı bir yükümlülüktür; ama tutarı hizmetin maliyetiyle sınırlı değildir. 492 sayılı Harçlar Kanunu harçları dokuz başlıkta toplar (m.1). Harçlar kanuna bağlı tarifelerde gösterilir; işlemin değerine bağlı olanlar (tapuda satış bedeli) nispi, sabit tutarlı olanlar (pasaport) maktudur.

Ek bilgi: 492 sayılı Kanun'daki dokuz harç türü

Yargı; noter; vergi yargısı; tapu ve kadastro; konsolosluk; pasaport, ikamet tezkeresi, çalışma izni ve vize; gemi ve liman; imtiyazname, ruhsatname, diploma ve benzerleri; trafik harçları (m.1).

Damga vergisi

488 sayılı Kanun'a göre konu, (1) sayılı tabloda yazılı kâğıtlardır: yazılıp imzalanarak ya da imza yerine geçen bir işaret konarak düzenlenen ve bir hususu ispat için ibraz edilebilecek belgeler ile elektronik imzalı belgeler (m.1). Mükellef kâğıdı imza edenlerdir; resmî daire ile kişiler arasındaki işlemlerde vergiyi kişiler öder (m.3). Vergi, kâğıdın imzalanmasıyla doğar; işlemin sonradan yapılıp yapılmaması önemli değildir. Belli bir para içeren kâğıt (sözleşme bedeli) nispi, para içermeyen kâğıt maktu vergiye tabidir. Nispi vergide birden çok nüshanın yalnız biri, maktu vergide her nüsha vergilenir (m.5). Nedeni: nispi vergi tek olan işlem bedelini, maktu vergi ise kâğıdın kendisini vergiler. Bir kâğıtta birbirinden ayrı birden çok işlem varsa her biri ayrı vergilenir (m.6).

Ek bilgi: üst sınır ve istisna tablosu

Bir kâğıttan alınacak damga vergisinin kanunda yıllık yeniden değerlenen bir üst sınırı vardır (m.14). Kanuna ekli (2) sayılı tablodaki kâğıtlar vergiden istisnadır (m.9).

Bu sayfanın vergileri: toplu tablo
VergiKonuMükellefVergiyi doğuran olay / dönem
Gelir (193)Gerçek kişinin yedi unsurdaki geliriGerçek kişi (tam/dar)Takvim yılı; mart beyanı
Kurumlar (5520)Kurum kazancıKVK m.1'deki kurumlarHesap dönemi; dördüncü ay beyanı
KDV (3065)Teslim, hizmet, ithalatTeslim ya da hizmeti yapan, ithal edenTeslim / hizmetin yapılması
ÖTV (4760)Dört listedeki mallarİmal ya da ithal eden; taşıtta araç ticareti yapanTeslim / ilk iktisap, bir defa
Emlak (1319)Bina, arazi, arsaMalik, intifa hakkı sahibiHer yıl; belediye tarh eder
Veraset ve intikal (7338)Ölüm ya da karşılıksız intikalMalı edinenİntikal; ölümde 4 ay beyan
MTV (197)Sicile kayıtlı taşıtAdına tescilli olanHer yıl ocak başında tahakkuk
Damga (488)(1) sayılı tablodaki kâğıtlarKâğıdı imza edenlerKâğıdın imzalanması
Akılda kalsın: Harç “hizmet aldım”, damga vergisi “kâğıt imzaladım” demektir. Damgada para varsa nispi ve tek nüsha, para yoksa maktu ve her nüsha.
Sınavda

Nasıl sorulurDamga vergisinin mükellefi, nüsha kuralı ve nispi-maktu ayrımı öncüllerle sorulur; harç türleri arasında olmayan seçenek istenir.

TuzakResmî daireyle yapılan işlemde vergiyi daireye yüklemektir: kişiler öder. İkinci tuzak, nispi vergili sözleşmenin her nüshasını ayrı vergilemektir.

⇄Bilgi eşleştirme genel kavram → bu sayfadaki örnek

?Soru çöz

488 sayılı Damga Vergisi Kanunu'na göre aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Kanun resmî daireyle kişi arasındaki işlemde vergiyi kişiye yükler (m.3). B nüsha kuralını ters çevirir: nispi vergide yalnız bir nüsha vergilenir (m.5); C vergiyi imzaya değil işlemin icrasına bağlar; D m.1'de açıkça sayılan elektronik belgeleri dışarıda bırakır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Vergi Usul Kanunu'nun tebliğ hükümlerine göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. İlanla tebliğde süre bir aydır: ilan tarihinden başlayarak bir ay içinde başvurmayana bir ayın sonunda tebliğ yapılmış sayılır (m.106); 15 gün yalnız küçük tutarlarda ilan tarihinin belirlenmesinde geçer. A m.107/A'nın, C kaçınma hâlinde m.102'nin, D muhatap yerine tebliğde m.94'ün doğru ifadesidir.Kaynak: Vergi hukukunun genel hükümleri · Tebliğ, tahakkuk, tahsil

?Soru 2

Sık aralıklarla çıkarılan vergi aflarının;
I. Düzenli vergi ödeyenlerin uyum isteğini azaltması
II. Mükelleflerde yeni bir af beklentisi oluşturması
III. Kısa dönemde hazineye gelir sağlaması
etkilerinden hangileri ileri sürülebilir?

✓ D. Af kısa dönemde gelir sağlar, ama düzenli ödeyeni cezalandırdığı ve yeni af beklentisi yarattığı için uzun dönemde vergi ahlakını bozar; üç etki de ileri sürülür. A ve B affın kısa dönem gelir etkisini yok sayar; C uyum isteğinin azalmasını, yani affın en çok eleştirilen sonucunu dışarıda bırakır.Kaynak: Verginin etkileri · Kaçakçılık, kaçınma, af, vergi ahlakı

?Soru 3

Bir mükelleften aynı vergilendirme dönemi için aynı matrah üzerinden iki kez gelir vergisi istenmiştir. Vergi Usul Kanunu'na göre bu durum hangi vergi hatasıdır?

✓ A. Aynı dönem için aynı matrahtan birden fazla vergi istenmesi, m.117'deki hesap hatalarından mükerrer vergidir. B vergiye tabi olmayan ya da muaf kişiden vergi istenmesidir; C dönemin yanlış gösterilmesidir; D verginin asıl borçlu yerine başkasından istenmesidir, burada borçlu doğru kişidir.Kaynak: Vergi cezaları, uyuşmazlık ve tahsil · Vergi hataları ve düzeltme

?Soru 4

Vergi mevzuatında hiçbir değişiklik yapılmayan bir yılda nominal GSYH %20, vergi gelirleri %30 artmıştır. Bu ülkenin vergi esnekliği ve genel vergi yükündeki değişme için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Esneklik 30 ÷ 20 = 1,5; vergi gelirleri GSYH'den hızlı büyüdüğü için vergi/GSYH oranı yükselir. A oranı ters kurar (20 ÷ 30); C esnekliği doğru bulur ama 1'den büyük esnekliğin yükü artırdığını görmez; D yüzdeleri bölmek yerine çıkarır (30 − 20).Kaynak: Verginin etkileri · Vergi yükü, esnekliği ve kaldıracı

?Soru 5

Vergi Usul Kanunu'na göre pişmanlık ve ıslah hükümlerinden yararlanmak için;
I. Mükellefin aykırılığı kendiliğinden ve dilekçeyle haber vermesi
II. Haber verilen konuda daha önce ihbar yapılmamış ve incelemeye başlanmamış olması
III. Verginin, haber verme tarihinden itibaren 30 gün içinde ödenmesi
şartlarından hangileri aranır?

✓ B. Pişmanlık kendiliğinden ve dilekçeyle bildirim, ihbar ve incelemeden önce olma şartlarına bağlıdır. III'teki süre yanlıştır: beyan ve ödeme 15 gün içinde yapılır; 30 gün izaha davetin süresidir. A ihbar ve inceleme şartını unutur; C ve D 30 günü pişmanlık süresi sayar.Kaynak: Vergi cezaları, uyuşmazlık ve tahsil · Kaçakçılık suçları, izaha davet, pişmanlık

?Soru 6

Birim başına konulan bir verginin yükünün tamamen üreticide kalması aşağıdaki durumlardan hangisinde gerçekleşir?

✓ D. Talep tam esnekse fiyattaki en küçük artış bütün satışı yok eder; fiyat yükselemez, vergiyi üretici taşır. A tam tersidir: talebi esnek olmayan tüketici yükün tamamını taşır; B arzı tam esnek olan üretici fiyatı vergi kadar artırır, yük tüketiciye geçer; C yükü yarı yarıya böler.Kaynak: Verginin etkileri · Esneklik ve vergi yükünün dağılımı

?Soru 7

Vergi alacağı 15 Mayıs 2026'da doğmuştur. Zamanaşımını durduran ya da uzatan bir sebep yoksa, bu verginin tarh zamanaşımı hangi tarihin sonunda dolar?

✓ A. Süre alacağın doğduğu 2026'yı izleyen yılın başında, 1 Ocak 2027'de başlar ve beş yıl sonra 31 Aralık 2031 sonunda dolar (m.114). B beş yılı alacağın doğduğu günden sayar; C süreyi doğduğu yılın başından başlatır; D beş yıl yerine Borçlar hukukundaki on yıllık genel zamanaşımını uygular.Kaynak: Vergi hukukunun genel hükümleri · Zamanaşımı ve terkin

?Soru 8

6183 sayılı Kanun'a göre;
I. Ödeme emri tebliğ edilen borçlu 15 gün içinde borcunu ödemek ya da mal bildiriminde bulunmak zorundadır.
II. Ödeme emrinin tebliği tahsil zamanaşımını keser.
III. Amme alacağı en çok 36 ay süreyle tecil edilebilir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. Ödeme emrinde süre 15 gündür (m.55) ve tebliği tahsil zamanaşımını keser (m.103). III yanlıştır: tecilin üst sınırı 72 aydır (m.48). A zamanaşımını kesen işlemi unutur; B ve D 36 ayı doğru sayar.Kaynak: Vergi cezaları, uyuşmazlık ve tahsil · 6183: ödeme emri, haciz, tecil

?Soru 9

Vergi yargısıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Mükellef kendi beyanına karşı dava açamaz (VUK m.378); dava hakkını korumak için beyannameyi ihtirazi kayıtla vermesi gerekir. A İYUK m.7'deki otuz günlük süredir; B İYUK m.27'nin vergi davalarına özgü kuralıdır; C İYUK m.45'teki istinaf yoludur.Kaynak: Vergi cezaları, uyuşmazlık ve tahsil · Vergi yargısı ve dava süreleri

?Soru 10

Vergi Usul Kanunu'nun 3. maddesine göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Madde “yemin hariç her türlü delil” der; yemin vergi uyuşmazlığında ispat aracı değildir. A yorum kuralının, B gerçek mahiyet ilkesinin, D ispat yükünün olağan dışını iddia edene ait olduğu kuralın kendisidir; üçü de m.3'te yazılıdır.Kaynak: Vergi hukukunun genel hükümleri · Kaynaklar, kanunilik, yorum ve ispat
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Maliye soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →