Sayı, kesir ve yaş problemleri: denklem kurma, kesir, ortalama, yaş

Problemin yarısı doğru denklemi kurmaktır. Sözel ifadeyi cebire çevirmeyi, kesir ve ortalama problemlerini, yaş farkının neden hiç değişmediğini tablo yöntemiyle anlatıyoruz.

6 durakTYT · KPSS
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
9 sorubu konuda çözebileceğin
YÖNTEM · DENKLEM KURMA

Sözel ifadeden denkleme: problemi matematik diline çevirmek

MEB 9. sınıf · Nicelikler ve değişimler · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaBirinci dereceden bir bilinmeyenli denklem nasıl çözülür, ax = b denkleminin çözüm kümesi ne zaman boş ya da R olur?Bağlantılı konudan (Denklemler ve eşitsizlikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

ax + b = 0 (a ≠ 0) biçimindeki denkleme birinci dereceden bir bilinmeyenli denklem denir; çözümü x = −b/a'dır. Denklem bir terazi gibidir: iki tarafa aynı işlem yapılırsa denge bozulmaz. ax = b'de a ≠ 0 ise tek çözüm vardır; a = 0 ve b ≠ 0 ise çözüm kümesi boş kümedir; a = 0 ve b = 0 ise her gerçek sayı çözümdür.

Birinci dereceden denklem

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Problemlerde sözel ifade denkleme nasıl çevrilir?

Kısa cevap: Problemi denkleme çevirmek için önce bilinmeyene bir harf ver, sonra cümleyi parça parça cebire çevir: “fazlası” toplama, “eksiği” çıkarma, “katı” çarpma, “yarısı” 2'ye bölme olur. Sıra önemlidir: bir sayının 3 fazlasının yarısı (x + 3)/2, yarısının 3 fazlası x/2 + 3'tür.

Bir problemin zor kısmı çoğu zaman hesap değil, Türkçe cümleyi matematik diline çevirmektir.

Denklemler ve eşitsizlikler sayfasında gördüğümüz birinci dereceden denklemleri çözmeyi artık biliyoruz; problemlerde eksik olan tek adım denklemi kurmaktır. Bunun için dört adım yeter: bulunacak şeye bir harf ver (çoğu zaman en küçük nicelik x olsun, kesir çıkmasın), cümleyi parça parça cebire çevir, denklemi çöz, bulduğun değeri soruda istenen şeye dönüştür.

Türkçede işlem okuma sırasıyla yapılır

“Bir sayının 3 fazlasının yarısı” cümlesini soldan sağa oku: önce sayı, sonra 3 fazlası, en son bunun yarısı. Son söylenen işlem, öncekilerin hepsine uygulanır; bu yüzden parantez gerekir: (x + 3) ÷ 2. “Yarısının 3 fazlası” dendiğinde ise önce yarısı alınır, 3 sonra eklenir: x ÷ 2 + 3.

x'in a fazlasının b katı = b(x + a) x'in b katının a fazlası = bx + aSon söylenen işlem, ondan önce kurulan ifadenin tamamına uygulanır.
Sözel ifadeden cebire çeviri
Sözel ifadeCebirsel karşılığıDikkat
x'in 5 fazlası / 5 eksiğix + 5 / x − 5“5 eksiği” x − 5'tir, 5 − x değil.
x'in 3 katının 4 eksiği3x − 4Önce kat, sonra eksik.
x'in 4 eksiğinin 3 katı3(x − 4)Kat, eksiğin tamamına uygulanır.
a, b'den 7 fazladıra = b + 7Büyük olan a'dır; 7 küçüğe eklenir.
a'nın b'ye oranı 2/3a = 2k, b = 3kOran ve orantı sayfasında gördüğümüz k sabiti.
ardışık iki çift sayı2n, 2n + 2Temel kavramlar sayfasında görmüştük.
Çözümlü örnek

Bir sayının 4 katının 7 eksiği, aynı sayının 2 katının 9 fazlasına eşittir. Bu sayı kaçtır?

  1. Sayıya x de: “4 katının 7 eksiği” 4x − 7, “2 katının 9 fazlası” 2x + 9.
  2. Eşitle ve çöz: 4x − 7 = 2x + 9 → 2x = 16 → x = 8.
  3. Kontrol: 4 · 8 − 7 = 25 ve 2 · 8 + 9 = 25.

Cevap: 8

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir sinemada öğrenci bileti, tam biletin yarısından 10 TL fazladır. 3 tam ve 5 öğrenci bileti için toplam 490 TL ödeniyor. Bir öğrenci bileti kaç TL'dir?

  1. Tam bilete x de. “Yarısından 10 TL fazla” x2 + 10 olur; x + 102 değil.
  2. Toplamı yaz: 3x + 5(x2 + 10) = 490.
  3. 2 ile genişlet: 6x + 5x + 100 = 980 → 11x = 880 → x = 80.
  4. Soru öğrenci biletini soruyor: 80 ÷ 2 + 10 = 50.

Cevap: 50 TL

✔ Doğru

  • “a, b'den 5 fazladır” → a = b + 5
  • “x'in 3 eksiğinin 2 katı” → 2(x − 3)
  • x bulunduktan sonra sorulan nicelik hesaplanır.

✘ Sık yapılan hata

  • a + 5 = b: fazlalık küçük olana eklenmeli.
  • 2x − 3: kat, eksiğin tamamına uygulanmalı.
  • Tam bilet fiyatını (80) öğrenci bileti diye işaretlemek.
Akılda kalsın: Cümleyi soldan sağa oku, işlemleri o sırayla uygula; son işlem öncekilerin hepsini kapsıyorsa parantez aç. Cevabı işaretlemeden önce soru kökünü bir kez daha oku: x mi soruluyor, x'ten türeyen başka bir şey mi?
Sınavda

Nasıl sorulurTYT'de problemler uzun bir gündelik durumla (fatura, bilet, alışveriş, taksit) gelir; çoğu tek bir denklemle çözülür. Önce soruyu oku ve bulunacak şeyi yaz, sonra en küçük niceliğe x ver ki kesir çıkmasın.

Tuzak“… fazladır” cümlesini ters kurmak ve x'i bulup sorulan niceliği (toplam fiyat, öteki kişinin payı) hesaplamadan işaretlemektir.

⇄Bilgi eşleştirme sözelden cebire

?Soru çöz

Bir sayının 5 fazlasının yarısı, aynı sayının 3 katının 5 eksiğine eşittir. Bu sayı kaçtır?

✓ C. (x + 5)/2 = 3x − 5 → x + 5 = 6x − 10 → x = 3; kontrol: 8/2 = 4 ve 9 − 5 = 4. A 4, sol taraf “yarısının 5 fazlası” (x/2 + 5) diye kurulursa çıkar; B 5, 2 ile çarparken sağ tarafı çarpmayı unutmaktan (x + 5 = 3x − 5) gelir; D 7, “3 katının 5 eksiği” 3(x − 5) yazılırsa bulunur.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

Bir sayının 4 katının 9 eksiği, aynı sayının 2 katının 5 fazlasına eşitse bu sayı olur.

714−24
PROBLEM · SAYI

Sayı problemleri: “her birine … verilirse” ve varsayım yöntemi

KPSS / TYT Matematik · Sayı, kesir ve yaş problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİki bilinmeyenli denklem sistemi nasıl çözülür, sistemin çözümü olmaması ne demektir?Bağlantılı konudan (Denklemler ve eşitsizlikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İki bilinmeyenli iki denklem birlikte çözülürken ya bir denklemden çekilen bilinmeyen öbürüne yazılır (yerine koyma) ya da denklemler uygun sayılarla çarpılıp toplanarak bir bilinmeyen yok edilir. Her denklem bir doğrudur: doğrular kesişirse tek çözüm, paralelse çözüm yok, çakışıksa sonsuz çözüm vardır.

İki bilinmeyenli denklem sistemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

“Her birine 3 verilirse 5 artar, 4 verilirse 2 eksik kalır” türü problemler nasıl çözülür?

Kısa cevap: Kişi sayısı x ise dağıtılan toplam iki biçimde yazılıp eşitlenir: 3x + 5 = 4x − 2, buradan x = 7. Kısa yol: artan ile eksik kalan toplanır, kişi başına düşen farka bölünür: (5 + 2) ÷ (4 − 3) = 7. İki durumda da artıyor ya da ikisinde de eksik kalıyorsa toplama yerine çıkarma yapılır.

Öğretmen elindeki kalemleri iki kez dağıtmayı dener: birinde kalem artar, ötekinde yetmez. İki deneme arasındaki fark, sınıfın mevcudunu ele verir.

Dağıtılan nesnelerin sayısı hangi yöntemle dağıtılırsa dağıtılsın değişmez; denklem bu sabitlikten kurulur. Her öğrenciye 3 kalem verilince 5 kalem artıyorsa toplam 3x + 5, 4 kalem verilince 2 kalem eksik kalıyorsa toplam 4x − 2'dir.

Kısa yol nereden geliyor?

İkinci dağıtımda her öğrenci birer kalem fazla alır. Bu fazlalığı karşılamak için önce artan 5 kalem kullanılır, yetmeyince 2 kalem daha gerekir; yani bütün sınıfa birer kalem eklemek 5 + 2 = 7 kalem ister. Kişi başına 1 kalem için 7 kalem gerekiyorsa sınıfta 7 öğrenci vardır.

Kesik çizgi iki şeritte de aynı yerde: toplam kalem değişmez. Üstteki artan 5 kalem ile alttaki eksik 2 kalem, her öğrenciye verilen birer fazla kalemi karşılar.Görsel: Sınav Defteri
Kişi sayısı = artan + eksikkişi başı fark İki durumda da artıyorsa: büyük artan − küçük artankişi başı fark

İki tür nesne: varsayım yöntemi

Toplam sayısı ve toplam değeri verilen iki tür nesnede (2 ve 3 kişilik masalar, iki tür bilet) hepsini önce ucuz türden say. Gerçek toplamla aradaki fark, pahalı türün tek tek getirdiği fazlalıktan doğar; farkı birim farka böl.

Çözümlü örnek

Bir sınıftaki öğrencilere kalem dağıtılıyor. Her öğrenciye 3 kalem verilirse 5 kalem artıyor, 4 kalem verilirse 2 kalem eksik kalıyor. Kaç kalem vardır?

  1. Öğrenci sayısı x: 3x + 5 = 4x − 2 → x = 7.
  2. Soru kalemi soruyor: 3 · 7 + 5 = 26 (kontrol: 4 · 7 − 2 = 26).

Cevap: 26 kalem

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir kütüphanedeki kitaplar öğrencilere dağıtılacaktır. Her öğrenciye 5 kitap verilirse 8 kitap artıyor. 3 öğrenci dağıtımdan vazgeçer ve kalan öğrencilerin her birine 6 kitap verilirse 4 kitap artıyor. Kaç kitap vardır?

  1. Öğrenci sayısı x. İlk dağıtım: 5x + 8. İkinci dağıtımda x − 3 öğrenci var: 6(x − 3) + 4.
  2. Kitap sayısı aynı: 5x + 8 = 6x − 18 + 4 → x = 22.
  3. Kitap sayısı: 5 · 22 + 8 = 118. Kontrol: 6 · 19 + 4 = 118.

Cevap: 118 kitap

✔ Doğru

  • Biri artıyor, biri eksik kalıyorsa: (artan + eksik) ÷ fark.
  • İkisinde de artıyorsa: (büyük artan − küçük artan) ÷ fark.
  • Kişi sayısını bulduktan sonra toplamı geri koyarak bul.

✘ Sık yapılan hata

  • Artan ile eksiği çıkarmak: (5 − 2) ÷ 1 = 3 öğrenci.
  • İkinci dağıtımda ayrılan kişileri düşmeyi unutmak.
  • Kalem sorulurken öğrenci sayısını (7) işaretlemek.
Akılda kalsın: “Artan” ve “eksik” zıt yönlüdür: biri fazlalık, öteki açık; aradaki uçurum ikisinin toplamıdır. İki artan ya da iki eksik aynı yönlüdür; uçurum ikisinin farkıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurDağıtım (kalem, koltuk, sıra), iki tür masa ya da bilet ve “toplam sayısı ile toplam değeri verilen iki tür nesne” en sık kalıplardır; ÖSYM bunları çoğu zaman fiyat, ağırlık ya da süre bağlamında verir. Varsayım yöntemi: hepsini ucuz tür say, fazlayı birim farka böl.

TuzakKişi sayısını bulup asıl sorulan toplamı (kalem sayısı, ödenen tutar) hesaplamayı unutmaktır.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

Her öğrenciye 4 kalem verilirse 6 kalem artıyor, 6 kalem verilirse 10 kalem eksik kalıyor. Sınıfta öğrenci ve kalem vardır.

838248

?Soru çöz

Bir salonda 4 ve 6 kişilik toplam 30 masa vardır. Bütün sandalyeler doluyken salonda 144 kişi oturmaktadır. Salonda kaç tane 6 kişilik masa vardır?

✓ A. Hepsi 4 kişilik olsaydı 120 kişi otururdu; 24 kişilik fazla, her 6 kişilik masanın getirdiği 2 kişiden doğar: 24 ÷ 2 = 12. B 18, 4 kişilik masaların sayısıdır, soru 6 kişilikleri soruyor; C 6, fazlayı birim fark (2) yerine 4'e bölmekten çıkar; D 24, fazlayı hiç bölmeden cevap sanmaktır.
PROBLEM · KESİR

Kesir problemleri: “kalanın” sözcüğü her şeyi değiştirir

KPSS / TYT Matematik · Sayı, kesir ve yaş problemleri · Okuma 5 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaEKOK nedir, EBOB ile EKOK arasındaki ilişki nedir?Bağlantılı konudan (EBOB ve EKOK). Önce kendin cevapla, sonra aç.

EKOK (en küçük ortak kat), verilen sayıların hepsine tam bölünen en küçük pozitif tam sayıdır. Asal çarpanlardan bulunurken bütün asallar büyük üsleriyle alınır: 84 ve 120 için EKOK = 2³ · 3 · 5 · 7 = 840. İki pozitif tam sayı için EBOB · EKOK = a · b eşitliği her zaman geçerlidir.

EKOK ve EBOB · EKOK = a · b

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kesir problemlerinde “kalanın 1/3'ü” nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: “Kalanın” sözcüğü kesrin bütüne değil, bir önceki adımdan geriye kalana uygulandığını söyler. Parasının 1/3'ünü, sonra kalanın 1/4'ünü harcayan kişinin elinde bütünün 2/3 · 3/4 = 1/2'si kalır. Bütünü paydaların EKOK'u kadar birim almak kesirlerden kurtarır.

Bir pizzanın yarısını yiyen biri sonra “kalanın yarısını” da yerse pizzanın dörtte biri kalır; iki yarım, pizzayı bitirmez.

Kesir problemlerinde iki tür ifade vardır. “Tamamının 1/3'ü” bütünü, “kalanın 1/4'ü” ise o ana kadar geriye kalanı parçalar. Her adımda kalan, (1 − kesir) ile çarpılarak izlenir: 1/3'ü harcanınca 2/3'ü, kalanın 1/4'ü harcanınca o 2/3'ün 3/4'ü, yani 23 · 34 = 12'si kalır.

Bütünü EKOK kadar birim al

Paydalar 3 ve 4 ise bütünü 12 birim say; EBOB ve EKOK sayfasında gördüğümüz EKOK, bütün kesirlerin tam sayı çıkmasını sağlar. Birimlerle düşünmek, denklem kurmadan şemayla çözmeyi mümkün kılar.

İkinci harcama 12 birimin değil, kalan 8 birimin dörtte biridir. Geriye bütünün 6/12'si, yani yarısı kalır.Görsel: Sınav Defteri
Kalan = bütün · (1 − k1) · (1 − k2) · …k₁, k₂: sırayla “kalanın” kesirleri. İlk kesir bütüne, sonrakiler kalana uygulanır.
Çözümlü örnek

Ali parasının 1/3'ünü kitaba, kalanın 1/4'ünü kaleme harcıyor ve 30 TL'si kalıyor. Ali'nin başlangıçta kaç TL'si vardı?

  1. Kalan kesri bul: 23 · 34 = 12.
  2. Bütünün yarısı 30 TL ise bütün 60 TL. Şemayla da aynı sonuç: 6 birim = 30 TL, 12 birim = 60 TL.

Cevap: 60 TL

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir sınıfın 3/5'i kızdır. Sınıfa 4 erkek öğrenci katılınca kızlar sınıfın yarısı oluyor. Sınıfta başlangıçta kaç öğrenci vardı?

  1. Payda 5 olduğundan sınıfı 5k al: kız 3k, erkek 2k.
  2. 4 erkek katılınca sınıf 5k + 4 olur; kız sayısı değişmez: 3k = 5k + 42.
  3. 6k = 5k + 4 → k = 4; sınıf 5 · 4 = 20. Kontrol: 12 kız, 12 erkek.

Cevap: 20 öğrenci

✔ Doğru

  • 1/3 sonra kalanın 1/4'ü: harcanan 1/3 + 1/6 = 1/2
  • “3/5'i kız” → kız 3k, sınıf 5k
  • Ekleme çıkarmada değişmeyen grubu sabit tut.

✘ Sık yapılan hata

  • Harcanan 1/3 + 1/4 = 7/12 sanmak.
  • Kız sayısını 3, sınıfı 5 kişi diye sabit sayı almak.
  • Erkek eklenince kız sayısını da değiştirmek.
Akılda kalsın: Kesir problemlerinde iki sözcüğe bak: “tamamının” bütüne, “kalanın” son kalana uygulanır. Kalanı her adımda (1 − kesir) ile çarparak izle; bütünü EKOK kadar birim al.
Sınavda

Nasıl sorulurHarcama-kalan zinciri, bir topluluğun (sınıf, kutudaki toplar) kesirlerle bölünmesi ve ekleme-çıkarmadan sonra değişen kesir en sık kalıplardır; KPSS bunu sık sık iki para birimi ya da iki tür nesneyle birleştirir.

Tuzak“kalanın” kesrini bütüne uygulamaktır: 1/3 ve sonra kalanın 1/4'ü harcanırsa harcanan 7/12 değil, 1/2'dir.

↕Küçükten büyüğe sırala 120'nin kesirleri

  1. 120'nin 3/4'ü
  2. 120'nin 1/4'ünün yarısı
  3. 120'nin 5/6'sı
  4. 120'nin 3/8'i
  5. 120'nin 2/3'ünün yarısı

?Soru çöz

Bir öğrenci kitabının ilk gün 1/4'ünü, ikinci gün kalanın 2/3'ünü okuyor ve okumadığı 30 sayfa kalıyor. Kitap kaç sayfadır?

✓ D. Kalan kesir 3/4 · 1/3 = 1/4; 30 sayfa bütünün 1/4'ü ise kitap 120 sayfa. A 360, “kalanın 2/3'ü” bütüne uygulanıp 1 − 1/4 − 2/3 = 1/12 bulunursa çıkar; B 60, kalanda 1/3 yerine okunan 2/3 kullanılırsa (3/4 · 2/3 = 1/2) gelir; C 90, ilk günü unutup yalnız 1/3 kaldı sanmaktır.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

Bir sınıfın 2/3'ü kızdır. 6 kız öğrenci sınıftan ayrılınca kızlar sınıfın yarısı oluyor. Sınıfta başlangıçta öğrenci vardı.

1812246
PROBLEM · ORTALAMA

Aritmetik ortalama problemleri: toplamla düşünmek

KPSS / TYT Matematik · Sayı, kesir ve yaş problemleri · Okuma 5 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaKesirlerde toplama, çıkarma, çarpma ve bölme nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Rasyonel ve ondalık sayılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kesirlerde toplama ve çıkarma için paydalar EKOK'ta eşitlenir, paylar toplanır ya da çıkarılır. Çarpmada pay payla, payda paydayla çarpılır. Bölmede birinci kesir aynen yazılır, ikinci kesir ters çevrilip çarpılır. Çarpmadan önce çapraz sadeleştirme yapmak hesabı küçültür ve hata riskini azaltır.

Kesirlerde dört işlem

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Aritmetik ortalama problemleri nasıl çözülür, gruba biri katılınca ortalama nasıl değişir?

Kısa cevap: Aritmetik ortalama, toplamın terim sayısına bölümüdür; problemlerde asıl işe yarayan ters hâlidir: toplam = ortalama × kişi sayısı. Gruba biri katılır ya da gruptan biri ayrılırsa eski ve yeni toplam yazılır, aradaki fark o kişinin değerini verir. Ortalamadan büyük bir değer eklenirse ortalama artar.

Not ortalaması 70 olan bir sınıfa 100 alan bir öğrenci gelirse ortalama yükselir; ne kadar yükseleceğini sınıfın kalabalığı belirler.

Ortalama bir paylaştırmadır: bütün değerler toplanır ve herkese eşit dağıtılır. Bu yüzden ortalamanın üstündeki değerlerin fazlalığı, altındakilerin eksikliğini tam olarak kapatır. Problemlerde ortalamalar doğrudan toplanmaz, önce toplama çevrilir; ortalamayı kişi sayısıyla çarpmak her sorunun ilk adımıdır.

Toplam 40, beş değer: ortalama 8. Çizginin üstünde kalan 5 birim fazlalık, altındaki 5 birim boşluğu doldurur.Görsel: Sınav Defteri
Ortalama = toplamn Toplam = ortalama · n Birleşik ortalama = n1A1 + n2A2n1 + n2
Çözümlü örnek

5 sayının aritmetik ortalaması 12'dir. Bu sayılara hangi sayı eklenirse 6 sayının ortalaması 14 olur?

  1. Eski toplam: 5 · 12 = 60. Yeni toplam: 6 · 14 = 84.
  2. Eklenen sayı toplamların farkıdır: 84 − 60 = 24.

Cevap: 24

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir sınıfın matematik sınavı not ortalaması 64'tür. Notu 40 olan bir öğrencinin kâğıdı yeniden okunuyor ve notu 76'ya çıkarılıyor; ayrıca sınava sonradan giren ve 88 alan bir öğrenci sınıfa ekleniyor. Sınıfın yeni ortalaması 66 olduğuna göre başlangıçta sınıfta kaç öğrenci vardı?

  1. Başta n öğrenci, toplam 64n.
  2. Not düzeltmesi toplamı 76 − 40 = 36 artırır, yeni öğrenci 88 ekler: yeni toplam 64n + 124, kişi sayısı n + 1.
  3. 64n + 124 = 66(n + 1) → 2n = 58 → n = 29. Kontrol: 1 856 + 124 = 1 980, 1 980 ÷ 30 = 66.

Cevap: 29

✔ Doğru

  • İki grubun ortalaması toplamlardan: (n1A1 + n2A2) ÷ (n1 + n2)
  • Ortalamaya eşit bir değer eklenirse ortalama değişmez.
  • Çıkarılan değer = eski toplam − yeni toplam.

✘ Sık yapılan hata

  • Ortalamaların ortalamasını almak: (A₁ + A₂) ÷ 2 yalnız gruplar eşit kalabalıksa doğrudur.
  • Yeni toplamı eski kişi sayısına bölmek.
  • Ortalamaların farkını çıkarılan sayı sanmak.
Akılda kalsın: Ortalama sorusunda ilk adım hep aynı: ortalama × kişi sayısı = toplam. Ortalamalar toplanmaz, toplamlar toplanır.
Sınavda

Nasıl sorulurGruba biri katılınca ya da ayrılınca ortalamanın değişmesi, iki grubun birleşik ortalaması ve yanlış okunan bir notun düzeltilmesi en sık kalıplardır; yaş ortalamasında zaman da geçer ve herkes bir yaş büyür.

Tuzakİki grubun ortalamasını kişi sayılarına bakmadan (A + B) ÷ 2 almaktır. Ortanca ve tepe değeri veri ve istatistik sayfasında göreceğiz.

⇄Bilgi eşleştirme ortalaması 10 olan 4 sayı

?Soru çöz

Bir sınıftaki 12 kız öğrencinin not ortalaması 75, 18 erkek öğrencinin not ortalaması 70'tir. Sınıfın not ortalaması kaçtır?

✓ B. Toplamlar: 12 · 75 = 900 ve 18 · 70 = 1 260; (900 + 1 260) ÷ 30 = 72. A 72,5, ortalamaların ortalamasını (75 + 70) ÷ 2 almaktan çıkar; C 73, kişi sayılarını ters eşleyip 18 · 75 + 12 · 70 hesaplamaktan gelir; D 70, kalabalık grubun ortalamasını sınıfın ortalaması sanmaktır.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

7 sayının ortalaması 15'tir. Sayılardan biri çıkarılınca kalan 6 sayının ortalaması 14 oluyor. Çıkarılan sayı olur.

2111514
PROBLEM · YAŞ

Yaş problemleri: fark sabit, toplam kişi sayısıyla değişir

KPSS / TYT Matematik · Sayı, kesir ve yaş problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaProblemlerde sözel ifade denkleme nasıl çevrilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Problemi denkleme çevirmek için önce bilinmeyene bir harf ver, sonra cümleyi parça parça cebire çevir: “fazlası” toplama, “eksiği” çıkarma, “katı” çarpma, “yarısı” 2'ye bölme olur. Sıra önemlidir: bir sayının 3 fazlasının yarısı (x + 3)/2, yarısının 3 fazlası x/2 + 3'tür.

Sözel ifadeden denkleme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yaş problemlerinde yaş farkı neden değişmez, yaşlar toplamı nasıl değişir?

Kısa cevap: İki kişinin yaş farkı hiç değişmez, çünkü her yıl ikisi de bir yaş büyür. Buna karşılık n kişinin yaşları toplamı t yıl sonra n · t artar, t yıl önce n · t azalır. Bu iki gerçek, yaş problemlerinin hemen hepsini bir ya da iki denkleme indirir; oran ise her yıl değişir.

Ablan senden 4 yaş büyükse 40 yıl sonra da 4 yaş büyüktür; zaman herkese aynı hızla akar.

Bugün yaşları A ve B olan iki kişi t yıl sonra A + t ve B + t yaşında olur; farkları yine A − B'dir. Bu yüzden yaş farkı sabittir. Oran ise sabit değildir: 28 yaşındaki babanın 4 yaşındaki oğlu varsa baba oğlunun 7 katıdır, oğul 12 olduğunda 3 katı, 24 olduğunda 2 katıdır. Oran yıllar geçtikçe 1'e yaklaşır.

Babanın şeridi, oğlunun şeridi ile hep aynı uzunlukta bir altın parçadan oluşur: fark 24. Oğul büyüdükçe bu sabit parça bütüne göre küçülür, oran düşer.Görsel: Sınav Defteri
(A + t) − (B + t) = A − B n kişinin yaş toplamı t yıl sonra: T + n · tt yıl önce: T − n · t (o tarihte herkes doğmuşsa).
Çözümlü örnek

Ayşe ile annesinin yaşları toplamı 50'dir. 5 yıl sonra annesinin yaşı Ayşe'nin yaşının 3 katı olacaktır. Ayşe bugün kaç yaşındadır?

  1. 5 yıl sonra toplam 50 + 2 · 5 = 60 olur (iki kişi, her biri 5 yaş).
  2. O zaman anne 3 pay, Ayşe 1 pay: 60 ÷ 4 = 15, yani 5 yıl sonra Ayşe 15, anne 45 yaşında.
  3. Bugüne dön: Ayşe 15 − 5 = 10 yaşında.

Cevap: 10

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir anne ile üç çocuğunun bugünkü yaşları toplamı 64'tür. 5 yıl önce bu dört kişinin yaşları toplamı 46 idi. En küçük çocuk bugün kaç yaşındadır?

  1. Dört kişi 5 yıl önce yaşasaydı toplam 4 · 5 = 20 azalırdı, 44 olurdu. Oysa toplam yalnız 64 − 46 = 18 azalmış.
  2. Demek ki en küçük çocuk 5 yıl önce henüz doğmamıştı: anne ve iki çocuk 3 · 5 = 15 yaş kaybeder, en küçük çocuk kendi yaşı kadar.
  3. 15 + y = 18 → y = 3.

Cevap: 3

✔ Doğru

  • Yaş farkı her zaman aynıdır.
  • n kişinin toplamı t yılda n · t değişir.
  • t yıl önce doğmamış biri varsa toplam n · t'den az azalır.

✘ Sık yapılan hata

  • “Bugün 3 katı, 5 yıl sonra da 3 katı” diye oranı sabit sanmak.
  • Toplamı yalnız t kadar artırmak.
  • Geçmişteki toplamda henüz doğmamış kişiyi de saymak.
Akılda kalsın: Yaş sorusunda iki sabit ara: iki kişi arasındaki fark hiç değişmez, toplamın değişimi kişi sayısı × yıl kadardır. Oran ise her yıl değişir; oranı yalnız sorunun söylediği anda kullan.
Sınavda

Nasıl sorulur“t yıl sonra … katı olacak”, “… doğduğunda … yaşındaydı” ve yıllarla verilen toplamlar en sık kalıplardır; TYT'de yaş sorusu çoğu zaman bir ortalama ya da oran sorusunun içine gömülür.

TuzakT yıl önceki toplamda o tarihte henüz doğmamış kişiyi de saymak ve toplamı n · t yerine yalnız t kadar değiştirmektir.

▭Boşluk doldurma

Bugün baba 38, oğlu 10 yaşındadır. Babanın yaşı, oğlunun yaşının 3 katına yıl sonra eşit olur; o gün ikisinin yaş farkı olur.

428814

?Soru çöz

İki kardeşin yaşları farkı 6'dır. 3 yıl önce büyük kardeşin yaşı, küçük kardeşin yaşının 2 katıydı. Büyük kardeş bugün kaç yaşındadır?

✓ C. 3 yıl önce küçük k, büyük 2k; fark k = 6 olduğundan o gün 6 ve 12 yaşındaydılar; bugün 9 ve 15. A 12, 3 yıl önceki yaşta kalıp bugüne dönmemekten çıkar; B 9, küçük kardeşin bugünkü yaşıdır; D 18, oranı sabit sanıp bugün de 2 kat (2 · 9) almaktan gelir.
YÖNTEM · TABLO

Tablo yöntemi: çok kişili ve “ben senin yaşındayken” problemleri

KPSS / TYT Matematik · Sayı, kesir ve yaş problemleri · Okuma 5 dk · 3 etkinlik

Önce hatırla“Her birine 3 verilirse 5 artar, 4 verilirse 2 eksik kalır” türü problemler nasıl çözülür?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kişi sayısı x ise dağıtılan toplam iki biçimde yazılıp eşitlenir: 3x + 5 = 4x − 2, buradan x = 7. Kısa yol: artan ile eksik kalan toplanır, kişi başına düşen farka bölünür: (5 + 2) ÷ (4 − 3) = 7. İki durumda da artıyor ya da ikisinde de eksik kalıyorsa toplama yerine çıkarma yapılır.

Sayı problemleri: dağıtım

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

“Ben senin yaşındayken” türü yaş problemleri tablo yöntemiyle nasıl çözülür?

Kısa cevap: Tablo yönteminde satırlara kişiler, sütunlara zamanlar (geçmiş, bugün, gelecek) yazılır. Bir sütundaki yaşlar aynı anın yaşlarıdır; satır boyunca herkes aynı süre kadar büyür. “Ben senin yaşındayken” cümlesi, iki kişinin yaş farkı kadar geriye gidildiğini söyler; bu tür sorularda dört yaş eşit aralıklıdır.

Üç kişi, üç zaman ve birkaç ilişki: kafada tutulamayacak kadar çok bilgi tek bir tabloya sığar.

Bir yaş probleminde bilgiler farklı zamanlara aittir: biri “bugün”, biri “5 yıl önce”, biri “ilk çocuk doğduğunda”. Hepsini aynı denklemde kullanabilmek için önce her bilgiyi ait olduğu zamanın sütununa yazmak gerekir. Bir çocuğun doğduğu an, çocuğun 0 yaşında, annenin ise “yaş farkı” kadar yaşta olduğu andır.

Tablo yöntemi: anne ve iki çocuğu (aşağıdaki örnek)
Kişi1. çocuk doğduğunda2. çocuk doğduğundaBugün
Anne2631a
1. çocuk05a − 26
2. çocuk—0a − 31
Çözümlü örnek

Bir anne 26 yaşındayken ilk çocuğu, 31 yaşındayken ikinci çocuğu doğuyor. Bugün annenin yaşı, iki çocuğunun yaşları toplamının 2 katıdır. Anne bugün kaç yaşındadır?

  1. Tabloya göre çocuklar bugün a − 26 ve a − 31 yaşında; anneyle aralarındaki fark doğum anındaki yaşıdır.
  2. Denklem: a = 2(2a − 57) → a = 4a − 114 → a = 38.
  3. Kontrol: çocuklar 12 ve 7 yaşında, toplam 19; 2 · 19 = 38.

Cevap: 38

“Ben senin yaşındayken” kalıbı

“Ben senin yaşındayken sen 8 yaşındaydın; sen benim yaşıma geldiğinde ben 44 yaşında olacağım” cümlesinde iki kez yaş farkı (d) kadar zamanda yolculuk yapılır. Sıralanan dört yaş, aralarında hep d olan bir dizi oluşturur: 8, 8 + d, 8 + 2d, 8 + 3d = 44.

Sen 20, ben 32 yaşındayım; fark 12. Geçmişte ben 20 iken sen 8'din, gelecekte sen 32 iken ben 44 olacağım.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek · sınav düzeyi

“Ben senin yaşındayken sen 8 yaşındaydın; sen benim yaşıma geldiğinde ben 44 yaşında olacağım.” Konuşanın bugünkü yaşı kaçtır? Kaç yıl sonra ikisinin yaşları toplamı 80 olur?

  1. Dört yaş eşit aralıklıdır, her adım yaş farkı d: 8 + 3d = 44 → d = 12.
  2. Dizi 8, 20, 32, 44: dinleyen bugün 20, konuşan bugün 32 yaşındadır.
  3. Bugünkü toplam 52; her yıl toplam 2 artar: (80 − 52) ÷ 2 = 14 yıl sonra (46 + 34 = 80).

Cevap: 32; 14 yıl sonra

✔ Doğru

  • Bir sütuna yalnız aynı anın yaşlarını yaz.
  • “Ben senin yaşındayken” = yaş farkı kadar geri.
  • Doğum anında çocuk 0, anne “yaş farkı” yaşındadır.

✘ Sık yapılan hata

  • Farklı yıllara ait bilgileri aynı sütuna yazmak.
  • “Ben senin yaşındayken” cümlesinde senin yaşın kadar geri gitmek.
  • Zaman aralığını tablodaki yalnız bir kişiye eklemek.
Akılda kalsın: “Ben senin yaşındayken … sen benim yaşıma geldiğinde …” cümlesinde dört yaş eşit aralıklıdır; adım, yaş farkıdır: 8, 20, 32, 44. Tabloda sütun = an, satır = kişi.
Sınavda

Nasıl sorulurKPSS'de üç-dört kişili, yıllarla verilen (2015'te …, 2020'de …) yaş toplamları ve “… doğduğunda … yaşındaydı” kalıpları sık çıkar; cevap bazen bir sıralama şıkkıdır.

TuzakFarklı yıllara ait bilgileri aynı sütuna yazmaktır: her bilgiyi önce ait olduğu yılın sütununa yerleştir, sonra yılları bugüne taşı.

↕Tablo yönteminin adımlarını sırala

  1. Diğer sütunları, aradaki yıl farkını herkese ekleyip çıkararak doldur
  2. Denklemi çöz ve sorunun istediği zamandaki yaşı hesapla
  3. Kişileri satırlara, zamanları sütunlara yaz
  4. Sorudaki ilişkileri ilgili sütundan denklem olarak yaz
  5. Bugünkü yaşlara harf ver

?Soru çöz

“Ben senin yaşındayken sen 6 yaşındaydın; sen benim yaşıma geldiğinde ben 36 yaşında olacağım.” Konuşanın bugünkü yaşı kaçtır?

✓ A. Dört yaş eşit aralıklı: 6 + 3d = 36 → d = 10; dizi 6, 16, 26, 36, konuşan 26 yaşında. B 16, dinleyenin bugünkü yaşıdır; C 10, yaş farkını yaş sanmaktır; D 21, 6 ile 36'nın tam ortasını alıp iki adımı tek adım saymaktan çıkar.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

Bir baba 28 yaşındayken ilk çocuğu, 32 yaşındayken ikinci çocuğu doğuyor. Bugün babanın yaşı, çocuklarının yaşları toplamının 3 katı ise baba yaşındadır.

36123060

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

ab = 34 olduğuna göre 2a + ba + b oranı kaçtır?

✓ B. a = 3k, b = 4k: (6k + 4k) / (3k + 4k) = 10k / 7k = 10/7. A 11/7, oranı ters okuyup a = 4k, b = 3k almaktan; C 5/2, paydada a + b yerine yalnız b'yi kullanmaktan (10/4); D 6/7, payda b'yi eklemeyi unutup 2a/(a + b) hesaplamaktan çıkar.Kaynak: Oran ve orantı · Oran ve orantı

?Soru 2

Özdeş 8 makine 6 saatte 480 parça üretiyor. Aynı makinelerden 6 tanesi 10 saatte kaç parça üretir?

✓ A. Bir makine bir saatte 480 ÷ (8 · 6) = 10 parça; 6 makine 10 saatte 6 · 10 · 10 = 600. B 360, makine sayısını değiştirip saat değişimini unutmaktan; C 800, saati değiştirip makine sayısındaki azalmayı unutmaktan; D 216, saati üretimle ters orantılı sanmaktan çıkar.Kaynak: Oran ve orantı · Bileşik orantı ve ölçek

?Soru 3

x ile y doğru orantılıdır. x = 6 iken y = 15 olduğuna göre y = 25 iken x kaçtır?

✓ D. y/x sabit: 15/6 = 25/x → 15x = 150 → x = 10. A 3,6, ters orantı kurup 6 · 15 = 25x yazmaktan; B 16, y'deki 10'luk artışı x'e eklemekten; C 62,5, orantı sabitini (2,5) yanlış yönde kullanıp 25 · 2,5 yapmaktan çıkar.Kaynak: Oran ve orantı · Doğru orantı

?Soru 4

x < −3 olduğuna göre |x + 3| − |x − 1| ifadesinin eşiti nedir?

✓ C. x < −3 ise iki içerik de negatif: |x + 3| = −x − 3, |x − 1| = 1 − x; (−x − 3) − (1 − x) = −4. A 4, iki mutlak değeri de içine bakmadan aynen açmaktan; B 2x + 2, yalnız birincisini aynen açmaktan; D −2x − 2, yalnız ikincisini aynen açmaktan çıkar.Kaynak: Mutlak değer · İçinin işaretine göre açma

?Soru 5

|x + 1| + |x − 5| ifadesinin alabileceği en küçük değer kaçtır?

✓ D. Noktalar −1 ve 5; aralarındaki uzaklık 6, x bu aralıktayken toplam 6'dır. A 4, |x + 1|'deki noktayı +1 sanıp 5 − 1 almaktan; B 0, mutlak değerlerin aynı anda sıfır olabileceğini sanmaktan; C 5, iki noktadan büyük olanı (5) cevap sanmaktan çıkar.Kaynak: Mutlak değer · Uzaklık toplamının en küçük değeri

?Soru 6

4 − 3x > 13 eşitsizliğini sağlayan en büyük x tam sayısı kaçtır?

✓ B. −3x > 9 → −3'e bölünce yön döner: x < −3; en büyük tam sayı −4. A −3, kesin eşitsizlikte ucu dâhil etmekten; C −2, yönü çevirmeyip x > −3 yazmaktan; D 3, katsayının işaretini atlayıp 3x > 9 çözmekten çıkar.Kaynak: Denklemler ve eşitsizlikler · Eşitsizlik çözme, tam sayı değerleri

?Soru 7

3x + 2y = 16 ve x − y = 2 olduğuna göre x · y çarpımı kaçtır?

✓ A. x = y + 2'yi birinciye yaz: 3y + 6 + 2y = 16 → y = 2, x = 4; x · y = 8. B 6, çarpım yerine toplamı vermekten; C 4, yalnız x'i bulup bırakmaktan; D 2, yalnız y'yi bulup bırakmaktan çıkar.Kaynak: Denklemler ve eşitsizlikler · İki bilinmeyenli denklem sistemleri

?Soru 8

a2 = b5 = c7 ve 3a − b + c = 24 olduğuna göre c kaçtır?

✓ C. a = 2k, b = 5k, c = 7k: 6k − 5k + 7k = 8k = 24, k = 3; c = 21. A 3, orantı sabitini cevap sanmaktan; B 8, k'nin katsayısını (8k) cevap sanmaktan; D 7, c'yi paydasındaki sayıya eşit sanıp k'yi atlamaktan çıkar.Kaynak: Oran ve orantı · Orantı sabiti ve oran zinciri

?Soru 9

|−5| − |3 − 8| + |−2| · |−3| işleminin sonucu kaçtır?

✓ B. |−5| = 5, |3 − 8| = |−5| = 5, |−2| · |−3| = 6; 5 − 5 + 6 = 6. A 16, |3 − 8|'i −5 alıp çıkarınca eklemekten; C −6, son çarpımı −6 sanmaktan; D −4, |−5|'i −5 alıp mutlak değeri “işaret değiştir” sanmaktan çıkar.Kaynak: Mutlak değer · Mutlak değer: sıfıra uzaklık

?Soru 10

[−4, 3) aralığındaki tam sayıların toplamı kaçtır?

✓ D. −4 dâhil, 3 hariç: −4, −3, −2, −1, 0, 1, 2; toplam −7. A 7, toplam yerine tam sayıların adedini yazmaktan; B −4, 3'ü de dâhil etmekten; C −3, −4'ü hariç tutup köşeli parantezi açık sanmaktan çıkar.Kaynak: Denklemler ve eşitsizlikler · Aralıklar: açık, kapalı, yarı açık
9
Daha fazla soru çözmek ister misin?Problemler konusundan 9 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →