Ortalama hız neden iki hızın ortalaması değildir?
Yavaş giderken daha uzun süre geçer, bu yüzden yavaş hız ortalamayı daha çok etkiler. Ortalama hız her zaman toplam yolun toplam zamana bölümüdür; eşit iki yol için 2v₁v₂/(v₁ + v₂) olur.
FORMÜL KARTI · TYT MATEMATİK · PROBLEMLER
Kısa cevap: Problem sorularında 20 bağıntı tekrar tekrar kullanılır: yol = hız × zaman, karşılaşma süresi = aradaki yol ÷ hızlar toplamı, %p artış = A·(100 + p)/100, birlikte çalışmada 1/a + 1/b = 1/t. Örneğin 1.000 TL'lik ürüne %20 zam ve ardından %20 indirim yapılırsa fiyat 960 TL olur.
20 formül · 5 başlık · TYT, KPSS, DGS, ALES · Son kontrol:
Konu anlatımı: Oran ve orantı
| Ad | Formül | Ne demek | Mini örnek |
|---|---|---|---|
| Doğru orantı | ab = k ⇒ a = k·b | Biri artınca diğeri aynı oranda artar; k: orantı sabiti | 3 kalem 12 TL ise 7 kalem 7·4 = 28 TL |
| Ters orantı | a1·b1 = a2·b2 | Biri kaç katına çıkarsa diğeri o kadar kat azalır; çarpım sabit kalır | 6 işçi işi 10 günde bitirirse 15 işçi 6·1015 = 4 günde bitirir |
| İçler-dışlar çarpımı | ab = cd ⇒ a·d = b·c | b, d ≠ 0 | 34 = x20 → x = 3·204 = 15 |
| Orantılı paylaştırma | pay = T·aa + b | T: toplam, a : b paylaştırma oranı | 120, 3 : 5 oranında → 120·38 = 45 |
Konu anlatımı: Sayı, kesir ve yaş problemleri
| Ad | Formül | Ne demek | Mini örnek |
|---|---|---|---|
| Bir sayının kesri | x'in ab'si = x·ab | Önce b'ye bölünür, a ile çarpılır | 60'ın 25'i = 60·25 = 24 |
| Yaş farkı sabittir | (A + n) − (B + n) = A − B | A, B: bugünkü yaşlar; n: geçen yıl | Anne 38, kızı 12 → 10 yıl sonra da fark = 26 |
| Yaşlar toplamının değişimi | n yıl sonra toplam = S + (kişi sayısı)·n | S: bugünkü yaşlar toplamı | 3 kişinin yaşları toplamı 50 → 4 yıl sonra 50 + 3·4 = 62 |
Konu anlatımı: Yüzde, kâr-zarar ve karışım problemleri
| Ad | Formül | Ne demek | Mini örnek |
|---|---|---|---|
| Yüzde | A'nın %p'si = A·p100 | p: yüzde oranı | 250'nin %12'si = 250·12100 = 30 |
| Yüzde artış ve azalış | artış: A·100 + p100, azalış: A·100 − p100 | Yeni değer tek çarpanla bulunur | 400 TL'ye %15 zam → 400·115100 = 460 |
| Art arda iki değişim | A·100 + p100·100 − q100 | Değişimler toplanmaz, çarpılır | 1.000 TL'ye %20 zam, sonra %20 indirim → 1.000·1,2·0,8 = 960 |
| Kârlı satış fiyatı | satış = maliyet·100 + p100 | p: maliyet üzerinden kâr yüzdesi | 80 TL'ye alınan ürün %25 kârla 80·125100 = 100 TL |
| Kâr yüzdesi | kâr % = satış − maliyetmaliyet·100 | Aksi söylenmedikçe kâr maliyete göre hesaplanır | 60 TL'ye alınıp 75 TL'ye satılırsa 1560·100 = 25 |
| İki karışımı birleştirme | yeni % = m1·p1 + m2·p2m1 + m2 | m: karışım miktarı, p: içindeki maddenin yüzdesi | 30 kg %20'lik + 20 kg %45'lik → 600 + 90050 = 30 |
Faiz, havuz ve saat problemleri MEB 9. sınıf programında (9.3.5.2) yer almayan problem türleridir.
Konu anlatımı: İşçi ve havuz problemleri
| Ad | Formül | Ne demek | Mini örnek |
|---|---|---|---|
| İş hızı | 1 saatte yapılan iş = 1a | a: işi tek başına bitirme süresi | İşi 8 saatte bitiren kişi 2 saatte 28 = 14 işi yapar |
| Birlikte çalışma | 1a + 1b = 1t | a, b: tek başına süreler; t: birlikte bitirme süresi | 6 ve 12 günde bitirenler birlikte 16 + 112 = 14 → t = 4 gün |
Konu anlatımı: Hareket problemleri
| Ad | Formül | Ne demek | Mini örnek |
|---|---|---|---|
| Yol-hız-zaman | x = v·t | x: yol, v: sabit hız, t: süre (birimler uyumlu olmalı) | 80 km/sa ile 2,5 saatte x = 80·2,5 = 200 km |
| Karşılaşma | t = xv1 + v2 | Karşılıklı hareket; x: aradaki uzaklık | 300 km, 70 ve 80 km/sa → t = 300150 = 2 saat |
| Yetişme | t = xv1 − v2 | Aynı yönde; hızlı olan (v1) arkada | Aradaki uzaklık 60 km, arkadaki 90 km/sa, öndeki 60 km/sa hızla → t = 6030 = 2 saat |
| Ortalama hız | vort = toplam yoltoplam zaman; eşit iki yolda 2v1v2v1 + v2 | Hızların aritmetik ortalaması değildir | Gidiş 60, dönüş 40 km/sa → 2·60·40100 = 48 km/sa |
| Birim dönüşümü | km/sa → m/sn: 1.0003.600 ile çarp (3,6'ya böl) | 1 km = 1.000 m, 1 saat = 3.600 sn | 72 km/sa = 723,6 = 20 m/sn |
Yavaş giderken daha uzun süre geçer, bu yüzden yavaş hız ortalamayı daha çok etkiler. Ortalama hız her zaman toplam yolun toplam zamana bölümüdür; eşit iki yol için 2v₁v₂/(v₁ + v₂) olur.
İndirim zamlı fiyat üzerinden yapılır. 1.000 TL %20 zamla 1.200 TL olur, 1.200 TL'nin %20'si 240 TL'dir; sonuç 960 TL'dir. Art arda değişimlerde çarpanlar (1,2 ve 0,8) çarpılır.
MEB 9. sınıf matematik programı problem türlerini sayarken faiz, havuz ve saat problemlerine girilmeyeceğini belirtir. Kart program kapsamıyla sınırlı tutuldu.