Temel haklar tek tek: kişinin hakları, sosyal-ekonomik ve siyasi haklar

Yaşam hakkı ve gözaltı sürelerinden basın, dernek ve mülkiyete, eğitim, kamulaştırma ve grevden vatandaşlık, vergi ve kamu denetçisine kadar Anayasa'nın 17–74. maddeleri; her hüküm madde numarası, süreleri ve istisnalarıyla.

8 durak1982 Anayasası
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
87 sorubu konuda çözebileceğin
ANAYASA · MD. 17–19

Yaşam hakkı, zorla çalıştırma yasağı ve kişi özgürlüğü (md. 17–19): gözaltı neden 48 saatle sınırlı?

KPSS Vatandaşlık · Temel hak ve hürriyetler · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSavaş, seferberlik ve olağanüstü hâlde temel haklar durdurulabilir mi? Dokunulamayan çekirdek haklar hangileridir?Bağlantılı konudan (Temel hak ve hürriyetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa'nın 15. maddesine göre savaş, seferberlik veya olağanüstü hâllerde, milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ihlal edilmemek kaydıyla, durumun gerektirdiği ölçüde temel hakların kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir ya da Anayasa'daki güvencelere aykırı tedbirler alınabilir. Bu dönemde bile savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler dışında yaşam hakkına, maddi ve manevi bütünlüğe dokunulamaz; kimse din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz ve bunlardan dolayı suçlanamaz; suç ve cezalar geçmişe yürütülemez; suçluluğu mahkeme kararıyla saptanıncaya kadar kimse suçlu sayılamaz.

Durdurma ve çekirdek haklar (md. 15)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anayasa'ya göre gözaltı süresi ne kadardır, yaşam hakkının ve zorla çalıştırma yasağının istisnaları nelerdir?

Kısa cevap: Anayasa'nın 17. maddesi herkese yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkı tanır ve işkenceyi yasaklar; 18. madde zorla çalıştırmayı ve angaryayı yasaklar. 19. maddeye göre yakalanan ya da tutuklanan kişi, en yakın mahkemeye gönderilme için gereken süre hariç en geç 48 saat içinde hâkimin karşısına getirilir, toplu suçlarda bu tavan 4 gündür; süreler yalnız savaş ve olağanüstü hâlde uzatılabilir.

Kişinin hakları listesi en temel sorudan başlar: insanın canı, bedeni ve kapısından çıkıp gidebilme serbestliği devlete karşı nasıl korunur?

Genel Hükümler'de yaşam hakkını, savaşta bile dokunulamayan çekirdeğin içinde görmüştük (md. 15). Anayasa'nın İkinci Bölümü (md. 17–40) bu hakkı ve onu izleyen kişi haklarını tek tek düzenler. İlk üç madde aynı şeyi korur: insanın bedeni ve özgürlüğü. Bu yüzden sınavda süreleri ve istisnalarıyla birlikte, bir arada sorulurlar.

Yaşam hakkı ve vücut bütünlüğü (md. 17)

Herkesin yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkı vardır. Kişinin vücuduna yalnız tıbbi zorunluluk ya da kanunda yazılı hâller bulunduğunda dokunulabilir; kimse rızası alınmadan bilimsel veya tıbbi bir deneye sokulamaz. Bilinci kapalı getirilen bir yaralıyı acilen ameliyata alan doktor bu sınırın içindedir; hastasına haber vermeden deneme aşamasındaki bir ilacı veren araştırmacı ise 17. maddeyi çiğner.

Aynı madde işkence ve eziyeti mutlak biçimde yasaklar; insan onurunu kıran bir ceza ya da muamele de uygulanamaz. “Suçu itiraf ettirmek” ya da “büyük bir tehlikeyi önlemek” gibi hiçbir gerekçe bu yasağı esnetmez.

Hangi öldürme fiilleri yaşam hakkının ihlali sayılmaz?

Ek bilgi: silah kullanmanın yaşam hakkı ihlali sayılmadığı durumlar

Anayasa, kanunun silah kullanmaya izin verdiği beş zorunlu durumu ayrıca sayar; bu durumlarda meydana gelen öldürme fiilleri yaşam hakkını düzenleyen birinci fıkranın dışında kalır. Bunlar kişinin kendini ya da başkasını savunduğu meşru müdafaa, yakalama veya tutuklama kararının yerine getirilmesi, tutuklu ya da hükümlünün kaçmasının engellenmesi, bir ayaklanma ya da isyanın bastırılması ve olağanüstü hâllerde yetkili merciin verdiği emirlerin uygulanmasıdır. Metin iki kez temizlendi: ölüm cezasının infazına ilişkin ibare 2004'te (5170 sayılı Kanun), sıkıyönetim ibaresi 2017'de (6771 sayılı Kanun) çıkarıldı.

Zorla çalıştırma yasağı (md. 18)

Kimse zorla çalıştırılamaz; karşılık vermeden iş yükleme anlamına gelen angarya da yasaktır. Amaç, kişinin emeğini devletin ya da başkasının keyfî buyruğuna bırakmamaktır. Anayasa üç durumu, şekil ve şartları kanunla belirlenmek üzere, zorla çalıştırma saymaz: hükümlülük ya da tutukluluk süresinde yaptırılan çalışma; olağanüstü hâllerde vatandaşlardan istenen hizmetler; ülke ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı alanlarda vatandaşlık ödevi niteliğindeki beden ve fikir çalışmaları. Büyük bir orman yangınında köylülerin söndürme çalışmasına çağrılması üçüncü gruba örnektir.

Kişi hürriyeti ve güvenliği (md. 19)

Kural özgürlüktür; istisnaları Anayasa tek tek sayar ve şekil ve şartları kanuna bırakır. Kişi ancak şu hâllerde hürriyetinden yoksun bırakılabilir: mahkemenin verdiği hapis cezası ya da güvenlik tedbirinin infazı; mahkeme kararı veya kanuni bir yükümlülük gereği yakalama ve tutuklama; bir küçüğün gözetim altında ıslahı ya da yetkili merci önüne çıkarılması; toplum için tehlike oluşturan akıl hastası, uyuşturucu veya alkol bağımlısı, serseri ya da hastalık yayabilecek kişinin bir kurumda tedavisi, eğitimi veya ıslahı; ülkeye usulsüz giren, girmeye çalışan ya da hakkında sınır dışı etme veya geri verme kararı bulunan kişinin yakalanması veya tutuklanması.

Tutuklama ağır bir müdahale olduğu için iki şarta bağlanır. Önce kişinin suçlu olduğuna dair kuvvetli belirti bulunmalı; sonra kaçma, delilleri yok etme ya da değiştirme tehlikesi veya kanunda gösterilen benzer bir zorunluluk olmalıdır. Tutuklama kararını yalnız hâkim verir. Hâkim kararı olmadan yakalama ise yalnız suçüstü hâlinde ya da gecikmesinde sakınca bulunan durumlarda mümkündür. Yakalanan kişiye sebepler ve hakkındaki iddialar hemen, kural olarak yazılı bildirilir; toplu suçlarda bu bildirim en geç hâkim önüne çıkana kadar yapılır. Yakalandığı ya da tutuklandığı, yakınlarına da derhal haber verilir (2001).

48 saat ve 4 gün

Yakalanan ya da tutuklanan kişi, tutulduğu yerden en yakın mahkemeye götürülmesi için gereken süre sayılmadan en geç 48 saat, toplu olarak işlenen suçlarda en çok 4 gün içinde hâkimin karşısına çıkarılır. Bu süreler dolduktan sonra hâkim kararı olmaksızın kimse tutulamaz. Neden bir üst sınır var? Kişiyi yargı denetimi olmadan uzun süre elde tutmak, işkence ve baskı riskini en çok artıran durumdur. 2001 değişikliği toplu suçlardaki üst sınırı 15 günden 4 güne indirdi. Ceza Muhakemesi Kanunu (5271) bireysel suçlarda gözaltıyı yakalama anından itibaren 24 saatle sınırlar; Anayasa'daki 48 saat, kanunun aşamayacağı tavandır.

Anayasa yakalamayla hâkim önü arasına bir tavan koyar: bireysel suçta 48 saat, toplu suçta 4 gün. Tavanı yalnız savaş ve olağanüstü hâl yükseltebilir.Görsel: Sınav Defteri
Ek bilgi: tutuklunun makul sürede yargılanma ve serbest bırakılma hakkı

Tutuklunun makul sürede yargılanmayı ve soruşturma ya da kovuşturma sırasında serbest bırakılmayı isteme hakkı vardır; serbest bırakma, duruşmada hazır bulunmayı sağlayacak bir güvenceye bağlanabilir. Özgürlüğü hangi sebeple olursa olsun kısıtlanan herkes, durumuna kısa sürede karar verilmesi için yetkili bir yargı merciine başvurabilir. Bu kurallara aykırı bir işlem yüzünden zarar gören kişinin zararını, tazminat hukukunun genel prensiplerine göre Devlet öder.

Md. 17–19: süreler ve istisnalar
KonuKural
48 saatYakalanan ya da tutuklanan kişi hâkim önüne (yol süresi hariç)
4 günToplu olarak işlenen suçlarda üst sınır (2001'den önce 15 gün)
UzatmaYalnız savaş ve olağanüstü hâlde (sıkıyönetim 2017'de çıktı)
TutuklamaYalnız hâkim kararı · kuvvetli belirti + kaçma ya da delil karartma tehlikesi
Kararsız yakalamaSuçüstü · gecikmesinde sakınca bulunan hâl
Öldürme ihlal sayılmaz (5)Meşru müdafaa · yakalama/tutuklama kararının infazı · kaçmayı önleme · ayaklanma/isyanı bastırma · OHAL'de yetkili merciin emri
Zorla çalıştırma sayılmaz (3)Hükümlü/tutuklu çalışması · OHAL'de istenen hizmet · vatandaşlık ödevi niteliğindeki beden ve fikir çalışması
Akılda kalsın: 48 saat tek kişide, 4 gün toplu suçta; süre yalnız savaş ve OHAL'de uzar. Tutuklamayı yalnız hâkim verir.
Sınavda

Nasıl sorulurSüre sorusunda 48 saat “24 saat”, 4 gün “15 gün” diye değiştirilir; 24 saat kanundaki gözaltı süresi, 15 gün ise 2001 öncesi Anayasa metnidir. Uzatma dönemlerine “sıkıyönetim” eklenirse ifade yanlıştır.

Tuzak“Tutuklama kararını Cumhuriyet savcısı verir” de tuzaktır; karar yalnız hâkimindir. Zorla çalıştırma sorusunda üç istisnanın arasına “kamu yararı için karşılıksız çalıştırma” konur; bu, yasaklanan angaryanın ta kendisidir.

▭Boşluk doldurma

Yakalanan veya tutuklanan kişi, en yakın mahkemeye gönderilmesi için gerekli süre hariç en geç saat, toplu olarak işlenen suçlarda en çok gün içinde hâkim önüne çıkarılır.

2444815

?Soru çöz

Anayasa'nın 18. maddesine göre aşağıdakilerden hangisi zorla çalıştırma sayılmayan hâllerden biri değildir?

✓ C. Borç karşılığı karşılıksız iş yükleme, 18. maddenin açıkça yasakladığı angaryadır. A, B ve D maddede zorla çalıştırma sayılmayan üç hâl olarak sayılır.
ANAYASA · MD. 20–23

Özel hayat, konut dokunulmazlığı ve haberleşme (md. 20–23): 24 saat–48 saat kuralı ve seyahat özgürlüğü

KPSS Vatandaşlık · Temel hak ve hürriyetler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnayasa'nın 13. maddesine göre temel hak ve hürriyetler hangi şartlarla sınırlanabilir?Bağlantılı konudan (Temel hak ve hürriyetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa'nın 13. maddesine göre temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın, yalnızca Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar Anayasa'nın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz. Maddenin bugünkü metni 2001 değişikliğinden gelir.

Sınırlama (md. 13)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Konut dokunulmazlığı ve haberleşme hürriyeti hangi şartlarla sınırlanabilir? Anayasa'daki 24 saat ve 48 saat kuralı nedir?

Kısa cevap: Özel hayatın gizliliği (md. 20), konut dokunulmazlığı (md. 21) ve haberleşme hürriyeti (md. 22) aynı altı sebeple ve kural olarak hâkim kararıyla sınırlanabilir; gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde kanunla yetkili kılınmış merciin yazılı emri yeter, ama bu emir 24 saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur ve hâkim 48 saat içinde karar vermezse işlem kendiliğinden kalkar. Vatandaşın yurt dışına çıkma hürriyeti ise yalnız suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle hâkim kararıyla sınırlanabilir (md. 23).

Telefonunuz, çantanız ve evinizin kapısı Anayasa'da üç ayrı maddeyle korunur; üçünün kilidi de aynı anahtarla açılır.

Özel hayatın gizliliği ve kişisel veriler (md. 20)

Herkes, özel ve aile hayatına saygı duyulmasını isteyebilir; bu alanın gizliliğine dokunulamaz. Bu güvencenin somut hâli, kişinin üstünün, özel kâğıtlarının ve eşyasının aranmasına ve bunlara el konulmasına getirilen sınırdır. Polisin sokakta rastgele birinin çantasını boşaltması, aşağıda göreceğimiz şartlar yoksa 20. maddeye aykırıdır.

2010 değişikliği (5982 sayılı Kanun) maddeye yeni bir fıkra ekledi: herkes, kendisiyle ilgili kişisel verilerin korunmasını isteme hakkına sahiptir. Bu hak; verileri hakkında bilgi alma, onlara erişme, düzeltilmesini ya da silinmesini isteme ve amacına uygun kullanılıp kullanılmadığını öğrenme imkânlarını kapsar. Kişisel veriler yalnız kanunun öngördüğü hâllerde ya da kişinin açık rızasıyla işlenebilir; esas ve usuller kanunla düzenlenir. Bu fıkranın uygulama kanunu 2016'da çıkarılan Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'dur (6698). Bir alışveriş sitesinin telefon numaranızı izniniz olmadan başka şirketlere satması bu hakkı çiğner.

Konut dokunulmazlığı (md. 21) ve haberleşme hürriyeti (md. 22)

Kimsenin konutuna dokunulamaz: Anayasa'nın aradığı şartlar olmadan konuta girilemez, arama yapılamaz, içerideki eşyaya el konulamaz. Haberleşmede ilke gizliliktir; aynı şartlar bulunmadıkça haberleşme engellenemez, içeriğine dokunulamaz. Telefon dinleme ve yazışmaların incelenmesi bu yüzden hâkim kararına bağlıdır. Haberleşmede istisnaların uygulanacağı kamu kurum ve kuruluşları kanunda gösterilir.

Üç maddenin ortak anahtarı

20, 21 ve 22. maddeler aynı kalıbı kullanır. Sınırlama ancak altı sebepten birine ya da birkaçına dayanabilir: millî güvenlik ve kamu düzeni, suçların önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlak, bir de başkalarının hak ve özgürlükleri. Araç kural olarak usulüne göre verilmiş hâkim kararıdır. Gecikmenin zarar doğuracağı acil durumlarda kanunla yetkili kılınmış merciin yazılı emri de yeter; ama bu emir hâkimin denetiminden kaçamaz.

İdarenin acil hâlde attığı adım, iki saat ibresiyle yargıya bağlanır: 24 saatte hâkime gider, 48 saatte onay yoksa düşer. Aynı kalıp basın (md. 28) ve dernek (md. 33) maddelerinde de vardır.Görsel: Sınav Defteri

Yerleşme ve seyahat hürriyeti (md. 23)

Herkes istediği yere yerleşebilir ve seyahat edebilir; ama iki hürriyetin sınırlama sebepleri farklıdır ve ikisinde de araç kanundur. Yerleşme hürriyeti dört amaçla sınırlanabilir: suçların önüne geçmek, sosyal ve ekonomik kalkınmayı sağlamak, kentlerin sağlıklı ve düzenli büyümesini gerçekleştirmek, kamu mallarını korumak. Orman arazisinde ya da dere yatağında konut yapımını yasaklayan bir düzenleme buna örnektir. Seyahat hürriyeti ise yalnız suç soruşturma ve kovuşturması sebebiyle ve suç işlenmesini önlemek amacıyla sınırlanabilir.

Vatandaşa iki ek güvence tanınır. Birincisi, vatandaşın yurt dışına çıkma hürriyeti yalnız bir suç soruşturması ya da kovuşturması gerekçesiyle ve hâkim kararıyla kısıtlanabilir; bu hâkim şartı 2010 değişikliğiyle geldi. İkincisi, vatandaşı sınır dışı etmek ve yurda dönmesini engellemek yasaktır. Yabancılar için böyle bir güvence yoktur; durumlarını md. 16 çerçevesinde Genel Hükümler sayfasında görmüştük.

Md. 20–23: kim, hangi sebeple sınırlar?
HakSınırlama sebebiAraç / süre
Özel hayat, konut, haberleşme (md. 20–22)6 ortak sebep: millî güvenlik, kamu düzeni, suçu önleme, genel sağlık, genel ahlak, başkalarının haklarıHâkim kararı; acilse yazılı emir → 24 saatte hâkime → 48 saatte karar yoksa kalkar
YerleşmeSuçu önleme, sosyal-ekonomik gelişme, sağlıklı kentleşme, kamu mallarıKanun
SeyahatSuç soruşturma-kovuşturması, suçu önlemeKanun
Vatandaşın yurt dışı çıkışıYalnız suç soruşturması veya kovuşturmasıHâkim kararı (2010)
Kişisel verilerKanunda öngörülen hâl ya da açık rızamd. 20, 2010
Akılda kalsın: Özel hayat, konut ve haberleşmeye giriş hâkim kararıyla; acilse yazılı emir 24 saatte hâkime, 48 saatte karar yoksa kalkar. Vatandaşın yurt dışına çıkışını da yalnız hâkim sınırlar.
Sınavda

Nasıl sorulurSebepler yer değiştirir: “Seyahat hürriyeti sağlıklı ve düzenli kentleşme amacıyla sınırlanabilir” yanlıştır, kentleşme yerleşmenin sebebidir. “Vatandaşın yurt dışına çıkışı vergi borcu sebebiyle idari kararla yasaklanabilir” de yanlıştır; tek sebep suç soruşturması veya kovuşturması, tek makam hâkimdir. Süre sorusunda 24 ile 48 yer değiştirilir: önce 24 saatte hâkime sunulur, sonra 48 saatte karar açıklanır. Kişisel verilerin korunması ayrı bir maddede değil, özel hayatın gizliliği (md. 20) başlığı altındadır ve 2010'da eklenmiştir.

⇄Bilgi eşleştirme hak ve sınırı

?Soru çöz

Anayasa'ya göre konut dokunulmazlığıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. 21. maddeye göre acil hâlde verilen yazılı emir 24 saat içinde hâkimin onayına sunulur; hâkim kararını el koymadan itibaren 48 saat içinde açıklar. B arama yalnız savaş ve OHAL'de değil, olağan dönemde de yapılabilir; C hâkimin süresi yedi gün değil, 48 saattir; D tek sebep millî güvenlik değil, altı ayrı sebep sayılır.
ANAYASA · MD. 24–27

Din ve vicdan, düşünce ve kanaat hürriyeti (md. 24–27): iç dünya serbest, dışa vurum ölçülü

KPSS Vatandaşlık · Temel hak ve hürriyetler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLaik devlet ve sosyal devlet ilkesi ne anlama gelir?Bağlantılı konudan (1982 Anayasası'nın genel esasları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Laik devlet, resmî bir dini olmayan, bütün inançlara eşit mesafede duran ve hukukunu din kurallarına dayandırmayan devlettir; laiklik Anayasa'ya 1937'de girdi. Sosyal devlet, herkesin insanca yaşamasını güvenceye almayı görev edinen devlettir; ilk kez 1961 Anayasası'nda yer aldı ve 1982 Anayasası'nın 5. maddesindeki temel amaç ve görevlerle somutlaşır.

Laik ve sosyal devlet

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anayasa'ya göre din ve vicdan hürriyeti ile düşünce ve kanaat hürriyeti nasıl korunur, hangi yayınlar izin sistemine bağlanabilir?

Kısa cevap: Anayasa'ya göre herkes vicdan, dinî inanç ve kanaat hürriyetine (md. 24) ve düşünce ve kanaat hürriyetine (md. 25) sahiptir; kimse inancını ya da düşüncesini açıklamaya zorlanamaz, bunlar yüzünden kınanamaz ve suçlanamaz. Din kültürü ve ahlak öğretimi ilk ve ortaöğretimde zorunlu derstir. Düşünceyi açıklama ve yayma (md. 26) ile bilim ve sanat hürriyeti (md. 27) kanunla sınırlanabilir; radyo, televizyon, sinema ve benzeri yayınlar izin sistemine bağlanabilir.

Bir düşünceyi aklınızdan geçirmekle onu meydanda yüksek sesle söylemek arasında hukuken büyük fark vardır: biri yalnız size aittir, öteki başkalarına dokunur.

Bu dört madde aynı mantıkla dizilir: insanın iç dünyası (inancı, kanaati) neredeyse dokunulmazdır; o iç dünyanın dışa vurumu (ibadet, açıklama, yayma) ise başkalarının haklarıyla karşılaşabileceği için ölçülü biçimde sınırlanabilir. Hatırlarsan 15. madde de olağanüstü dönemde yalnız iç alanı çekirdeğe almıştı.

Din ve vicdan hürriyeti (md. 24)

Herkesin vicdan, dinî inanç ve kanaat hürriyeti vardır. İbadet, dinî ayin ve törenler, 14. maddedeki kötüye kullanma yasağına aykırı olmamak şartıyla serbesttir. Kimse ibadete ya da ayinlere katılmaya, inancını açıklamaya zorlanamaz; inancı yüzünden kınanamaz ve suçlanamaz. Bir iş başvurusu formunda adaya hangi mezhepten olduğunu soran bir kamu kurumu bu güvenceyi çiğner.

Din ve ahlak eğitimini Devlet gözetir ve denetler. Din kültürü ve ahlak öğretimi, ilk ve ortaöğretimde zorunlu dersler arasındadır. Bunun dışındaki din eğitimi kişinin kendi isteğine, küçüklerde ise kanuni temsilcinin talebine bağlıdır; çocuğunu yaz Kur'an kursuna yazdıran velinin durumu budur.

Maddenin son fıkrası bir istismar yasağı koyar: Devletin sosyal, ekonomik, siyasi ya da hukuki temel düzeni kısmen de olsa din kurallarına dayandırılamaz; siyasi ya da kişisel çıkar, nüfuz sağlamak için din, din duyguları veya kutsal sayılan şeyler istismar edilemez. Bu fıkra, 1982 Anayasası'nın genel esasları sayfasında gördüğümüz laiklik ilkesinin (md. 2) hak bölümündeki karşılığıdır.

Düşünce ve kanaat hürriyeti (md. 25)

Herkes düşünce ve kanaat hürriyetine sahiptir; hangi sebep ve amaçla olursa olsun kimse düşüncesini açıklamaya zorlanamaz, düşüncesi yüzünden kınanamaz ve suçlanamaz. Maddede hiçbir sınırlama sebebi sayılmaz; Genel Hükümler'de 13. maddeyi anlatırken bu maddeyi örnek vermiştik. Korunan, insanın kafasının içidir.

Düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti (md. 26)

Düşünce dışarı çıktığında 26. madde devreye girer. Herkes düşünce ve kanaatlerini konuşarak, yazarak, resimle ya da başka bir yolla, yalnız ya da başkalarıyla birlikte açıklayabilir ve yayabilir; bu hürriyet resmî makamların müdahalesi olmadan haber ya da fikir almayı ve vermeyi de içerir. Önemli bir istisna vardır: radyo, televizyon, sinema veya benzeri yollarla yapılan yayınlar izin sistemine bağlanabilir. Bir televizyon kanalının yayın lisansı alması bu yüzden Anayasa'ya aykırı değildir.

Bu hürriyetin sınırlama sebepleri Anayasa'nın en uzun listelerinden biridir: millî güvenlik, kamu düzeni, kamu güvenliği, Cumhuriyetin temel nitelikleri ve ülke-millet bütünlüğünün korunması, suçların önlenmesi, suçluların cezalandırılması, devlet sırrı olarak belirlenmiş bilgilerin açıklanmaması, başkalarının şöhret ve hakları, özel ve aile hayatı, kanunun öngördüğü meslek sırları ve yargılama görevinin gereğine uygun yerine getirilmesi. Yayma araçlarına ilişkin düzenleyici hükümler, yayını engellemedikçe sınırlama sayılmaz; kullanmanın şekil, şart ve usulleri kanunla düzenlenir (2001).

Bilim ve sanat hürriyeti (md. 27)

Herkes bilimi ve sanatı serbestçe öğrenebilir, öğretebilir, açıklayabilir, yayabilir ve bu alanlarda her türlü araştırmayı yapabilir. Sınır tektir ve dikkat çekicidir: yayma hakkı, Anayasa'nın 1, 2 ve 3. maddelerinin (devletin şekli, Cumhuriyetin nitelikleri, bütünlük, resmî dil, bayrak, marş ve başkent) değiştirilmesini sağlamak amacıyla kullanılamaz. Madde ayrıca yabancı yayınların ülkeye girmesinin ve dağıtımının kanunla düzenlenmesine engel değildir.

Düşünceden yaymaya: koruma içten dışa azalır
MaddeNe korunur?Sınır
md. 25 düşünce-kanaatAçıklamaya zorlanmama, kınanmama, suçlanmamaSınırlama sebebi yok
md. 24 din-vicdanİnanç, ibadet, ayin, törenİbadet md. 14'e aykırı olamaz · din istismarı yasak · din kültürü dersi zorunlu
md. 26 açıklama-yaymaSöz, yazı, resim; haber ve fikir alıp vermeUzun sebep listesi · radyo, TV, sinema izin sistemine bağlanabilir
md. 27 bilim-sanatÖğrenme, öğretme, araştırma, yaymaYayma, md. 1–3'ü değiştirme amacıyla kullanılamaz · yabancı yayın kanunla düzenlenebilir
Akılda kalsın: Düşünce ve kanaat (md. 25) hiçbir sebeple sınırlanamaz; iç alandan dışa çıktıkça (ibadet, açıklama, yayma) sınırlama sebebi artar.
Sınavda

Nasıl sorulur“Anayasa'ya göre izin sistemine bağlanabilen” faaliyet sorulur; cevap radyo, televizyon ve sinema yayınıdır. Basımevi kurmak, gazete çıkarmak, dernek kurmak ve toplantı düzenlemek izne bağlanamaz.

Tuzakİkinci tuzak din dersidir: “din kültürü ve ahlak öğretimi seçmeli derstir” yanlış; zorunlu olan bu derstir, onun dışındaki din eğitimi isteğe bağlıdır. Üçüncüsü 27. maddedeki madde aralığıdır: 1, 2 ve 3; değiştirilemez maddelerle bağlantı kurularak “1–4” diye çeldirilir.

▭Boşluk doldurma

İlk ve ortaöğretimde din kültürü ve ahlak öğretimi, okullardaki dersler arasında yer alır. Radyo, televizyon, sinema veya benzeri yollarla yapılan yayımlar sistemine bağlanabilir.

seçmeliizinzorunluteminat

?Soru çöz

1982 Anayasası'na göre aşağıdaki faaliyetlerden hangisi önceden izin sistemine bağlanabilir?

✓ D. 26. madde radyo, televizyon, sinema ve benzeri yollarla yapılan yayınların izin sistemine bağlanmasına engel değildir. A basımevi (md. 28), B dernek (md. 33) ve C süreli yayın (md. 29) için önceden izin aranamaz.
ANAYASA · MD. 28–32 · BASIN

Basın hürriyeti (md. 28–32): sansür yok, toplatma yargıya bağlı, düzeltme ve cevaba 7 gün

KPSS Vatandaşlık · Temel hak ve hürriyetler · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnayasa'nın 14. maddesine göre temel hakların kötüye kullanılması yasağı ne demektir?Bağlantılı konudan (Temel hak ve hürriyetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa'nın 14. maddesine göre hak ve hürriyetlerden hiçbiri, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmayı ve insan haklarına dayanan demokratik ve laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetler biçiminde kullanılamaz. Anayasa'nın hiçbir hükmü de devlete veya kişilere temel hakları yok etme ya da Anayasa'nın izin verdiğinden geniş sınırlama imkânı verecek şekilde yorumlanamaz. Aykırı faaliyetlerin yaptırımları kanunla düzenlenir.

Kötüye kullanma yasağı (md. 14)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anayasa'ya göre basın hürriyeti nasıl düzenlenmiştir? Toplatma, kapatma ve düzeltme-cevap hakkı nedir?

Kısa cevap: Anayasa'nın 28. maddesine göre basın hürdür ve sansür edilemez; basımevi kurmak ile süreli ve süresiz yayın çıkarmak izin ve mali teminat şartına bağlanamaz (md. 28–29). Yayınlar hâkim kararıyla, acil hâlde kanunun açıkça yetkili kıldığı merciin emriyle toplatılabilir; merci 24 saat içinde hâkime bildirir, hâkim 48 saat içinde onaylamazsa karar hükümsüz olur. Süreli yayınlar yalnız mahkeme kararıyla ve geçici olarak kapatılabilir; düzeltme ve cevap yayımlanmazsa hâkim başvurudan itibaren en geç 7 gün içinde karar verir (md. 32).

Bir gazete matbaadan çıkmadan önce bir memur tarafından okunup sakıncalı bulunan satırları karalanıyorsa buna sansür denir; Anayasa bu kapıyı baştan kapatır, ama yayından sonraki sorumluluğu ortadan kaldırmaz.

Sansür yasağı ve izinsiz yayın (md. 28–29)

28. madde “basın hürdür, sansür edilemez” diye açılır. Yasaklanan, yayından önceki denetimdir; yayından sonra yazarın ve yayıncının hukuki sorumluluğu sürer. Basımevi kurmak için ne izin ne de mali teminat istenebilir; aynı güvence 29. maddede süreli (gazete, dergi) ve süresiz (kitap, broşür) yayınlar için tekrarlanır. Devlet ayrıca basın ve haber alma hürriyetini sağlayacak tedbirleri almakla görevlidir.

Süreli yayın çıkarmak için kanunun istediği bilgi ve belgeleri yetkili mercie vermek yeterlidir. Belgelerde kanuna aykırılık görülürse merci yayını kendisi durduramaz; durdurma için mahkemeye başvurur. Kanun, haber ve düşüncelerin serbestçe yayımlanmasını engelleyen ya da zorlaştıran siyasal, ekonomik, mali veya teknik şartlar koyamaz. Süreli yayınlar Devletin ve kamu tüzel kişilerinin araç ve imkânlarından eşitlik esasına göre yararlanır; resmî ilanların yalnız yandaş gazetelere verilmesi bu ilkeyle çatışır.

Sorumluluk, dağıtımı önleme ve toplatma (md. 28)

Basın hürriyeti, 26 ve 27. maddelerdeki sebeplerle sınırlanabilir. Devletin iç ve dış güvenliğini ya da ülke ve millet bütünlüğünü tehdit eden, suça, ayaklanmaya veya isyana kışkırtan ya da devletin gizli bilgilerine ilişkin haber veya yazıyı yazanlar, bastıranlar ve aynı amaçla basıp başkasına verenler ilgili kanunlara göre sorumludur. Bir yayının dağıtımı tedbir olarak hâkim kararıyla, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde kanunun açıkça yetkili kıldığı merciin emriyle önlenebilir.

Toplatma da aynı yapıdadır. Kanunda gösterilen suçlar için soruşturma ya da kovuşturma başlamışsa yayın hâkim kararıyla toplatılır. Ülke ve millet bütünlüğü, millî güvenlik, kamu düzeni, genel ahlak ve suçların önlenmesi bakımından acele gerekiyorsa yetkili merci de toplatabilir; bu merci kararını en geç 24 saat içinde hâkime bildirir, hâkim en geç 48 saat içinde onaylamazsa karar hükümsüz sayılır. İkinci konuda gördüğümüz kalıbın basındaki hâlidir. Suç soruşturması sebebiyle zapt ve müsaderede ise genel hükümler uygulanır.

Olaylar hakkında yayın yasağı konamaz. Tek istisna, yargılama görevinin amacına uygun yürütülmesi için kanunla çizilen sınırlar içinde hâkimin verdiği yasaklardır. Bir cinayet soruşturmasında tanıkların ifadelerinin yayımlanmasını yasaklayan karar böyledir; idarenin kendi kararıyla haber yasağı koyması ise Anayasa'ya aykırıdır.

Süreli yayının kapatılması

Kapatma yalnız Türkiye'de yayımlanan süreli yayınlara özgüdür ve iki şarta bağlıdır: yayının ülke ve millet bütünlüğüne, Cumhuriyetin temel ilkelerine, millî güvenliğe ya da genel ahlaka aykırı yayımlardan mahkûm olması ve kararın mahkemece verilmesi. Kapatma geçicidir. Kapatılan yayının açıkça devamı niteliğindeki yeni yayın yasaktır ve hâkim kararıyla toplatılır. Kitap gibi süresiz yayınlar için Anayasa'da kapatma yoktur; onlarda söz konusu olan toplatmadır.

Basın araçları ve kamu yayın araçları (md. 30–31)

2004 değişikliğiyle (5170) yeniden yazılan 30. maddeye göre kanuna uygun bir basın işletmesi olarak kurulan basımevi, eklentileri ve basın araçları, suç aleti olduğu gerekçesiyle zapt ve müsadere edilemez, işletilmekten alıkonulamaz. Bir gazetede suç oluşturan bir yazı çıktı diye matbaanın mühürlenmesi bu yüzden mümkün değildir.

31. madde, kişilere ve siyasi partilere, kamu tüzel kişilerinin elindeki basın dışı kitle haberleşme ve yayın araçlarından (ör. TRT) yararlanma hakkı tanır; şart ve usuller kanunla düzenlenir. Seçim dönemlerinde partilere TRT'de tanınan propaganda yayınları bu hakkın uygulamasıdır. Kanun; millî güvenlik, kamu düzeni, genel ahlak ve sağlığın korunması dışında, halkın bu araçlarla haber almasını ve kamuoyunun serbestçe oluşmasını engelleyen kayıtlar koyamaz.

Düzeltme ve cevap hakkı (md. 32)

Bu hak yalnız iki durumda doğar: kişinin haysiyet ve şerefine dokunulması ya da kendisiyle ilgili gerçeğe aykırı bir yayın yapılması. Hakkın içeriği kanunla düzenlenir. Örneğin bir sanatçı hakkında “yurt dışına kaçtı” diye asılsız bir haber çıkarsa, sanatçı aynı yayın organında düzeltme metni yayımlanmasını isteyebilir. Yayın organı metni yayımlamazsa, yayımlanmasının gerekip gerekmediğine hâkim, ilgilinin başvurusundan itibaren en geç 7 gün içinde karar verir.

Basın: süre ve makam
İşlemKim karar verir?Süre
Sansür, izin, mali teminatHiç kimse: basımevi ve süreli-süresiz yayın serbest—
Dağıtımı önlemeHâkim; acilse kanunla açıkça yetkili merciMerci 24 saatte hâkime bildirir, 48 saatte onay yoksa hükümsüz
ToplatmaHâkim; acilse kanunla açıkça yetkili merci24 saat → 48 saat
KapatmaYalnız mahkeme, mahkûmiyet şartıyla, yalnız süreli yayınGeçici
Yayın yasağıYalnız hâkim, yargılamanın gereği için—
Düzeltme ve cevapYayımlanmazsa hâkimBaşvurudan itibaren en geç 7 gün
Akılda kalsın: Basında sansür ve izin yok; dağıtımı önleme ve toplatmada hâkim karar verir, acilse idari merci 24 saatte hâkime bildirir, hâkim 48 saatte onaylamazsa karar düşer. Kapatma yalnız mahkemeyle.
Sınavda

Nasıl sorulur“Süreli yayınlar valinin kararıyla kapatılabilir” yanlıştır; kapatma yalnız mahkeme kararıyla ve mahkûmiyetten sonra olur, idare en fazla acil hâlde toplatma ya da dağıtımı önleme kararı verir ve onu da hâkime onaylatır. Düzeltme ve cevapta 7 gün “3 gün” ya da “15 gün” diye değiştirilir. 31. maddedeki hakkın sahipleri kişiler ve siyasi partilerdir; şıklara sendika veya dernek konabilir. Bir de kavram ayrımı: toplatma yayına, kapatma yayın organına yöneliktir.

↕Sıralama acil toplatma süreci

  1. Yetkili hâkim kararı en geç 48 saat içinde inceler
  2. Kanunun açıkça yetkili kıldığı merci, acil hâlde toplatma emri verir
  3. Hâkim onaylamazsa toplatma kararı hükümsüz sayılır
  4. Merci, kararını en geç 24 saat içinde yetkili hâkime bildirir

?Soru çöz

1982 Anayasası'nın basınla ilgili hükümlerine göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Süreli yayınların kapatılması yalnız belirli yayımlardan mahkûmiyet hâlinde ve mahkeme kararıyla mümkündür; idare kapatma kararı veremez. A doğrudur, basımevi izne ve teminata bağlanamaz (md. 28); C doğrudur, basın araçları suç aleti diye müsadere edilemez (md. 30); D doğrudur, hâkim yedi gün içinde karar verir (md. 32).
ANAYASA · MD. 33–40

Dernek, toplantı, mülkiyet ve hak arama (md. 33–40): izinsiz kullanılan haklar ve yargı güvenceleri

KPSS Vatandaşlık · Temel hak ve hürriyetler · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTüzel kişi nedir, dernek ve vakıf nasıl kurulur, tüzel kişilerin kuruluş sistemleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Kişiler ve aile hukuku). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tüzel kişiler, başlı başına bir varlık olmak üzere örgütlenmiş kişi toplulukları ile belli bir amaca özgülenmiş bağımsız mal topluluklarıdır. Dernek, gerçek veya tüzel en az yedi kişinin kazanç paylaşma dışında ortak bir amaç için kurduğu kişi topluluğudur ve kuruluş bildirimini mülki amire verdiği anda tüzel kişilik kazanır. Vakıf ise bir mal topluluğudur ve yerleşim yeri mahkemesi nezdindeki sicile tescille tüzel kişilik kazanır. Kamu tüzel kişiliği yalnız kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur.

Tüzel kişiler: dernek, vakıf

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anayasa'ya göre dernek kurma, toplantı ve mülkiyet hakkı nasıl sınırlanır; suç ve cezalara ilişkin esaslar nelerdir?

Kısa cevap: Anayasa'ya göre herkes önceden izin almadan dernek kurabilir (md. 33) ve silahsız, saldırısız toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleyebilir (md. 34); dernekler yalnız hâkim kararıyla kapatılır. Mülkiyet ve miras hakkı yalnız kamu yararı amacıyla kanunla sınırlanabilir (md. 35). Hak arama hürriyeti (md. 36), kanuni hâkim güvencesi (md. 37), suç ve cezaların kanuniliği, masumiyet karinesi ve ölüm cezası yasağı (md. 38), ispat hakkı (md. 39) ve hakların korunması (md. 40) bu hakları yargı yoluyla güvenceye alır.

Bir hakkın gerçekten var olup olmadığını anlamanın en kısa yolu şu soruyu sormaktır: çiğnendiğinde nereye başvurabilirim?

Dernek kurma hürriyeti (md. 33)

Herkes önceden izin almadan dernek kurabilir, derneğe üye olabilir ve üyelikten çıkabilir; kimse bir derneğe üye olmaya ya da üye kalmaya zorlanamaz. Sınırlama ancak kanunla yapılabilir ve şu sebeplere dayanmalıdır: millî güvenlik ve kamu düzeni, suçların önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlak, başkalarının hürriyetlerinin korunması. Silahlı Kuvvetler ve kolluk mensuplarına, görevin gerektirdiği ölçüde de memurlara kanunla ek sınırlamalar getirilebilir.

Bir derneği kapatma ya da faaliyetten alıkoyma, kanunun öngördüğü hâllerde hâkim kararıyla olur. Millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesini ya da suçun devamını önleme veya yakalama bakımından gecikmede sakınca varsa, kanunla yetkili kılınan bir merci derneği yalnız faaliyetten men edebilir; bu karar 24 saat içinde hâkimin onayına sunulur, hâkim 48 saat içinde açıklamazsa kendiliğinden kalkar. İdare derneği hiçbir koşulda kapatamaz. Maddenin bütün hükümleri vakıflar için de geçerlidir.

Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı (md. 34)

Silahsız ve saldırısız olmak şartıyla herkes, kimseden izin almadan toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleyebilir. Bu hak da yalnız kanunla ve dernekteki sebeplere çok benzeyen amaçlarla sınırlanır: millî güvenlik ve kamu düzeni, suçların önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlak, başkalarının hak ve özgürlükleri. 2911 sayılı Kanun'a göre düzenleme kurulu, toplantıdan en az 48 saat önce valilik ya da kaymakamlığa bildirim verir. Bildirim izin değildir: idareye haber verilir, idarenin onayı beklenmez.

Mülkiyet hakkı (md. 35)

Herkes mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu haklar yalnız kamu yararı amacıyla ve kanunla sınırlanabilir; mülkiyetin kullanılması da toplum yararına aykırı olamaz. Tescilli tarihî bir konağın sahibinin onu dilediği gibi yıkamaması bu sınırın örneğidir. Mülkiyet, sezgiye ters biçimde, sosyal haklarda değil kişi hakları arasında yer alır; devletin mülke el koyma yolu olan kamulaştırma ise sosyal ve ekonomik haklar bölümündedir (md. 46).

Hak arama hürriyeti ve kanuni hâkim (md. 36–37)

Herkes meşru araç ve yollardan yararlanarak yargı mercileri önünde davacı ya da davalı olarak iddia ve savunmada bulunabilir; 2001 değişikliği bu hakka adil yargılanma güvencesini ekledi. Hiçbir mahkeme görev ve yetkisi içindeki bir davaya bakmaktan kaçınamaz. 37. madde ise kanuni hâkim güvencesini koyar: kimse kanunen bağlı olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz ve bu sonucu doğuracak, yargı yetkisine sahip olağanüstü merciler kurulamaz. Amaç, olay olduktan sonra kişiye özel bir “mahkeme” kurularak yargılama yapılmasını önlemektir.

Suç ve cezalara ilişkin esaslar (md. 38)

  • Kanunilik ve geçmişe yürümezlik: Fiil, işlendiği gün yürürlükteki kanunda suç değilse cezalandırılamaz; o gün öngörülen cezadan ağırı verilemez. Aynı kural zamanaşımı ve mahkûmiyetin sonuçları için de geçerlidir. Ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri yalnız kanunla konur.
  • Masumiyet karinesi: Suçluluğu hükümle kesinleşmeden kimse suçlu sayılamaz.
  • Susma hakkı: Kimse kendisini ya da kanunda gösterilen yakınlarını suçlayan bir açıklama yapmaya veya delil göstermeye zorlanamaz.
  • Hukuka aykırı delil yasağı (2001): Kanuna aykırı yollarla elde edilen bulgular delil sayılmaz.
  • Ceza sorumluluğunun şahsiliği: Suçun cezası failin yakınlarına geçirilemez.
  • Borç için özgürlükten yoksun bırakmama (2001): Kimse yalnızca bir sözleşme borcunu ödeyemediği için özgürlüğünden alıkonulamaz.
  • Ölüm cezası ve genel müsadere yasağı (2004): Ölüm cezası da kişinin bütün malvarlığına el konulması anlamındaki genel müsadere de verilemez.
  • İdari özgürlük kısıtlaması yasağı: İdare, kişi hürriyetini kısıtlayan bir yaptırım uygulayamaz; Silahlı Kuvvetlerin iç düzeni için kanunla istisna getirilebilir.
  • Vatandaşın iadesi yasağı (2004): Vatandaş suç sebebiyle yabancı bir ülkeye verilemez; tek istisna Uluslararası Ceza Divanı'na taraf olmanın gerektirdiği yükümlülüklerdir.
Ek bilgi: ispat hakkı (md. 39) ve hakların korunması (md. 40)

İspat hakkı (md. 39) ve hakların korunması (md. 40)

Bir kamu görevlisine, göreviyle ilgili bir isnatta bulunan kişi hakaret davasıyla karşılaşırsa, sanık olarak isnadın doğruluğunu ispat edebilir. Neden? Kamu görevinin denetlenmesinde toplumun yararı vardır; “müdür rüşvet aldı” diyen gazeteci doğruyu kanıtlayabiliyorsa cezalandırılmamalıdır. Diğer isnatlarda ispat isteği ancak gerçeğin ortaya çıkmasında kamu yararı varsa ya da şikâyetçi ispata razıysa kabul edilir.

40. madde güvencelerin güvencesidir. Anayasal hakkı çiğnenen herkes yetkili makama gecikmeden başvurabilmeyi isteyebilir. Devlet, işlemlerinde kişinin hangi kanun yollarına ve mercilere başvuracağını ve sürelerini belirtmek zorundadır (2001); bir idari kararın altındaki “bu karara karşı 60 gün içinde idare mahkemesinde dava açılabilir” cümlesi bu hükmün sonucudur. Resmî görevlilerin haksız işlemleriyle uğranan zararı kanuna göre Devlet tazmin eder, sonra sorumlu görevliye rücu eder.

İzin mi, hâkim mi?
İzin aranamazBasımevi (md. 28), süreli-süresiz yayın (md. 29), dernek (md. 33), toplantı-gösteri yürüyüşü (md. 34), sendika (md. 51), siyasi parti (md. 68)
İzin sistemine bağlanabilirRadyo, televizyon, sinema ve benzeri yayın (md. 26)
Yalnız hâkim/mahkemeTutuklama (md. 19), vatandaşın yurt dışı çıkışını sınırlama (md. 23), dernek ve vakıf kapatma (md. 33), süreli yayın kapatma (md. 28)
Anayasa MahkemesiSiyasi parti kapatma, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının davasıyla (md. 69)
md. 38'e eklenenler2001: hukuka aykırı delil, sözleşme borcu · 2004: ölüm cezası ve genel müsadere yasağı, Uluslararası Ceza Divanı istisnası
Akılda kalsın: Kurmak için izin aranmaz (basımevi, dernek, sendika, parti, toplantı); kapatmak için hâkim gerekir; partiyi yalnız AYM kapatır. İzin sistemi yalnız radyo, TV ve sinemada.
Sınavda

Nasıl sorulur“Dernekler gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde mülki amir kararıyla kapatılabilir” yanlıştır; idare yalnız faaliyetten men eder ve hâkim onayına sunar. “Toplantı için valilikten izin alınır” da yanlıştır; kanun yalnız bildirim ister. 38. maddede “müsadere verilemez” denirse dikkat: yasak genel müsaderedir, suç eşyasına el konulması (özel müsadere) serbesttir. İade sorusunda istisna “uluslararası andlaşmalar” değil, yalnız Uluslararası Ceza Divanıdır.

TuzakMadde eşleştirmesinde 37 (kanuni hâkim) ile 36 (hak arama) karıştırılır.

⇄Bilgi eşleştirme hakların korunması

?Soru çöz

Anayasa'nın 38. maddesinde yer alan suç ve cezalara ilişkin esaslara göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Hukuka aykırı delil yasağı 2001'de 38. maddeye eklendi. B idare özgürlüğü kısıtlayan yaptırım uygulayamaz (yalnız TSK iç düzeni için kanunla istisna); C ceza sorumluluğu şahsidir, yakınlara yüklenemez; D vatandaş yalnız Uluslararası Ceza Divanı yükümlülüğüyle verilebilir.
SOSYAL VE EKONOMİK HAKLAR · MD. 41–47

Aile, eğitim ve kamu yararı (md. 41–47): zorunlu ilköğretimden beş yıllık kamulaştırma taksitine

KPSS Vatandaşlık · Temel hak ve hürriyetler · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNişanlanmanın sonuçları nelerdir, evlenme yaşı kaçtır, hangi durumlar evlenmeye engeldir?Bağlantılı konudan (Kişiler ve aile hukuku). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nişanlanma evlenme vaadiyle olur ama evlenmeye zorlamak için dava hakkı vermez. Kadın ve erkek on yedi yaşını doldurmadıkça evlenemez; hâkim olağanüstü durumlarda ve pek önemli bir sebeple on altı yaşını doldurmuş olanın evlenmesine izin verebilir. Hısımlık, sürmekte olan evlilik, kadın için 300 günlük bekleme süresi ve akıl hastalığı evlenme engelleridir; evlilik, evlendirme memuru ve iki tanık önünde tarafların sözlü “evet”iyle kurulur.

Nişanlanma ve evlenme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anayasa'ya göre eğitim hakkı, kamulaştırma ve devletleştirme nasıl düzenlenmiştir, kamulaştırma bedeli taksitle ödenebilir mi?

Kısa cevap: Anayasa'ya göre aile Türk toplumunun temelidir ve eşler arasında eşitliğe dayanır (md. 41); eğitim ve öğrenim hakkından kimse mahrum edilemez; ilköğretim, kız-erkek ayrımı olmadan her vatandaş için zorunlu ve devlet okullarında parasızdır (md. 42). Kamulaştırma bedeli kural olarak nakden ve peşin ödenir; tarım reformu, büyük enerji ve sulama, iskân, yeni orman, kıyıların korunması ve turizm amaçlı kamulaştırmalarda kanun taksit öngörebilir, ancak süre beş yılı aşamaz ve taksitler eşit ödenir (md. 46).

Sosyal haklarda devletin rolü tersine döner: artık ondan uzak durması değil, okul açması, toprak dağıtması, aileyi koruması beklenir.

Üçüncü Bölüm (md. 41–65), Jellinek'in pozitif statü dediği isteme haklarını toplar. Genel Hükümler sayfasında gördüğümüz iki kural burada önemlidir: bu bölümdeki konular Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenebilir ama haklar kararnameyle sınırlanamaz (md. 104, md. 13); devlet bu görevleri de mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir (md. 65). Bölümün ilk yarısı aile, eğitim ve kamu yararı başlıklarını taşır.

Ailenin korunması ve çocuk hakları (md. 41)

Aile Türk toplumunun temelidir; “eşler arasında eşitliğe dayanır” ibaresi 2001'de eklendi. Devlet ailenin huzur ve refahı, özellikle annenin ve çocukların korunması, aile planlamasının öğretimi ve uygulanması için tedbir alır ve teşkilat kurar. 2010 değişikliği maddenin başlığına çocuk haklarını ekledi: her çocuk korunma ve bakımdan yararlanma hakkına sahiptir; yüksek yararına açıkça aykırı olmadıkça anne ve babasıyla kişisel ve doğrudan ilişki kurabilir ve sürdürebilir. Devlet çocukları her türlü istismara ve şiddete karşı koruyacak tedbirleri alır. Boşanmış bir babanın çocuğunu görme hakkının, çocuğa zarar vermediği sürece engellenememesi bu fıkradan beslenir.

Eğitim ve öğrenim hakkı ve ödevi (md. 42)

Eğitim hem hak hem ödevdir. Kimse bu haktan mahrum edilemez; kapsamı kanunla belirlenir. Eğitim; Atatürk ilke ve inkılapları doğrultusunda, çağdaş bilim ve eğitim esaslarına göre, Devletin gözetim ve denetimi altında yapılır ve bu esaslara aykırı okul açılamaz. Eğitim ve öğretim hürriyeti, öğretmeni ve öğretim üyesini Anayasa'ya sadakat borcundan kurtarmaz.

İlköğretim, kız-erkek ayrımı olmadan her vatandaş için zorunludur ve devlet okullarında parasızdır. Anayasa yalnız ilköğretimi zorunlu sayar ve süresini yazmaz; zorunlu eğitimi bugünkü 12 yıla çıkaran düzenleme 2012'de kanunla (6287 sayılı Kanun) yapıldı. Özel ilk ve orta dereceli okulların uyacağı esaslar, devlet okullarıyla ulaşılmak istenen seviyeye göre kanunla belirlenir. Devlet maddi imkânı olmayan başarılı öğrencilere burs ve başka yollarla yardım eder, özel eğitime ihtiyacı olanları topluma kazandıracak tedbirleri alır.

Ek bilgi: okullarda yürütülebilecek faaliyetler

Okullarda yalnız eğitim, öğretim, araştırma ve incelemeyle ilgili faaliyetler yürütülür ve bunlar hiçbir şekilde engellenemez; ders boykotunu zorla uygulatan bir eylem bu yüzden korunmaz. Son fıkra bir dil kuralı koyar: Türkçeden başka hiçbir dil, eğitim kurumlarında Türk vatandaşlarına ana dil olarak okutulamaz ve öğretilemez. Yabancı dil öğretimi ve yabancı dille eğitim yapan okulların esasları kanunla düzenlenir; milletlerarası andlaşma hükümleri saklıdır (Lozan'la kurulan azınlık okulları gibi).

Kamu yararı: kıyılar, toprak, tarım (md. 43–45)

Kıyılar Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır, yani onlar üzerinde söz ve kullanma yetkisi Devletindir. Denizlerin, göllerin ve akarsuların kıyılarından ve onları çevreleyen sahil şeritlerinden yararlanırken önce kamu yararına bakılır; şeridin derinliği ve yararlanma şartları kanunla düzenlenir (md. 43). Bir otelin kumsalı tel örgüyle çevirip halkın kıyıya inmesini engellemesi bu hükümle çatışır.

Ek bilgi: toprak mülkiyeti ve tarım (md. 44–45)

Toprak mülkiyetinde (md. 44) Devlet; toprağın verimli işletilmesini korumak, erozyonla kaybını önlemek ve topraksız ya da yeterli toprağı olmayan çiftçiye toprak sağlamak için tedbir alır. Kanun bu amaçla tarım bölgelerine göre toprağın genişliğini belirleyebilir; ama dağıtım üretimi düşüremez, ormanları küçültemez. Dağıtılan topraklar bölünemez, miras dışında devredilemez ve yalnız toprağı alan çiftçi ile mirasçıları tarafından işletilebilir. 45. madde ise tarım arazileri, çayır ve meraların amaç dışı kullanılmasını ve tahribini önlemeyi, üreticinin girdilerini kolaylaştırmayı ve ürünün gerçek değerinin üreticinin eline geçmesini Devlete görev olarak verir.

Kamulaştırma (md. 46)

Kamu yararı gerektirdiğinde Devlet ve kamu tüzel kişileri, gerçek karşılığını peşin ödemek şartıyla, özel mülkiyetteki taşınmazların tamamını ya da bir kısmını kanundaki esas ve usullere göre kamulaştırabilir; bunlar üzerinde idari irtifak da kurabilir (bir arazinin altından doğal gaz boru hattı geçirmek gibi). Kamulaştırma bedeli ile mahkemece kesinleşen artırım bedeli kural olarak nakden ve peşin ödenir.

Kanunun bedelin ödenme şeklini ayrıca gösterebileceği, yani taksit öngörebileceği hâller sınırlıdır: tarım reformu, büyük enerji ve sulama projeleri, iskân projeleri, yeni orman yetiştirilmesi, kıyıların korunması ve turizm. Bu hâllerde taksit süresi beş yılı aşamaz ve taksitler eşit ödenir. Toprağı bizzat işleten küçük çiftçinin bedeli her durumda peşin ödenir. Taksitlendirilen ya da herhangi bir sebeple ödenmemiş bedellere kamu alacaklarında uygulanan en yüksek faiz işletilir. Bu son kural, Devletin ödemeyi geciktirerek bedeli eritmesini önler.

Devletleştirme ve özelleştirme (md. 47)

Kamu hizmeti niteliğindeki özel teşebbüsler, ancak kamu yararı bunu zorunlu kılıyorsa devletleştirilebilir. Devletleştirme gerçek karşılık üzerinden yapılır; karşılığın hesaplanma tarzı kanunla düzenlenir. 1999 değişikliği (4446) maddeye özelleştirmeyi ekledi: Devletin ve kamu tüzel kişilerinin işletme ve varlıklarının özelleştirilmesinin esas ve usulleri ile kamu yatırım ve hizmetlerinden hangilerinin özel hukuk sözleşmeleriyle özel kişilere yaptırılabileceği ya da devredilebileceği kanunla belirlenir. Kamulaştırma bir taşınmaza, devletleştirme bir işletmeye yönelir.

Kamulaştırma ile devletleştirme
Kamulaştırma (md. 46)Devletleştirme (md. 47)
KonuÖzel mülkiyetteki taşınmazKamu hizmeti niteliğindeki özel teşebbüs
ŞartKamu yararının gerektirmesiKamu yararının zorunlu kılması
ÖdemeGerçek karşılık, nakden ve peşinGerçek karşılık; hesap tarzı kanunla
Taksit6 amaçta (tarım reformu, enerji-sulama, iskân, orman, kıyı, turizm): en çok 5 yıl, eşit · küçük çiftçiye her hâlde peşin · en yüksek kamu faizi—
Akılda kalsın: Kamulaştırma taşınmazı alır, kamu yararının gerektirmesi yeter; devletleştirme işletmeyi alır, kamu yararının zorunlu kılması gerekir. Eğitimde iki sıfat: ilköğretim zorunlu ve devlet okulunda parasız.
Sınavda

Nasıl sorulurTaksit sorusunda süre “on yıl”a çıkarılır ya da “taksitler eşit olmak zorunda değildir” denir; ikisi de yanlıştır. Taksit amaçlarının arasına “sanayi bölgesi”, “savunma tesisi” ya da “otoyol” eklenir; Anayasa'daki altı amaçta bunlar yoktur. Küçük çiftçinin bedeli taksite bağlanamaz. Eğitimde “Anayasa'ya göre ortaöğretim zorunludur” yanlıştır; Anayasa'nın zorunlu saydığı ilköğretimdir, 12 yıllık zorunluluk kanundan gelir. Kıyılarda “özel mülkiyete bırakılmıştır” denirse yanlış; kıyılar Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır.

▭Boşluk doldurma

Kanunun taksitle ödemeyi öngörebileceği kamulaştırmalarda taksitlendirme süresi yılı aşamaz ve taksitler olarak ödenir.

oneşitbeşartan

?Soru çöz

Anayasa'nın 46. maddesine göre aşağıdakilerden hangisi, kamulaştırma bedelinin kanunla taksitle ödenmesinin öngörülebileceği amaçlar arasında yer almaz?

✓ D. Taksit yalnız Anayasa'nın saydığı amaçlarda öngörülebilir; sanayi bölgesi bu listede yoktur, bedel peşin ödenir. A tarım reformu, B büyük enerji ve sulama projeleri, C kıyıların korunması ve turizm listede sayılan amaçlardır; iskân ve yeni orman da listededir.
SOSYAL VE EKONOMİK HAKLAR · MD. 48–65

Çalışma hayatı ve sosyal güvenlik (md. 48–65): sendika, grev yasakları, hakem kurulları ve 65. madde sınırı

KPSS Vatandaşlık · Temel hak ve hürriyetler · Okuma 12 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaJellinek'e göre temel haklar nasıl sınıflandırılır? Negatif, pozitif ve aktif statü hakları nelerdir?Bağlantılı konudan (Temel hak ve hürriyetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Alman kamu hukukçusu Georg Jellinek'in statü ayrımına göre negatif statü hakları (koruyucu haklar) kişiyi devlete karşı korur, pozitif statü hakları (isteme hakları) devletten hizmet istemeyi sağlar, aktif statü hakları (katılma hakları) kişiyi devlet yönetimine katar. 1982 Anayasası haklarını bu ayrıma uygun üç bölümde düzenler: kişinin hakları ve ödevleri, sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler, siyasi haklar ve ödevler.

Jellinek'in statü ayrımı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anayasa'ya göre sendika, toplu sözleşme ve grev hakkı nasıl düzenlenmiştir, grev yasakları nelerdir ve devlet sosyal görevlerini hangi ölçüde yerine getirir?

Kısa cevap: Anayasa'ya göre çalışma herkesin hakkı ve ödevidir (md. 49); çalışanlar ve işverenler önceden izin almadan sendika kurabilir (md. 51). İşçiler toplu iş sözleşmesi yapar ve uyuşmazlıkta grev hakkına, işverenler lokavta sahiptir; grev ve lokavtın yasaklandığı ya da ertelendiği hâllerde uyuşmazlığı Yüksek Hakem Kurulu kesin olarak çözer (md. 53–54). Memurlar 2010'dan beri toplu sözleşme yapar; uyuşmazlıkta Kamu Görevlileri Hakem Kurulu kesin karar verir. Devlet sosyal ve ekonomik görevlerini mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir (md. 65).

Bir fabrikada ücret pazarlığı tıkandığında Anayasa iki kapı gösterir: işçinin elinde grev, işverenin elinde lokavt; ikisi de kapanırsa son sözü bir hakem kurulu söyler.

Çalışma ve sözleşme hürriyeti, çalışma hakkı, dinlenme (md. 48–50)

Herkes dilediği alanda çalışma ve sözleşme hürriyetine sahiptir; özel teşebbüs kurmak serbesttir. Devlet, özel teşebbüslerin millî ekonominin gereklerine ve sosyal amaçlara uygun, güvenlik ve kararlılık içinde çalışmasını sağlar (md. 48). Çalışma herkesin hem hakkı hem ödevidir; Devlet çalışanların hayat seviyesini yükseltmek, çalışanları ve işsizleri korumak, işsizliği önlemeye elverişli ekonomik ortamı yaratmak ve çalışma barışını sağlamak için tedbir alır (md. 49).

Ek bilgi: çalışma koşulları ve dinlenme hakkı

Kimse yaşına, cinsiyetine ve gücüne uymayan bir işte çalıştırılamaz. Küçükler, kadınlar ve bedenî ya da ruhi yetersizliği olanlar çalışma koşulları bakımından ayrıca korunur. Dinlenme çalışanın hakkıdır; ücretli hafta tatili, bayram tatili ve ücretli yıllık izin kanunla düzenlenir (md. 50). Maden ocağının yer altı işlerinde çocuk işçi çalıştırılamaması bu maddenin sonucudur.

Sendika kurma hakkı (md. 51)

Çalışanlar ve işverenler, üyelerinin ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak için önceden izin almadan sendika ve üst kuruluş kurabilir, bunlara serbestçe üye olabilir ve serbestçe çekilebilir; kimse sendikaya girmeye ya da sendikadan çıkmaya zorlanamaz. Sınırlama ancak kanunla ve millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık, genel ahlak ile başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebepleriyle yapılabilir. İşçi niteliği taşımayan kamu görevlilerinin bu alandaki haklarının kapsamı ve sınırları, gördükleri hizmetin niteliğine göre kanunla belirlenir. Sendikaların tüzükleri, yönetim ve işleyişleri Cumhuriyetin temel niteliklerine ve demokrasi esaslarına aykırı olamaz. Sendikaların siyasi faaliyetini kısıtlayan eski 52. madde (sendikal faaliyet) 1995'te yürürlükten kaldırıldı.

Toplu sözleşme ve grev (md. 53–54)

İşçiler ve işverenler, karşılıklı ekonomik-sosyal durumlarını ve çalışma koşullarını belirlemek için toplu iş sözleşmesi yapar; nasıl yapılacağı kanunla düzenlenir. 2010 değişikliği memurlara ve diğer kamu görevlilerine de toplu sözleşme hakkı tanıdı; o tarihe kadar memur sendikaları yalnız toplu görüşme yapabiliyordu. Memur toplu sözleşmesinde uyuşmazlık çıkarsa taraflar Kamu Görevlileri Hakem Kuruluna başvurabilir; kurulun verdiği karar kesin olup toplu sözleşme hükmündedir.

Toplu iş sözleşmesi yapılırken uyuşmazlık çıkarsa işçiler grev, işveren lokavt hakkını kullanabilir; usul, şart, kapsam ve istisnalar kanunla düzenlenir. İkisi de iyi niyet kurallarını çiğneyerek, toplumun zararına ya da millî serveti yıkıma uğratacak biçimde kullanılamaz. Greve katılmayanların işyerinde çalışması, greve katılanlarca hiçbir şekilde engellenemez. Grev hakkı Anayasa'da yalnız işçilere tanınmıştır; memurların uyuşmazlık yolu hakem kuruludur.

Ek bilgi: grev yasakları ve 2010 öncesi düzen

Grev ve lokavtın yasaklanabileceği ya da ertelenebileceği hâller ve işyerleri kanunla düzenlenir. Yasak ya da erteleme sonunda uyuşmazlığı Yüksek Hakem Kurulu çözer; taraflar uyuşmazlığın her aşamasında anlaşarak da bu kurula gidebilir. Kurulun kararları kesindir ve toplu iş sözleşmesi hükmündedir. 2010'a kadar Anayasa siyasi amaçlı grevi, dayanışma grevini, genel grevi ve işyeri işgalini açıkça yasaklıyordu; bu fıkra 2010'da kaldırıldı ve konu kanuna bırakıldı.

Ek bilgi: 6356 sayılı Kanun'daki grev yasakları ve erteleme

6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu'na göre şu işlerde grev ve lokavt yapılamaz: can ve mal kurtarma; cenaze işleri ve mezarlıklar; şehir şebeke suyu, elektrik, doğal gaz, petrol üretimi, tasfiyesi ve dağıtımı ile nafta veya doğal gazdan başlayan petrokimya; Millî Savunma Bakanlığı, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığınca doğrudan işletilen işyerleri; kamu kuruluşlarınca yürütülen itfaiye ve hastaneler (md. 62). Listede bir zamanlar bankacılık ve şehir içi toplu taşıma da vardı; Anayasa Mahkemesi bunları 2014'te iptal etti. Genel sağlığı ya da millî güvenliği bozucu nitelikteki bir grevi Cumhurbaşkanı 60 gün erteleyebilir; süre sonunda anlaşma olmazsa taraflardan birinin altı iş günü içindeki başvurusuyla uyuşmazlığı Yüksek Hakem Kurulu çözer, başvuru olmazsa işçi sendikasının yetkisi düşer (md. 63).

Sınavda en çok sorulan kanun kuralı ertelemedir: genel sağlığı ya da millî güvenliği bozucu nitelikteki bir grevi Cumhurbaşkanı 60 gün erteleyebilir; erteleme sonunda anlaşma olmazsa uyuşmazlığı Yüksek Hakem Kurulu çözer (6356 md. 63).

Üç ayrı uyuşmazlık, üç ayrı kurul; üçünün kararı da kesindir. Tahkim Kurulu kararlarına karşı hiçbir yargı merciine gidilemez.Görsel: Sınav Defteri

Ücret, sağlık, çevre ve konut (md. 55–57)

Ücret emeğin karşılığıdır; asgari ücret belirlenirken çalışanların geçim şartları ile ülkenin ekonomik durumu birlikte gözetilir (md. 55). Herkesin sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkı vardır; çevreyi korumak ve kirlenmeyi önlemek hem Devletin hem vatandaşların ödevidir (md. 56). Devlet sağlık kuruluşlarını tek elden planlar; konut ihtiyacını planlamayla karşılar ve toplu konut teşebbüslerini destekler (md. 57).

Ek bilgi: gençlik, spor, sosyal güvenlik, kültür ve sanat (md. 58–64)

Devlet, istiklal ve Cumhuriyetin emanet edildiği gençlerin müspet ilim ışığında ve Atatürk ilke ve inkılapları doğrultusunda yetişmesini sağlar; onları alkol, uyuşturucu, suçluluk, kumar gibi kötü alışkanlıklardan ve cehaletten korur (md. 58). Spor maddesine (md. 59) göre Devlet her yaştaki Türk vatandaşının beden ve ruh sağlığını geliştirir, sporun kitlelere yayılmasını teşvik eder ve başarılı sporcuyu korur. 2011'de (6214) eklenen fıkraya göre spor federasyonlarının yönetim ve disiplin kararlarına karşı yalnız zorunlu tahkim yoluna gidilebilir; Tahkim Kurulu kararları kesindir ve yargı yolu kapalıdır.

Herkes sosyal güvenlik hakkına sahiptir; Devlet bunun için teşkilat kurar (md. 60). Sosyal güvenlik bakımından özel olarak korunanlar şunlardır (md. 61): harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri, malul ve gaziler (Devlet onlara toplumda yaraşır bir hayat seviyesi sağlar), engelliler (Anayasa metninde “sakatlar”), yaşlılar ve korunmaya muhtaç çocuklar. Yabancı ülkelerde çalışan Türk vatandaşlarının aile birliği, çocuklarının eğitimi, kültürel ihtiyaçları, sosyal güvenliği, anavatanla bağları ve yurda dönüşleri için de Devlet tedbir alır (md. 62). Devlet tarih, kültür ve tabiat varlıklarını korur; özel mülkiyetteki varlıklara getirilecek sınırlamalar ve sahiplerine yapılacak yardım ve muafiyetler kanunla düzenlenir (md. 63). Sanat faaliyetlerini ve sanatçıyı da korur (md. 64).

Bölümün sınırı: mali kaynakların yeterliliği (md. 65)

Pozitif statü hakları para ister. Bu yüzden 65. madde, Devletin sosyal ve ekonomik alandaki görevlerini öncelikleri gözeterek ve mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getireceğini söyler. 2001'deki yazımla sınırlanan hakların kendisi değil, Devletin ödevlerini yerine getirme hızıdır.

Uyuşmazlıkta son söz kimde?
UyuşmazlıkMerciKarar / süre
Grev ve lokavt yasak ya da ertelenmişseYüksek Hakem Kurulu (md. 54)Kesin, toplu iş sözleşmesi hükmünde
Memur toplu sözleşmesiKamu Görevlileri Hakem Kurulu (md. 53, 2010)Kesin, toplu sözleşme hükmünde
Spor federasyonu kararıTahkim Kurulu (md. 59, 2011)Kesin, yargı yolu kapalı
Genel sağlık/millî güvenliği bozan grevCumhurbaşkanı erteler (6356 md. 63)60 gün; sonra 6 iş günü içinde YHK'ya başvuru
Akılda kalsın: Grevde Yüksek Hakem Kurulu, memur toplu sözleşmesinde Kamu Görevlileri Hakem Kurulu, sporda Tahkim Kurulu; üçünün kararı da kesindir.
Adı benzeyen, bölümü farklı haklar
Kişi hakkı (negatif statü)Sosyal-ekonomik hak (pozitif statü)
Konut dokunulmazlığı (md. 21)Konut hakkı (md. 57)
Mülkiyet hakkı (md. 35)Toprak mülkiyeti (md. 44), kamulaştırma (md. 46)
Zorla çalıştırma yasağı (md. 18)Çalışma hakkı ve ödevi (md. 49), çalışma ve sözleşme hürriyeti (md. 48)
Dernek kurma (md. 33)Sendika kurma (md. 51)
Bilim ve sanat hürriyeti (md. 27)Sanatın ve sanatçının korunması (md. 64)
Akılda kalsın: Tek soru sor: devlet karışmasın mı (kişi hakkı, negatif statü), yoksa devlet bir şey yapsın mı (sosyal hak, pozitif statü)?
Sınavda

Nasıl sorulur“Anayasa'ya göre memurlar grev hakkına sahiptir” yanlıştır; memurlara 2010'da tanınan toplu sözleşme hakkıdır.

TuzakKurullar sık karıştırılır: grev yasağı ya da ertelemesinde Yüksek Hakem Kurulu, memur uyuşmazlığında Kamu Görevlileri Hakem Kurulu. “Tahkim Kurulu kararlarına karşı Danıştay'a başvurulabilir” yanlıştır, yargı yolu kapalıdır. Çevre ödevi “yalnız Devletin” diye verilirse yanlış; Devletin ve vatandaşların ödevidir. 65. maddenin ölçütü “kamu yararı” değil, mali kaynakların yeterliliğidir. Çalışma ve sözleşme hürriyeti adına rağmen kişi haklarında değil, sosyal ve ekonomik haklardadır.

⇄Bilgi eşleştirme kim karar verir?

?Soru çöz

1982 Anayasası'na göre aşağıdakilerden hangisi hem Devletin hem de vatandaşların ödevi olarak düzenlenmiştir?

✓ C. 56. maddeye göre çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve kirlenmeyi önlemek Devletin ve vatandaşların ödevidir. A (md. 60), B (md. 59) ve D (md. 63) Anayasa'da yalnız Devlete verilmiş görevlerdir.
SİYASİ HAKLAR VE ÖDEVLER · MD. 66–74

Siyasi haklar ve ödevler (md. 66–74): vatandaşlıktan vergiye, dilekçeden kamu denetçisine

KPSS Vatandaşlık · Temel hak ve hürriyetler · Okuma 9 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaKimler oy kullanamaz ve seçim kanunlarındaki bir yıl kuralı nedir?Bağlantılı konudan (1982 Anayasası'nın genel esasları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

On sekiz yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme ve halkoylamasına katılma hakkına sahiptir (md. 67). Silah altındaki er ve erbaşlar, askerî öğrenciler ve taksirli suçlar dışındaki suçlardan ceza infaz kurumunda bulunan hükümlüler oy kullanamaz. Seçim kanunlarında yapılan değişiklikler, yürürlüğe girdikleri tarihten itibaren bir yıl içinde yapılacak seçimlerde uygulanmaz.

Seçmenlik ve siyasi partiler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anayasa'ya göre siyasi haklar ve ödevler nelerdir? Türk vatandaşlığı, vergi ödevi, dilekçe hakkı ve kamu denetçisi nasıl düzenlenmiştir?

Kısa cevap: Anayasa'nın 66. maddesine göre Türk Devletine vatandaşlık bağıyla bağlı olan herkes Türk'tür; anne ya da babası Türk olan çocuk Türk'tür ve bir Türk ancak vatana bağlılıkla bağdaşmayan bir eylemi varsa vatandaşlıktan çıkarılabilir. Siyasi haklar ve ödevler bölümü ayrıca seçme-seçilme (md. 67), siyasi partiler (md. 68–69), kamu hizmetine girme ve mal bildirimi (md. 70–71), vatan hizmeti (md. 72), vergi ödevi (md. 73) ile dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkını (md. 74) düzenler; Kamu Başdenetçisini TBMM gizli oyla dört yıl için seçer.

Siyasi haklar kişiyi devletin karşısından alıp içine yerleştirir: sandığa gider, aday olur, memur olur, vergi öder, şikâyet eder.

Dördüncü Bölüm (md. 66–74), Jellinek'in aktif statü haklarını ve vatandaşın başlıca ödevlerini içerir. Bölümün adı “siyasi haklar” olsa da buradaki her şey yalnız vatandaşa ait değildir: vergi ödevi, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma “herkes”e, dilekçe hakkı ise şartla yabancılara da tanınır.

Türk vatandaşlığı (md. 66)

Anayasa “Türk” kavramını soy ya da etnik köken üzerinden değil, hukuki bir bağ üzerinden tanımlar: Türk Devletine vatandaşlık bağıyla bağlı olan herkes Türk'tür. Soy bağında anne ve baba eşittir: Türk babanın veya Türk ananın çocuğu Türk'tür. 2001'e kadar maddede “yabancı babadan ve Türk anadan olan çocuğun vatandaşlığı kanunla düzenlenir” cümlesi vardı; 4709 sayılı Kanun bu cümleyi kaldırarak annenin vatandaşlığını babanınkiyle eşitledi.

Vatandaşlık kanunun gösterdiği şartlarla kazanılır ve yalnız kanunda belirtilen hâllerde kaybedilir; kazanma ve kayıp yollarını ticaret hukuku ve Türk vatandaşlığı sayfasında görmüştük. Kaybın en ağır biçimi olan vatandaşlıktan çıkarma için Anayasa tek bir ölçü koyar: kişi vatana bağlılıkla bağdaşmayan bir eylemde bulunmuş olmalıdır. Bu konudaki karar ve işlemlere karşı yargı yolu kapatılamaz.

Seçme, seçilme ve siyasi partiler (md. 67–69)

Vatandaşlar kanundaki şartlara uygun olarak seçme, seçilme, bağımsız ya da bir parti içinde siyasi faaliyette bulunma ve halkoylamasına katılma hakkına sahiptir; 18 yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçmendir (md. 67). Seçim ilkeleri, oy kullanamayanlar ve seçim kanunlarındaki bir yıl kuralı 1982 Anayasası'nın genel esasları sayfasında; milletvekili seçilme yeterliliği TBMM'nin kuruluşu ve seçimler sayfasında anlatılıyor.

Vatandaşlar parti kurabilir, partilere girip çıkabilir; partiler önceden izin almadan kurulur ve üyelik için 18 yaş gerekir (md. 68). Ayrıntıları genel esaslar sayfasında gördük. Buraya bir ölçüt eklemek yeter: bir partinin eylemleri yüzünden temelli kapatılabilmesi için Anayasa Mahkemesinin, partinin bu fiillerin işlendiği bir odak hâline geldiğini tespit etmesi gerekir; tüzüğü ve programı aykırıysa bu tespit aranmaz (md. 69).

Kamu hizmetine girme ve mal bildirimi (md. 70–71)

Ek bilgi: kamu hizmetine girme ve mal bildirimi (md. 70–71)

Her Türk kamu hizmetine girme hakkına sahiptir ve hizmete alınmada görevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir ayrım gözetilemez. Bir mühendislik kadrosu için diploma ya da KPSS puanı istemek görevin gereğidir; adayın doğduğu ili, mezhebini ya da hangi partiye oy verdiğini sormak değildir. Bu kural, liyakatin anayasal temelidir.

Kamu hizmetine girenlerin mal bildiriminde bulunması ve bildirimlerin hangi aralıklarla yenileneceği kanunla düzenlenir; yasama ve yürütme organlarında görev alanlar bundan istisna edilemez (md. 71). Amaç, görevdeyken haksız zenginleşmeyi görünür kılmaktır. 3628 sayılı Kanun'a göre görevdeki kamu görevlileri bildirimlerini sonu 0 ve 5 ile biten yılların en geç Şubat ayı sonuna kadar yeniler. Mal bildiriminin “hak” yönü yoktur; yalnız ödevdir.

Vatan hizmeti ve vergi ödevi (md. 72–73)

Vatan hizmeti her Türk'ün hem hakkı hem ödevidir; bu hizmetin Silahlı Kuvvetlerde ya da kamu kesiminde nasıl yerine getirileceği veya getirilmiş sayılacağı kanunla düzenlenir (md. 72). Hak yönü, kimsenin keyfî olarak bu hizmetten dışlanamaması demektir.

Vergi ödevi “herkes”e, yani Türkiye'de vergiyi doğuran olayla bağlantısı olan yabancılara da aittir. Ölçü mali güçtür: herkes kamu giderlerini karşılamak için gücüne göre vergi öder; vergi yükünü adil ve dengeli dağıtmak, maliye politikasının sosyal hedefidir. Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler yalnız kanunla konulur, değiştirilir ya da kaldırılır. Muaflık, istisna, indirim ve oranlarda ise kanunun belirttiği alt ve üst sınırlar içinde değişiklik yetkisi Cumhurbaşkanına verilebilir (md. 73); 2017'den önce bu yetki Bakanlar Kuruluna verilebiliyordu (eski düzen). Bir kanunun KDV oranı için gösterdiği aralıkta Cumhurbaşkanı kararıyla oranın değiştirilmesi bu yetkiye dayanır.

Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma (md. 74)

Dilekçe hakkı vatandaşlara ve karşılıklılık esası gözetilerek Türkiye'de ikamet eden yabancılara tanınır; kendileriyle ilgili başvurunun sonucu gecikmeksizin ve yazılı bildirilir. Kanuni süreler tablodadır.

2010 değişikliği maddeye iki “herkes” hakkı ekledi: bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma. Kamu Denetçiliği Kurumu TBMM Başkanlığına bağlıdır ve idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler; Kamu Başdenetçisini TBMM gizli oyla dört yıl için seçer.

Siyasi haklar: sayılar ve makamlar
KonuKural
Seçmenlik, parti üyeliği18 yaş (md. 67–68)
Vatandaşlıktan çıkarmaYalnız vatana bağlılıkla bağdaşmayan eylem · yargı yolu açık
Mal bildirimiKanunla; yasama ve yürütme istisna edilemez · yenileme: sonu 0 ve 5 olan yılların Şubat sonu (3628)
Vergi oranı, muaflık, indirimKanundaki alt-üst sınır içinde Cumhurbaşkanı (2017 öncesi Bakanlar Kurulu)
Dilekçe cevabıGecikmeksizin, yazılı (md. 74) · en geç 30 gün (3071) · TBMM Dilekçe Komisyonu 60 gün
Bilgi edinme cevabı15 iş günü, gerekirse 30 iş günü (4982)
Kamu BaşdenetçisiTBMM · gizli oy · 4 yıl · 2/3 → 2/3 → salt çoğunluk → ilk iki aday
Hak ve ödev birlikteEğitim (md. 42), çalışma (md. 49), vatan hizmeti (md. 72) · yalnız ödev: vergi, mal bildirimi; çevre Devletin ve vatandaşların ödevi
Akılda kalsın: Siyasi bölümde yaş 18; dilekçeye 30 gün, bilgi edinmeye 15 iş günü; Kamu Başdenetçisini 4 yıl için TBMM seçer.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türk anadan ve yabancı babadan doğan çocuğun vatandaşlığı kanunla düzenlenir” ifadesi eski metindir, 2001'de kaldırıldı. “Vatandaşlıktan çıkarma kararlarına karşı yargı yolu kapalıdır” yanlıştır.

TuzakKamu Başdenetçisi için “Cumhurbaşkanınca beş yıl için atanır” çeldiricidir; doğrusu TBMM, gizli oy, dört yıl. Vergide Cumhurbaşkanının yetkisi sınırsız değildir, kanunun çizdiği aralıkla bağlıdır. Mal bildiriminde “milletvekilleri ve bakanlar muaf tutulabilir” yanlıştır. Bölümdeki her hakkın yalnız vatandaşa ait olduğunu söyleyen şık da yanlıştır: vergi, bilgi edinme ve kamu denetçisi herkese aittir.

⇄Karma yoklama izin mi, hâkim mi, AYM mi?

↕Sıralama Kamu Başdenetçisi seçimi

  1. Üçüncü oylamada üye tamsayısının salt çoğunluğu aranır
  2. Dördüncü oylamada en fazla oyu alan aday dört yıl için seçilmiş olur
  3. İlk iki oylamada üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu aranır
  4. Salt çoğunluk da sağlanamazsa en çok oy alan iki aday için dördüncü oylama yapılır

?Soru çöz

Anayasa'nın 74. maddesine göre aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ B. 74. maddeye göre Kamu Denetçiliği Kurumu TBMM Başkanlığına bağlıdır. A yabancılar dilekçe hakkını şartsız değil, karşılıklılık ve ikamet şartıyla kullanır; C Başdenetçiyi Cumhurbaşkanı değil, TBMM gizli oyla dört yıl için seçer; D bilgi edinme hakkı yalnız vatandaşın değil, herkesindir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Teşkilât-ı Esasiye, değiştirilmesi için özel bir usul ve nitelikli çoğunluk öngörmediğinden Türk anayasa tarihinin tek yumuşak anayasasıdır. A doğrudur, millî egemenliği ilk yazan anayasadır; C doğrudur, güçler birliğiyle yasama ve yürütme TBMM'dedir; D doğrudur, temel haklara yer vermedi.Kaynak: Osmanlı'dan bugüne anayasal gelişmeler · 1921 Teşkilât-ı Esasiye

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası'nda “Siyasi Haklar ve Ödevler” bölümünde düzenlenmiştir?

✓ B. Vergi ödevi 73. maddededir ve siyasi haklar ve ödevler bölümünde (md. 66–74) yer alır. A mülkiyet hakkı (md. 35) ve D hak arama hürriyeti (md. 36) kişinin hakları, C sendika kurma hakkı (md. 51) sosyal ve ekonomik haklar arasındadır.Kaynak: Temel hak ve hürriyetler · Haklar ve ödevlerin sistematiği

?Soru 3

1876 Kanun-i Esasi'nin ilk metniyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Kanun-i Esasi'nin ilk metninde hükümet (Heyet-i Vükelâ) padişaha karşı sorumluydu; Meclis'e sorumluluk 1909 değişikliğidir. B doğrudur, temel haklar ilk kez anayasa düzeyinde yazıldı; C doğrudur, Âyan'ı padişah atar, Mebusan'ı halk seçer; D doğrudur, değişiklik sıradan kanundan zor usule bağlandı.Kaynak: Osmanlı'dan bugüne anayasal gelişmeler · Kanun-i Esasi ve I. Meşrutiyet

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi laik devlet anlayışıyla bağdaşmaz?

✓ C. Laik devletin resmî dini yoktur ve hukuk düzenini din kurallarına dayandıramaz (md. 24). A inançlara tarafsızlık, B inancı açıklamaya zorlanmama, D din ve devlet kurumlarının ayrılığı laikliğin unsurlarıdır; üçü de laiklikle bağdaşır.Kaynak: 1982 Anayasası'nın genel esasları · Laik ve sosyal devlet

?Soru 5

Anayasa'nın 13. maddesine göre temel hak ve hürriyetlerin olağan dönemde sınırlanmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Bütün haklara uygulanan genel sınırlama sebepleri 2001 değişikliğiyle kaldırıldı; sınırlama yalnız ilgili maddedeki özel sebeplere dayanabilir. A kanunla sınırlama, B ilgili maddedeki sebebe dayanma ve C demokratik toplum düzenine aykırı olmama 13. maddenin güncel hükümleridir.Kaynak: Temel hak ve hürriyetler · Sınırlama (md. 13)

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi hukuk devleti ilkesinin gereklerinden biri değildir?

✓ B. Hukuk devletinde kanunlar da Anayasa'ya uygunluk bakımından Anayasa Mahkemesi'nce denetlenir (md. 11, 148). A idareye karşı yargı yolu, C hâkim bağımsızlığı ve teminatı, D idarenin zararı ödemesi (mali sorumluluk) hukuk devletinin gerekleridir.Kaynak: 1982 Anayasası'nın genel esasları · Hukuk devleti, eşitlik, üstünlük

?Soru 7

Anayasa'nın 15. maddesine göre savaş, seferberlik veya olağanüstü hâllerde dahi dokunulamayacak haklar ve ilkeler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

✓ C. Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı (md. 34) çekirdekte değildir; olağanüstü dönemde durdurulabilir. A geçmişe yürümezlik, B din, vicdan ve kanaatleri açıklamaya zorlanamama ve D masumiyet karinesi 15. maddenin ikinci fıkrasında dokunulmaz sayılır.Kaynak: Temel hak ve hürriyetler · Durdurma ve çekirdek haklar (md. 15)

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası'na göre değiştirilmesi teklif dahi edilemeyecek hükümler arasında yer almaz?

✓ C. Egemenlik 6. maddededir; 4. maddenin koruduğu ilk üç madde arasında değildir. A dil 3. maddededir, değiştirilemez; B millî marş da 3. maddede sayılır, değiştirilemez; D laiklik 2. maddedeki Cumhuriyetin niteliklerindendir, değiştirilemez.Kaynak: 1982 Anayasası'nın genel esasları · Başlangıç ve değiştirilemez maddeler

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi 2010 yılında yapılan anayasa değişiklikleri arasında yer almaz?

✓ C. Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi 2007 değişikliğiyle (21 Ekim 2007 halkoylaması) kabul edildi. A bireysel başvuru, B Kamu Denetçiliği Kurumu ve D memurlara toplu sözleşme hakkı 2010 değişikliklerindendir.Kaynak: Osmanlı'dan bugüne anayasal gelişmeler · 1982 sonrası değişiklikler

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi Anayasa'nın 12. maddesinde temel hak ve hürriyetlere ilişkin olarak yer almaz?

✓ A. 12. madde hakları kişiliğe bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez sayar; devletin verip geri alabileceği bir ayrıcalık olarak görmez. B kişiliğe bağlılık ve dokunulmazlık, C devredilmezlik ve vazgeçilmezlik birinci fıkrada; D topluma, aileye ve diğer kişilere karşı ödevler ikinci fıkrada yer alır.Kaynak: Temel hak ve hürriyetler · Hakların niteliği (md. 12)
87
Daha fazla soru çözmek ister misin?Anayasa tarihi ve temel haklar konusundan 87 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →