Hareket problemleri: hız-yol-zaman, karşılaşma, yetişme, ortalama hız

Yol, hız ve zaman üçlüsünden ikisi biliniyorsa üçüncüsü bulunur. Karşılaşma ve yetişmede hızları toplamayı ya da çıkarmayı, ortalama hız tuzağını şemalarla anlatıyoruz.

6 durakTYT · KPSS
13 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 13tamamlanan etkinlik
9 sorubu konuda çözebileceğin
FORMÜL · HIZ

Yol = hız × zaman: birimler aynı dilde konuşmalı

KPSS / TYT Matematik · Hareket problemleri · Okuma 5 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaİşçi problemlerinde iş hızı nedir, bir işi a saatte bitiren 1 saatte ne kadar iş yapar?Bağlantılı konudan (İşçi ve havuz problemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir işi a saatte bitiren işçi, 1 saatte işin 1/a'sını yapar; bu orana iş hızı denir. Yapılan iş = iş hızı × çalışma süresi. İş hızı ile süre ters orantılıdır: iki kat hızlı çalışan aynı işi yarı sürede bitirir. İş bazen “bir bütün” (1), bazen metrekare ya da parça gibi bir miktardır.

İş hızı ve süre

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hareket problemlerinde yol, hız ve zaman formülü nedir, km/sa m/sn'ye nasıl çevrilir?

Kısa cevap: Sabit hızla giden bir aracın aldığı yol, hızı ile süresinin çarpımıdır: x = v · t. Üçünden ikisi bilinirse üçüncüsü bulunur. Birimler uyumlu olmalıdır: km/sa'yi m/sn'ye çevirmek için 5/18 ile çarp (72 km/sa = 20 m/sn), m/sn'yi km/sa'ye çevirmek için 18/5 ile çarp.

Saatte 90 km hızla giden bir otobüs 2 saat 20 dakikada kaç km gider? Cevabın yarısı çarpmada, yarısı “20 dakika”yı saate çevirmektedir.

İşçi ve havuz problemleri sayfasında gördüğümüz iş = hız × süre bağıntısının hareketteki karşılığı yol = hız × zaman bağıntısıdır. Sabit hızla giden bir araç her saatte aynı yolu alır; t saatte bu yolun t katını alır. Formül üç biçimde kullanılır: x = v · t, v = x ÷ t, t = x ÷ v.

Birim dönüşümü nereden geliyor?

1 km = 1 000 m ve 1 saat = 3 600 sn olduğundan saatte 1 km, saniyede 1 000 ÷ 3 600 = 5/18 metredir. Bu yüzden km/sa'den m/sn'ye geçerken 5/18 ile çarpılır; ters yönde 18/5, yani 3,6 ile çarpılır. Dakika saate çevrilirken 60'a bölünür: 20 dakika 2060 = 13 saattir.

x = v · t km/sa · 518 = m/sn m/sn · 185 = km/sa
Birim dönüşümleri
DönüşümİşlemÖrnek
km/sa → m/sn· 5/1872 km/sa = 20 m/sn
m/sn → km/sa· 18/5 (· 3,6)5 m/sn = 18 km/sa
dakika → saat÷ 6045 dk = 3/4 sa
saat → dakika· 600,4 sa = 24 dk
km/sa → km/dk÷ 60120 km/sa = 2 km/dk
Çözümlü örnek

Saatte 90 km hızla giden bir otobüs 2 saat 20 dakikada kaç km yol alır?

  1. Süreyi saate çevir: 2 sa 20 dk = 2 + 13 = 73 saat.
  2. x = 90 · 73 = 210 km.

Cevap: 210 km

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir otobüs A kentinden B kentine saatte 80 km hızla gidiyor. Hızını saatte 20 km artırsaydı B'ye 1 saat erken varacaktı. A ile B arası kaç km'dir?

  1. Yol x olsun. Süreler: x80 ve x100; aradaki fark 1 saat.
  2. x80 − x100 = 1 → paydaları eşitle (400): 5x − 4x400 = 1 → x = 400.
  3. Kontrol: 400 ÷ 80 = 5 saat, 400 ÷ 100 = 4 saat; fark 1 saat.

Cevap: 400 km

✔ Doğru

  • 2 sa 20 dk = 7/3 saat.
  • 54 km/sa = 15 m/sn.
  • Hız km/sa ise süre saat, yol km olmalı.

✘ Sık yapılan hata

  • 2 sa 20 dk = 2,20 saat almak.
  • Dönüşümde 18/5 ile 5/18'i karıştırmak.
  • Hız km/sa iken süreyi saniyeyle çarpmak.
Akılda kalsın: 36 km/sa = 10 m/sn: bu tek eşitliği bilen her dönüşümü yapar (72 → 20, 18 → 5). Dakika ondalık değildir: 20 dakika 0,20 saat değil, 1/3 saattir.
Sınavda

Nasıl sorulurTYT hareket sorularını çoğu zaman bir gündelik durumla (otobüs saatleri, koşu, bisiklet turu) ve karışık birimlerle verir: hız km/sa, süre dakika ya da saniye. “Hızını artırsaydı … erken varırdı” kalıbında iki süre farkı denklemi kurulur.

TuzakDakikayı ondalık saat sanmak (2 saat 20 dakika = 2,2 saat değil) ve birimleri çevirmeden çarpmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme km/sa → m/sn

↕Yavaştan hızlıya sırala önce aynı birime çevir

  1. 40 km/sa
  2. 12 m/sn
  3. 0,5 km/dk
  4. 700 m/dk
  5. 10 m/sn

?Soru çöz

Saatte 54 km hızla giden bir araç 20 saniyede kaç metre yol alır?

✓ A. 54 km/sa = 54 · 5/18 = 15 m/sn; 20 saniyede 15 · 20 = 300 m. B 1 080, birimi çevirmeden 54 · 20 yapmaktır; C 15, hızı m/sn'ye çevirip süreyle çarpmayı unutmaktır; D 18 000, 20 saniyeyi 20 dakika sanıp 54 · 1/3 = 18 km bulmaktan çıkar.
PROBLEM · KARŞILAŞMA

Karşılaşma: zıt yönde hızlar toplanır

KPSS / TYT Matematik · Hareket problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİki işçi birlikte çalışınca bir işi kaç saatte bitirir, birlikte çalışma formülü nedir?Bağlantılı konudan (İşçi ve havuz problemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Birlikte çalışan işçilerin hızları toplanır: işi a ve b saatte bitiren iki işçi için 1/a + 1/b = 1/t, buradan t = a·b/(a + b) bulunur. Örneğin 4 ve 6 saatte bitirenler birlikte 24/10 = 2,4 saatte bitirir. Birlikte süre, en hızlı işçinin tek başına süresinden bile kısadır.

Birlikte çalışma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Birbirine doğru giden iki araç ne zaman karşılaşır, karşılaşma problemleri nasıl çözülür?

Kısa cevap: Aralarında x km olan iki araç aynı anda birbirine doğru hareket ederse aradaki mesafe her saat iki hızın toplamı kadar kısalır; karşılaşma süresi t = x ÷ (v₁ + v₂)'dir. Karşılaştıklarında aldıkları yolların toplamı x'e eşittir. Araçlar farklı saatlerde çıkıyorsa önce erken çıkanın aldığı yol düşülür.

İki arkadaş bir yolun iki ucundan birbirine doğru yürürse aradaki boşluğu birlikte kapatırlar; tıpkı iki işçinin bir işi birlikte bitirmesi gibi.

Zıt yönde giden iki araç, aradaki mesafeyi ortak bir iş gibi paylaşarak tüketir. Bir saatte biri v₁, öteki v₂ km yol aldığına göre aradaki mesafe her saat v₁ + v₂ km kısalır. Karşılaşma anına kadar ikisinin de yolda geçirdiği süre aynıdır (aynı anda çıktılarsa); bu yüzden aldıkları yollar hızlarıyla orantılıdır.

Karşılaşma noktası hızlı aracın kentinden uzaktadır: aynı sürede hızlı araç daha çok yol alır, yollar 3 : 4 oranındadır.Görsel: Sınav Defteri
t = xv1 + v2 x1 : x2 = v1 : v2İkinci eşitlik, iki araç aynı anda çıkıp aynı süre yol aldığında geçerlidir.
Çözümlü örnek

Aralarında 420 km bulunan A ve B kentlerinden saatte 60 km ve 80 km hızla iki araç aynı anda birbirine doğru yola çıkıyor. Kaç saat sonra ve A'dan kaç km uzakta karşılaşırlar?

  1. Mesafe her saat 60 + 80 = 140 km kısalır: t = 420 ÷ 140 = 3 saat.
  2. A'dan çıkan araç 3 saatte 60 · 3 = 180 km yol alır.

Cevap: 3 saat sonra, A'dan 180 km uzakta

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

A ve B kentlerinden aynı anda birbirine doğru saatte 75 km ve 50 km hızla iki araç yola çıkıyor. Karşılaştıklarında hızlı araç diğerinden 50 km fazla yol almıştır. Yavaş araç, karşılaşmadan kaç saat sonra A kentine varır?

  1. Aynı süre boyunca hızlı araç her saat 75 − 50 = 25 km fazla gider: 25t = 50 → t = 2 saatte karşılaşırlar.
  2. Hızlı araç 75 · 2 = 150 km, yavaş araç 50 · 2 = 100 km almıştır; AB = 250 km.
  3. Yavaş araç A'ya kalan yol, hızlı aracın aldığı 150 km'dir: 150 ÷ 50 = 3 saat.

Cevap: 3 saat

✔ Doğru

  • Zıt yönde mesafe (v₁ + v₂) hızla kapanır.
  • Geç çıkan araçta önce öndekinin aldığı yolu düş.
  • Yollar farkı, hızlar farkı × süredir.

✘ Sık yapılan hata

  • Karşılaşmada hızları çıkarmak.
  • Farklı saatte çıkan araçları aynı anda çıkmış saymak.
  • Karşılaşma süresini erken çıkanın kalkış saatine eklemek.
Akılda kalsın: Zıt yön → topla, aynı yön → çıkar. Karşılaşmada iki aracın yolları toplamı aradaki mesafeye, yollar farkı ise hız farkı × süreye eşittir.
Sınavda

Nasıl sorulurFarklı saatlerde kalkan araçlar, karşılaşma saatinin sorulması, “karşılaştıklarında biri öbüründen … km fazla yol almıştı” ve karşılaştıktan sonra hedefe varma süreleri en sık kalıplardır.

TuzakAraçlardan biri önce çıkmışken mesafeyi bütün olarak hız toplamına bölmek ve karşılaşma süresini yanlış aracın kalkış saatine eklemektir.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

Aralarında 450 km olan iki araç saatte 65 km ve 85 km hızla aynı anda birbirine doğru yola çıkıyor. saat sonra karşılaşırlar; bu sürede yavaş araç km yol alır.

319522,5255

?Soru çöz

Aralarında 510 km bulunan A ve B kentlerinden, A'dan saat 09.00'da saatte 60 km hızla, B'den saat 10.00'da saatte 90 km hızla iki araç birbirine doğru yola çıkıyor. Araçlar saat kaçta karşılaşır?

✓ C. 10.00'a kadar A 60 km gider, kalan 450 km; 450 ÷ (60 + 90) = 3 saat, 10.00 + 3 = 13.00. A 12.00, 3 saati A'nın kalkış saati 09.00'a eklemektir; B 13.24, A'nın önden gittiği 60 km'yi düşmeden 510 ÷ 150 = 3,4 saat bulup 10.00'a eklemektir; D 12.24, aynı 3,4 saati 09.00'a eklemekten çıkar.
PROBLEM · YETİŞME

Yetişme: aynı yönde hızlar çıkarılır

KPSS / TYT Matematik · Hareket problemleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaProblemlerde sözel ifade denkleme nasıl çevrilir?Bağlantılı konudan (Sayı, kesir ve yaş problemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Problemi denkleme çevirmek için önce bilinmeyene bir harf ver, sonra cümleyi parça parça cebire çevir: “fazlası” toplama, “eksiği” çıkarma, “katı” çarpma, “yarısı” 2'ye bölme olur. Sıra önemlidir: bir sayının 3 fazlasının yarısı (x + 3)/2, yarısının 3 fazlası x/2 + 3'tür.

Sözel ifadeden denkleme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Aynı yönde giden hızlı araç yavaş araca ne zaman yetişir, yetişme problemleri nasıl çözülür?

Kısa cevap: Aynı yönde giden iki araçtan hızlı olan, arkadan gelirse aradaki mesafeyi her saat iki hızın farkı kadar kapatır; yetişme süresi t = aradaki mesafe ÷ (v₁ − v₂)'dir. Aradaki mesafe çoğu zaman yavaş aracın önden gittiği sürede aldığı yoldur. Yetişme anında iki aracın başlangıca uzaklığı eşittir.

Önden yürüyen bir arkadaşına koşarak yetişmeye çalışan biri için önemli olan kendi hızı değil, arkadaşından ne kadar hızlı olduğudur.

Aynı yönde giden iki araçta hızlı olan her saat yavaştan v1 − v2 km fazla gider; aradaki açık bu farkla kapanır. Bu yüzden yetişmede hızlar çıkarılır. Hızlı araç sonradan yola çıkmışsa önce yavaş aracın bu sürede aldığı yol bulunur: bu, kapatılacak açıktır.

Hızlı araç başlangıçtan 360 km, yavaş araç ise toplam 120 + 240 = 360 km gitmiştir: yetişme anında ikisi aynı noktadadır.Görsel: Sınav Defteri
t = aradaki mesafevhızlı − vyavaşHızlı araç arkadan gelmelidir; öndeyse aradaki mesafe açılır.
Çözümlü örnek

Saatte 60 km hızla giden bir araç yola çıktıktan 2 saat sonra aynı noktadan aynı yöne saatte 90 km hızla ikinci bir araç çıkıyor. İkinci araç birinciye kaç saatte yetişir?

  1. Açık: ilk araç 2 saatte 60 · 2 = 120 km önde.
  2. Açık saatte 90 − 60 = 30 km kapanır: 120 ÷ 30 = 4 saat.

Cevap: 4 saat

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

A aracı saat 08.00'de saatte 50 km hızla yola çıkıyor. B aracı aynı noktadan saat 09.30'da aynı yöne saatte 80 km hızla çıkıyor. B, A'ya yetiştiğinde başlangıç noktasından kaç km uzaktadır?

  1. 09.30'a kadar A 1,5 saat gider: 50 · 1,5 = 75 km önde.
  2. Yetişme süresi: 75 ÷ (80 − 50) = 2,5 saat (saat 12.00).
  3. B'nin yolu: 80 · 2,5 = 200 km. Kontrol: A 4 saatte 50 · 4 = 200 km.

Cevap: 200 km

✔ Doğru

  • Yetişmede hız farkı kullanılır: 90 − 60 = 30.
  • Açık = yavaşın önden gittiği sürede aldığı yol.
  • Yetişme anında iki aracın başlangıçtan uzaklığı eşittir.

✘ Sık yapılan hata

  • Yetişmede hızları toplamak.
  • Açığı yalnız hızlı aracın hızına bölmek.
  • Yavaş aracın yolunu yalnız yetişme süresiyle hesaplamak (önden gittiği süreyi unutmak).
Akılda kalsın: Aynı yön → çıkar. Yetişen araç için önemli olan kendi hızı değil, ne kadar daha hızlı olduğudur: açık ÷ hız farkı.
Sınavda

Nasıl sorulurFarklı saatlerde aynı yerden aynı yöne çıkan araçlar, yetişme saati, yetişme noktasının başlangıca uzaklığı ve “yetiştikten t saat sonra aralarında kaç km olur” en sık kalıplardır.

TuzakKarşılaşma formülünü kullanıp hızları toplamak ve yavaş aracın yolunu hesaplarken onun önden gittiği süreyi unutmaktır.

?Soru çöz

Bir bisikletli saatte 20 km hızla yola çıkıyor. 3 saat sonra aynı noktadan aynı yöne saatte 60 km hızla bir motosikletli çıkıyor. Motosikletli bisikletliye kaç saatte yetişir?

✓ D. Bisikletli 3 saatte 60 km önde; açık saatte 60 − 20 = 40 km kapanır: 60 ÷ 40 = 1,5 saat. A 0,75, hızları toplayıp 60 ÷ 80 yapmaktır; B 1, açığı yalnız motosikletlinin hızına bölmekten çıkar; C 4,5, bisikletlinin toplam süresini (3 + 1,5) vermektir.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

A aracı saat 08.00'de saatte 40 km hızla yola çıkıyor; B aracı aynı noktadan 10.00'da aynı yöne saatte 60 km hızla çıkıyor. B, A'ya saatte yetişir; yetiştiği yer başlangıçtan km uzaktadır.

42401600,8
FORMÜL · ORTALAMA HIZ

Ortalama hız: hızların ortalaması değil, toplam yol ÷ toplam zaman

KPSS / TYT Matematik · Hareket problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAritmetik ortalama problemleri nasıl çözülür, gruba biri katılınca ortalama nasıl değişir?Bağlantılı konudan (Sayı, kesir ve yaş problemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aritmetik ortalama, toplamın terim sayısına bölümüdür; problemlerde asıl işe yarayan ters hâlidir: toplam = ortalama × kişi sayısı. Gruba biri katılır ya da gruptan biri ayrılırsa eski ve yeni toplam yazılır, aradaki fark o kişinin değerini verir. Ortalamadan büyük bir değer eklenirse ortalama artar.

Aritmetik ortalama problemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ortalama hız nasıl hesaplanır, gidiş ve dönüş hızlarının ortalaması neden ortalama hız değildir?

Kısa cevap: Ortalama hız, toplam yolun toplam zamana bölümüdür. Hızların aritmetik ortalaması yalnız eşit sürelerde doğrudur. Eşit yolları v₁ ve v₂ hızlarıyla giden aracın ortalama hızı 2v₁v₂/(v₁ + v₂)'dir: 60 ile gidip 40 ile dönen aracın ortalama hızı 50 değil 48 km/sa'dir.

Bir yolu saatte 60 km ile gidip 40 km ile dönen bir sürücüye ortalama hızını sorarsanız çoğu “50” der; doğru cevap 48'dir.

Sayı, kesir ve yaş problemleri sayfasında gördüğümüz aritmetik ortalama, burada tuzağa dönüşür. Ortalama hız tanımı gereği toplam yol ÷ toplam zamandır. Yavaş gidilen kısımda daha uzun süre geçirildiği için yavaş hız ortalamayı daha çok etkiler; bu yüzden eşit yollarda ortalama hız, hızların aritmetik ortalamasından küçüktür. Yolda verilen mola da toplam zamana eklenir.

vort = toplam yoltoplam zaman eşit yollarda: vort = 2v1v2v1 + v2Eşit sürelerde ortalama hız, hızların aritmetik ortalamasına eşittir.
Eşit süre mi, eşit yol mu?
DurumOrtalama hızÖrnek: 60 ve 40 km/sa
İki hızla eşit sürelerde gidildi(v₁ + v₂) ÷ 21 sa + 1 sa: 100 km ÷ 2 sa = 50
İki hızla eşit yollar gidildi2v₁v₂ ÷ (v₁ + v₂)120 km + 120 km: 240 ÷ 5 = 48
Yollar ve süreler farklıtoplam yol ÷ toplam zamanher parçayı ayrı hesapla
Çözümlü örnek

Bir sürücü 120 km'lik yolu saatte 60 km hızla gidip saatte 40 km hızla dönüyor. Gidiş-dönüşteki ortalama hızı kaçtır?

  1. Süreler: gidiş 120 ÷ 60 = 2 saat, dönüş 120 ÷ 40 = 3 saat.
  2. vort = 240 ÷ 5 = 48 km/sa. Formülle: 2 · 60 · 40 ÷ 100 = 48.

Cevap: 48 km/sa

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir araç yolun 1/3'ünü saatte 30 km, kalanını saatte 60 km hızla gidiyor. Aracın bütün yoldaki ortalama hızı kaçtır?

  1. Yolu 3 birim say (3x): ilk x km için süre x ÷ 30, kalan 2x km için 2x ÷ 60 = x ÷ 30.
  2. Toplam süre 2x ÷ 30; ortalama hız 3x ÷ (2x ÷ 30) = 45 km/sa.
  3. Yorum: iki parçada eşit süre geçmiş; bu yüzden ortalama, hızların aritmetik ortalamasına (45) eşit çıktı.

Cevap: 45 km/sa

✔ Doğru

  • Ortalama hız = toplam yol ÷ toplam zaman.
  • Eşit yollarda 2v₁v₂/(v₁ + v₂).
  • Mola süresi toplam zamana girer.

✘ Sık yapılan hata

  • Gidiş ve dönüş hızlarının ortalamasını almak: (60 + 40) ÷ 2 = 50.
  • Yalnız hareketli süreyi toplam zaman saymak.
  • Gidiş süresini dönüş için de kullanmak.
Akılda kalsın: Ortalama hız bir bölmedir, ortalama değil: toplam yol ÷ toplam zaman. Eşit yollarda yavaş hız daha uzun sürdüğü için ortalamayı kendine doğru çeker; sonuç her zaman aritmetik ortalamadan küçüktür.
Sınavda

Nasıl sorulurGidiş-dönüş, yolun belli bir kesrini farklı hızlarla gitme ve molalı yolculuklar en sık kalıplardır.

TuzakŞıklarda mutlaka bulunan hızların aritmetik ortalamasıdır; eşit yollarda bu değer her zaman yanlıştır. Eşit sürelerde ise doğru olur, bu yüzden önce “eşit olan yol mu, süre mi?” diye sor.

⇄Bilgi eşleştirme ortalama hız (km/sa)

?Soru çöz

Bir sürücü 60 km'lik yolu saatte 30 km hızla gidip saatte 60 km hızla dönüyor. Gidiş-dönüşteki ortalama hızı saatte kaç km'dir?

✓ B. Gidiş 2 saat, dönüş 1 saat; 120 km ÷ 3 saat = 40 (formülle 2 · 30 · 60 ÷ 90 = 40). A 45, hızların aritmetik ortalamasıdır, eşit yolda geçersizdir; C 30, gidiş süresini (2 saat) dönüşe de yazıp 120 ÷ 4 yapmaktır; D 90, hızları toplamaktır.
PROBLEM · TREN VE PİST

Tren, tünel ve dairesel pist: boyu olan araçlar ve dönen yollar

KPSS / TYT Matematik · Hareket problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHareket problemlerinde yol, hız ve zaman formülü nedir, km/sa m/sn'ye nasıl çevrilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sabit hızla giden bir aracın aldığı yol, hızı ile süresinin çarpımıdır: x = v · t. Üçünden ikisi bilinirse üçüncüsü bulunur. Birimler uyumlu olmalıdır: km/sa'yi m/sn'ye çevirmek için 5/18 ile çarp (72 km/sa = 20 m/sn), m/sn'yi km/sa'ye çevirmek için 18/5 ile çarp.

Yol, hız, zaman ve birimler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tren tünel problemlerinde alınan yol nasıl hesaplanır, dairesel pistte iki koşucu ne zaman karşılaşır?

Kısa cevap: Bir tren bir tüneli ya da köprüyü tamamen geçerken tünel boyu ile kendi boyu toplamı kadar yol alır; bir direği geçerken yalnız kendi boyu kadar. Dairesel pistte aynı noktadan zıt yönde koşanlar her (v₁ + v₂) hızla bir tur kapatıp karşılaşır, aynı yönde koşanlarda hızlı olan (v₁ − v₂) hızla tur bindirir.

Bir tren tünele girdiği an ile tünelden tamamen çıktığı an arasında, tünelden daha uzun bir yol gider.

Otomobil bir nokta gibi düşünülebilir; tren ise düşünülemez. Tren tünele girerken önü tünelin ağzındadır; tamamen çıktığında ise arkası tünelin çıkışındadır. Bu sürede trenin önü tünel boyu kadar ve ayrıca kendi boyu kadar yol almıştır.

Altın noktalar trenin önüdür: girişte tünelin ağzında, çıkışta tünelin 200 m ötesinde. Ölçekli: tünel üç tren boyudur.Görsel: Sınav Defteri
tüneli geçme: t = tünel + trenv pist, zıt yön: t = çevrev1 + v2 pist, aynı yön: t = çevrev1 − v2
Çözümlü örnek

200 m uzunluğundaki bir tren saniyede 20 m hızla 600 m uzunluğundaki bir tüneli kaç saniyede tamamen geçer?

  1. Alınan yol: 600 + 200 = 800 m.
  2. t = 800 ÷ 20 = 40 saniye.

Cevap: 40 saniye

Dairesel pist: karşılaşma ve yetişmenin dönen hâli

Pistte aynı noktadan zıt yönde koşan iki kişi, aralarındaki bir turluk mesafeyi karşılaşmadaki gibi hız toplamıyla kapatır. Aynı yönde koşanlarda hızlı olan, yavaşı bir tur geriden yakalar; bu yetişmedir ve hız farkı kullanılır.

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Çevresi 480 m olan dairesel bir pistte Ali ile Banu aynı noktadan aynı yöne, saniyede sırasıyla 5 m ve 3 m hızla koşmaya başlıyor. Ali, Banu'yu ilk kez yakaladığında Banu kaç tur atmış olur?

  1. Aynı yön: Ali, Banu'yu yakalamak için bir tur (480 m) fazla koşmalı; aradaki fark saniyede 5 − 3 = 2 m kapanır.
  2. t = 480 ÷ 2 = 240 saniye.
  3. Banu 3 · 240 = 720 m koşar: 720 ÷ 480 = 1,5 tur. Kontrol: Ali 1 200 m = 2,5 tur koşmuştur, fark tam 1 tur.

Cevap: 1,5 tur

✔ Doğru

  • Tüneli geçme: tünel + tren boyu.
  • Direği geçme: yalnız tren boyu.
  • Pistte zıt yön toplar, aynı yön çıkarır.

✘ Sık yapılan hata

  • Tren boyunu unutup yalnız tünel boyunu almak.
  • Boyları toplamak yerine çıkarmak.
  • Pistte zıt yönde hız farkını kullanmak.
Akılda kalsın: Treni geçmenin ölçüsü trenin önünü izlemektir: girişte tünelin ağzında, çıkışta tünelin bir tren boyu ötesinde. Pist, düz yolun kıvrılmış hâlidir: zıt yön topla, aynı yön çıkar; mesafe bir tur.
Sınavda

Nasıl sorulurTren-tünel-köprü, iki trenin birbirini geçmesi (boylar toplanır) ve dairesel pistte kaçıncı kez karşılaşma kalıpları sık çıkar.

TuzakTünel sorusunda trenin kendi boyunu unutmak ve pistte zıt yönde koşanlar için hız farkını kullanmaktır.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

150 m uzunluğundaki bir tren saniyede 25 m hızla 350 m'lik bir köprüyü saniyede tamamen geçer; yol kenarındaki bir direği saniyede geçer.

206148

?Soru çöz

Çevresi 600 m olan dairesel bir pistte aynı noktadan zıt yönlere saniyede 4 m ve 6 m hızla koşmaya başlayan iki koşucu ilk kez kaç saniye sonra karşılaşır?

✓ A. Zıt yönde bir tur birlikte kapatılır: 600 ÷ (4 + 6) = 60 saniye. B 300, aynı yön formülüyle hız farkına (2) bölmektir; C 150, yavaş koşucunun bir tur süresidir; D 100, hızlı koşucunun bir tur süresidir, karşılaşma bundan önce olur.
GRAFİK · HAREKET

Akıntı ve konum-zaman grafiği: hızı eğimden okumak

MEB 9. sınıf · Nicelikler ve değişimler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBirbirine doğru giden iki araç ne zaman karşılaşır, karşılaşma problemleri nasıl çözülür?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aralarında x km olan iki araç aynı anda birbirine doğru hareket ederse aradaki mesafe her saat iki hızın toplamı kadar kısalır; karşılaşma süresi t = x ÷ (v₁ + v₂)'dir. Karşılaştıklarında aldıkları yolların toplamı x'e eşittir. Araçlar farklı saatlerde çıkıyorsa önce erken çıkanın aldığı yol düşülür.

Karşılaşma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Akıntı problemleri nasıl çözülür, konum-zaman grafiğinden hız nasıl okunur?

Kısa cevap: Akıntılı suda teknenin hızı akıntı yönünde v + a, akıntıya karşı v − a'dır (v durgun sudaki hız, a akıntı hızı). Konum-zaman grafiğinde bir parçanın eğimi o aralıktaki hızdır: dik çizgi hızlı, yatık çizgi yavaş, yatay çizgi durmadır. İki aracın çizgilerinin kesiştiği yer, aynı anda aynı konumda oldukları andır.

Nehirde akıntıyla giden bir kayık, kürek çekmese bile ilerler; akıntıya karşı giderken ise aynı kürek gücüyle zor ilerler.

Akıntı, teknenin kendi hızına eklenen ya da ondan çıkan bir hızdır. Durgun sudaki hızı v olan tekne akıntı yönünde v + a, akıntıya karşı v − a hızla gider. İki hız verilirse toplamlarının yarısı teknenin hızını, farklarının yarısı akıntının hızını verir.

vakıntı yönü = v + a vakıntıya karşı = v − aAkıntı yönündeki hız ile akıntıya karşı hız arasındaki fark 2a'dır.
Çözümlü örnek

Durgun suda saatte 20 km hızla giden bir tekne, akıntı hızının saatte 4 km olduğu bir nehirde 48 km'lik yolu akıntı yönünde gidip akıntıya karşı dönüyor. Gidiş-dönüş kaç saat sürer?

  1. Gidiş hızı 20 + 4 = 24, dönüş hızı 20 − 4 = 16 km/sa.
  2. Süre: 48 ÷ 24 + 48 ÷ 16 = 2 + 3 = 5 saat.

Cevap: 5 saat

Konum-zaman grafiği

Grafikte yatay eksen zamanı, dikey eksen başlangıca uzaklığı gösterir. Bir parçanın eğimi, o parçada birim zamanda alınan yoldur, yani hızdır. Fonksiyonlar sayfasında doğrusal fonksiyonun grafiğini ve eğimini ayrıntılı göreceğiz; burada grafiği okumak yeter: yatay parça durmayı, aşağı inen parça başlangıca dönüşü gösterir.

Dik parça hızlı, yatık parça yavaş, yatay parça durma. Ortalama hız molayı da içerir: 240 km ÷ 5 saat = 48 km/sa.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Grafikteki araç ilk 2 saatte ve son 2 saatte saatte kaç km hızla gitmiştir? Araç 5. saatin sonunda aynı yoldan saatte 80 km hızla başlangıç noktasına dönerse gidiş-dönüşün tamamındaki ortalama hızı saatte kaç km olur?

  1. İlk parça: 2 saatte 160 km → 80 km/sa. Son parça: 2 saatte 240 − 160 = 80 km → 40 km/sa.
  2. Dönüş: 240 ÷ 80 = 3 saat.
  3. Ortalama hız = toplam yol ÷ toplam süre = 480 ÷ (5 + 3) = 60 km/sa (yalnız gidişte 240 ÷ 5 = 48). Mola saati de süreye girer; molayı atlayıp 480 ÷ 7 almak yanlıştır.

Cevap: 80 ve 40 km/sa; ortalama 60 km/sa

✔ Doğru

  • Akıntıya karşı hız: v − a.
  • Grafikte eğim = hız; yatay parça = durma.
  • Ortalama hızda mola süresi de sayılır.

✘ Sık yapılan hata

  • Akıntı yönündeki hızı teknenin kendi hızı sanmak.
  • Grafikteki yatay parçayı “sabit hızla gidiyor” diye okumak.
  • Grafiğin yüksekliğini hız sanmak.
Akılda kalsın: Akıntı yardım eder ya da engeller: v + a, v − a. Konum-zaman grafiğinde hız yükseklikte değil eğimde saklıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurAkıntı yönünde ve tersine giden teknenin sürelerinden hızların bulunması ile iki aracın konum-zaman grafiğinden karşılaşma anı, hız ve mola süresinin okunması en sık kalıplardır; grafik soruları TYT'de giderek artmaktadır.

TuzakGrafikteki yatay parçayı hareket sanmak ve ortalama hızda molayı süreye katmamaktır.

⇄Bilgi eşleştirme grafiği oku

?Soru çöz

Akıntı hızının saatte 3 km olduğu bir nehirde bir tekne akıntı yönünde 45 km'yi 3 saatte gidiyor. Bu tekne aynı yolu akıntıya karşı kaç saatte döner?

✓ D. Akıntı yönünde hız 45 ÷ 3 = 15 = v + 3, teknenin hızı v = 12; dönüş hızı 12 − 3 = 9, süre 45 ÷ 9 = 5 saat. A 3, akıntının etkisini yok sayıp aynı süreyi vermektir; B 3,75, 15'ten akıntıyı bir kez çıkarıp 12 km/sa ile dönmektir; C 2,5, dönüşte akıntıyı yine ekleyip 18 km/sa almaktır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

x ile y doğru orantılıdır. x = 6 iken y = 15 olduğuna göre y = 25 iken x kaçtır?

✓ D. y/x sabit: 15/6 = 25/x → 15x = 150 → x = 10. A 3,6, ters orantı kurup 6 · 15 = 25x yazmaktan; B 16, y'deki 10'luk artışı x'e eklemekten; C 62,5, orantı sabitini (2,5) yanlış yönde kullanıp 25 · 2,5 yapmaktan çıkar.Kaynak: Oran ve orantı · Doğru orantı

?Soru 2

660 lira, 2, 3 ve 6 sayılarıyla ters orantılı olarak paylaştırılıyor. En küçük pay kaç liradır?

✓ B. Tersler 1/2, 1/3, 1/6 → 3 : 2 : 1; 6k = 660, k = 110; paylar 330, 220, 110; en küçüğü 110. A 120, doğru orantılı paylaştırıp 2/11'ini almaktan; C 330, en küçük yerine en büyük payı vermekten; D 220, ortanca payı vermekten çıkar.Kaynak: Oran ve orantı · Orantılı paylaştırma, altın oran

?Soru 3

Bir işi A 3 günde, B 4 günde, C 12 günde bitiriyor. Üçü birlikte çalışıp işi bitiriyor ve 1 520 TL ücret alıyor. Ücret yapılan işe göre paylaştırılırsa B kaç TL alır?

✓ B. İş 12 birim; günlük hızlar A 4, B 3, C 1 birim, oran 4 : 3 : 1 (8 pay); B 1 520 · 3/8 = 570 TL. A 760, en hızlı A'nın payıdır; C 320, ücreti sürelerle (3 : 4 : 12) doğru orantılı paylaştırmaktan çıkar; D 190, C'nin payıdır.Kaynak: İşçi ve havuz problemleri · Verim, kişi sayısı ve ücret

?Soru 4

Bir salonda 4 ve 6 kişilik toplam 30 masa vardır. Bütün sandalyeler doluyken salonda 144 kişi oturmaktadır. Salonda kaç tane 6 kişilik masa vardır?

✓ A. Hepsi 4 kişilik olsaydı 120 kişi otururdu; 24 kişilik fazla, her 6 kişilik masanın getirdiği 2 kişiden doğar: 24 ÷ 2 = 12. B 18, 4 kişilik masaların sayısıdır, soru 6 kişilikleri soruyor; C 6, fazlayı birim fark (2) yerine 4'e bölmekten çıkar; D 24, fazlayı hiç bölmeden cevap sanmaktır.Kaynak: Sayı, kesir ve yaş problemleri · Sayı problemleri: dağıtım

?Soru 5

Bir öğrenci kitabının ilk gün 1/4'ünü, ikinci gün kalanın 2/3'ünü okuyor ve okumadığı 30 sayfa kalıyor. Kitap kaç sayfadır?

✓ D. Kalan kesir 3/4 · 1/3 = 1/4; 30 sayfa bütünün 1/4'ü ise kitap 120 sayfa. A 360, “kalanın 2/3'ü” bütüne uygulanıp 1 − 1/4 − 2/3 = 1/12 bulunursa çıkar; B 60, kalanda 1/3 yerine okunan 2/3 kullanılırsa (3/4 · 2/3 = 1/2) gelir; C 90, ilk günü unutup yalnız 1/3 kaldı sanmaktır.Kaynak: Sayı, kesir ve yaş problemleri · Kesir problemleri

?Soru 6

a2 = b5 = c7 ve 3a − b + c = 24 olduğuna göre c kaçtır?

✓ C. a = 2k, b = 5k, c = 7k: 6k − 5k + 7k = 8k = 24, k = 3; c = 21. A 3, orantı sabitini cevap sanmaktan; B 8, k'nin katsayısını (8k) cevap sanmaktan; D 7, c'yi paydasındaki sayıya eşit sanıp k'yi atlamaktan çıkar.Kaynak: Oran ve orantı · Orantı sabiti ve oran zinciri

?Soru 7

İki kardeşin yaşları farkı 6'dır. 3 yıl önce büyük kardeşin yaşı, küçük kardeşin yaşının 2 katıydı. Büyük kardeş bugün kaç yaşındadır?

✓ C. 3 yıl önce küçük k, büyük 2k; fark k = 6 olduğundan o gün 6 ve 12 yaşındaydılar; bugün 9 ve 15. A 12, 3 yıl önceki yaşta kalıp bugüne dönmemekten çıkar; B 9, küçük kardeşin bugünkü yaşıdır; D 18, oranı sabit sanıp bugün de 2 kat (2 · 9) almaktan gelir.Kaynak: Sayı, kesir ve yaş problemleri · Yaş problemleri

?Soru 8

Bir boyacı bir odanın duvarlarının 2/5'ini 4 saatte boyuyor. Aynı hızla çalışırsa kalan duvarları kaç saatte boyar?

✓ B. 2/5'i 4 saat ise 1/5'i 2 saat; kalan 3/5 için 3 · 2 = 6 saat. A 10, işin tamamının süresidir, kalan sorulmuştu; C 12, 1/5'i 2 saat yerine 4 saat sanmaktan çıkar; D 4, kalan işin de aynı sürede biteceğini varsaymaktır.Kaynak: İşçi ve havuz problemleri · İş hızı ve süre

?Soru 9

A bir işi 12 günde, B 24 günde bitiriyor. İkisi işe birlikte başlıyor; iş bitene kadar A toplam 3 gün izin alıyor, B hiç ara vermiyor. İş kaç günde biter?

✓ C. İş 24 birim; iş t günde bitsin: A (t − 3) gün × 2 birim, B t gün × 1 birim; 2(t − 3) + t = 24 → t = 10. A 8, izni hiç hesaba katmadan birlikte süreyi almaktır; B 11, 8 güne izin günlerini doğrudan eklemekten çıkar; D 9, izni B'ye yazıp t/12 + (t − 3)/24 = 1 kurmaktan gelir.Kaynak: İşçi ve havuz problemleri · Sonradan katılma, ayrılma

?Soru 10

Bir depoyu A musluğu boşken 10 saatte dolduruyor, B musluğu doluyken 15 saatte boşaltıyor. Depo yarı doluyken iki musluk birlikte açılırsa depo kaç saatte tamamen dolar?

✓ A. Net hız 1/10 − 1/15 = 1/30; kalan yarım depo için 30 · 1/2 = 15 saat. B 30, deponun yarı dolu olduğunu unutup bütün depoyu hesaplamaktır; C 3, boşaltan musluğun hızını toplayıp (1/10 + 1/15 = 1/6) yarıya bölmekten çıkar; D 5, sürelerin farkını almaktır.Kaynak: İşçi ve havuz problemleri · Havuz ve musluk problemleri
9
Daha fazla soru çözmek ister misin?Problemler konusundan 9 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →