Yol = hız × zaman: birimler aynı dilde konuşmalı
KPSS / TYT Matematik · Hareket problemleri · Okuma 5 dk · 3 etkinlik
Önce hatırlaİşçi problemlerinde iş hızı nedir, bir işi a saatte bitiren 1 saatte ne kadar iş yapar?Bağlantılı konudan (İşçi ve havuz problemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Bir işi a saatte bitiren işçi, 1 saatte işin 1/a'sını yapar; bu orana iş hızı denir. Yapılan iş = iş hızı × çalışma süresi. İş hızı ile süre ters orantılıdır: iki kat hızlı çalışan aynı işi yarı sürede bitirir. İş bazen “bir bütün” (1), bazen metrekare ya da parça gibi bir miktardır.
✎Konu anlatımı
Hareket problemlerinde yol, hız ve zaman formülü nedir, km/sa m/sn'ye nasıl çevrilir?
Kısa cevap: Sabit hızla giden bir aracın aldığı yol, hızı ile süresinin çarpımıdır: x = v · t. Üçünden ikisi bilinirse üçüncüsü bulunur. Birimler uyumlu olmalıdır: km/sa'yi m/sn'ye çevirmek için 5/18 ile çarp (72 km/sa = 20 m/sn), m/sn'yi km/sa'ye çevirmek için 18/5 ile çarp.Saatte 90 km hızla giden bir otobüs 2 saat 20 dakikada kaç km gider? Cevabın yarısı çarpmada, yarısı “20 dakika”yı saate çevirmektedir.
İşçi ve havuz problemleri sayfasında gördüğümüz iş = hız × süre bağıntısının hareketteki karşılığı yol = hız × zaman bağıntısıdır. Sabit hızla giden bir araç her saatte aynı yolu alır; t saatte bu yolun t katını alır. Formül üç biçimde kullanılır: x = v · t, v = x ÷ t, t = x ÷ v.
Birim dönüşümü nereden geliyor?
1 km = 1 000 m ve 1 saat = 3 600 sn olduğundan saatte 1 km, saniyede 1 000 ÷ 3 600 = 5/18 metredir. Bu yüzden km/sa'den m/sn'ye geçerken 5/18 ile çarpılır; ters yönde 18/5, yani 3,6 ile çarpılır. Dakika saate çevrilirken 60'a bölünür: 20 dakika 2060 = 13 saattir.
| Dönüşüm | İşlem | Örnek |
|---|---|---|
| km/sa → m/sn | · 5/18 | 72 km/sa = 20 m/sn |
| m/sn → km/sa | · 18/5 (· 3,6) | 5 m/sn = 18 km/sa |
| dakika → saat | ÷ 60 | 45 dk = 3/4 sa |
| saat → dakika | · 60 | 0,4 sa = 24 dk |
| km/sa → km/dk | ÷ 60 | 120 km/sa = 2 km/dk |
Saatte 90 km hızla giden bir otobüs 2 saat 20 dakikada kaç km yol alır?
- Süreyi saate çevir: 2 sa 20 dk = 2 + 13 = 73 saat.
- x = 90 · 73 = 210 km.
Cevap: 210 km
Bir otobüs A kentinden B kentine saatte 80 km hızla gidiyor. Hızını saatte 20 km artırsaydı B'ye 1 saat erken varacaktı. A ile B arası kaç km'dir?
- Yol x olsun. Süreler: x80 ve x100; aradaki fark 1 saat.
- x80 − x100 = 1 → paydaları eşitle (400): 5x − 4x400 = 1 → x = 400.
- Kontrol: 400 ÷ 80 = 5 saat, 400 ÷ 100 = 4 saat; fark 1 saat.
Cevap: 400 km
✔ Doğru
- 2 sa 20 dk = 7/3 saat.
- 54 km/sa = 15 m/sn.
- Hız km/sa ise süre saat, yol km olmalı.
✘ Sık yapılan hata
- 2 sa 20 dk = 2,20 saat almak.
- Dönüşümde 18/5 ile 5/18'i karıştırmak.
- Hız km/sa iken süreyi saniyeyle çarpmak.
Nasıl sorulurTYT hareket sorularını çoğu zaman bir gündelik durumla (otobüs saatleri, koşu, bisiklet turu) ve karışık birimlerle verir: hız km/sa, süre dakika ya da saniye. “Hızını artırsaydı … erken varırdı” kalıbında iki süre farkı denklemi kurulur.
TuzakDakikayı ondalık saat sanmak (2 saat 20 dakika = 2,2 saat değil) ve birimleri çevirmeden çarpmaktır.
⇄Bilgi eşleştirme km/sa → m/sn
↕Yavaştan hızlıya sırala önce aynı birime çevir
- 40 km/sa
- 12 m/sn
- 0,5 km/dk
- 700 m/dk
- 10 m/sn
?Soru çöz
Saatte 54 km hızla giden bir araç 20 saniyede kaç metre yol alır?