FORMÜL KARTI · TYT MATEMATİK · PROBLEMLER

Problemler formül kartı: oran-orantı, yüzde, işçi, hareket

Kısa cevap: Problem sorularında 20 bağıntı tekrar tekrar kullanılır: yol = hız × zaman, karşılaşma süresi = aradaki yol ÷ hızlar toplamı, %p artış = A·(100 + p)/100, birlikte çalışmada 1/a + 1/b = 1/t. Örneğin 1.000 TL'lik ürüne %20 zam ve ardından %20 indirim yapılırsa fiyat 960 TL olur.

20 formül · 5 başlık · TYT, KPSS, DGS, ALES · Son kontrol:

Oran ve orantı

Konu anlatımı: Oran ve orantı

Oran ve orantı
AdFormülNe demekMini örnek
Doğru orantıab = k ⇒ a = k·bBiri artınca diğeri aynı oranda artar; k: orantı sabiti3 kalem 12 TL ise 7 kalem 7·4 = 28 TL
Ters orantıa1·b1 = a2·b2Biri kaç katına çıkarsa diğeri o kadar kat azalır; çarpım sabit kalır6 işçi işi 10 günde bitirirse 15 işçi 6·1015 = 4 günde bitirir
İçler-dışlar çarpımıab = cd ⇒ a·d = b·cb, d ≠ 034 = x20 → x = 3·204 = 15
Orantılı paylaştırmapay = T·aa + bT: toplam, a : b paylaştırma oranı120, 3 : 5 oranında → 120·38 = 45

Sayı, kesir ve yaş

Konu anlatımı: Sayı, kesir ve yaş problemleri

Sayı, kesir ve yaş
AdFormülNe demekMini örnek
Bir sayının kesrix'in ab'si = x·abÖnce b'ye bölünür, a ile çarpılır60'ın 25'i = 60·25 = 24
Yaş farkı sabittir(A + n) − (B + n) = A − BA, B: bugünkü yaşlar; n: geçen yılAnne 38, kızı 12 → 10 yıl sonra da fark = 26
Yaşlar toplamının değişimin yıl sonra toplam = S + (kişi sayısı)·nS: bugünkü yaşlar toplamı3 kişinin yaşları toplamı 50 → 4 yıl sonra 50 + 3·4 = 62
En sık yapılan hata
  • Yaş farkının yıllar içinde değiştiğini sanmak: iki kişinin yaş farkı hep aynıdır, oranı değişir.

Yüzde, kâr-zarar ve karışım

Konu anlatımı: Yüzde, kâr-zarar ve karışım problemleri

Yüzde, kâr-zarar ve karışım
AdFormülNe demekMini örnek
YüzdeA'nın %p'si = A·p100p: yüzde oranı250'nin %12'si = 250·12100 = 30
Yüzde artış ve azalışartış: A·100 + p100, azalış: A·100 − p100Yeni değer tek çarpanla bulunur400 TL'ye %15 zam → 400·115100 = 460
Art arda iki değişimA·100 + p100·100 − q100Değişimler toplanmaz, çarpılır1.000 TL'ye %20 zam, sonra %20 indirim → 1.000·1,2·0,8 = 960
Kârlı satış fiyatısatış = maliyet·100 + p100p: maliyet üzerinden kâr yüzdesi80 TL'ye alınan ürün %25 kârla 80·125100 = 100 TL
Kâr yüzdesikâr % = satış − maliyetmaliyet·100Aksi söylenmedikçe kâr maliyete göre hesaplanır60 TL'ye alınıp 75 TL'ye satılırsa 1560·100 = 25
İki karışımı birleştirmeyeni % = m1·p1 + m2·p2m1 + m2m: karışım miktarı, p: içindeki maddenin yüzdesi30 kg %20'lik + 20 kg %45'lik → 600 + 90050 = 30

Faiz, havuz ve saat problemleri MEB 9. sınıf programında (9.3.5.2) yer almayan problem türleridir.

En sık yapılan hata
  • %20 zam ve ardından %20 indirimin fiyatı eski hâline döndürdüğünü sanmak: fiyat %4 düşer.

İşçi problemleri

Konu anlatımı: İşçi ve havuz problemleri

İşçi problemleri
AdFormülNe demekMini örnek
İş hızı1 saatte yapılan iş = 1aa: işi tek başına bitirme süresiİşi 8 saatte bitiren kişi 2 saatte 28 = 14 işi yapar
Birlikte çalışma1a + 1b = 1ta, b: tek başına süreler; t: birlikte bitirme süresi6 ve 12 günde bitirenler birlikte 16 + 112 = 14 → t = 4 gün

Hareket problemleri

Konu anlatımı: Hareket problemleri

Hareket problemleri
AdFormülNe demekMini örnek
Yol-hız-zamanx = v·tx: yol, v: sabit hız, t: süre (birimler uyumlu olmalı)80 km/sa ile 2,5 saatte x = 80·2,5 = 200 km
Karşılaşmat = xv1 + v2Karşılıklı hareket; x: aradaki uzaklık300 km, 70 ve 80 km/sa → t = 300150 = 2 saat
Yetişmet = xv1 − v2Aynı yönde; hızlı olan (v1) arkadaAradaki uzaklık 60 km, arkadaki 90 km/sa, öndeki 60 km/sa hızla → t = 6030 = 2 saat
Ortalama hızvort = toplam yoltoplam zaman; eşit iki yolda 2v1v2v1 + v2Hızların aritmetik ortalaması değildirGidiş 60, dönüş 40 km/sa → 2·60·40100 = 48 km/sa
Birim dönüşümükm/sa → m/sn: 1.0003.600 ile çarp (3,6'ya böl)1 km = 1.000 m, 1 saat = 3.600 sn72 km/sa = 723,6 = 20 m/sn
En sık yapılan hata
  • Ortalama hızı iki hızın ortalaması sanmak: 60 ve 40 km/sa ile eşit yollarda ortalama hız 50 değil 48 km/sa olur.

Problemler: sık sorulanlar

Ortalama hız neden iki hızın ortalaması değildir?

Yavaş giderken daha uzun süre geçer, bu yüzden yavaş hız ortalamayı daha çok etkiler. Ortalama hız her zaman toplam yolun toplam zamana bölümüdür; eşit iki yol için 2v₁v₂/(v₁ + v₂) olur.

%20 zam ve %20 indirim neden fiyatı eski hâline getirmez?

İndirim zamlı fiyat üzerinden yapılır. 1.000 TL %20 zamla 1.200 TL olur, 1.200 TL'nin %20'si 240 TL'dir; sonuç 960 TL'dir. Art arda değişimlerde çarpanlar (1,2 ve 0,8) çarpılır.

Faiz ve havuz problemleri neden kartta yok?

MEB 9. sınıf matematik programı problem türlerini sayarken faiz, havuz ve saat problemlerine girilmeyeceğini belirtir. Kart program kapsamıyla sınırlı tutuldu.

Kapsam ve kaynak

Diğer formül ve kural kartları

Rehberdeki diğer sayfalar