Sözel ifadeden denkleme: problemi matematik diline çevirmek
MEB 9. sınıf · Nicelikler ve değişimler · Okuma 6 dk · 3 etkinlik
Önce hatırlaBirinci dereceden bir bilinmeyenli denklem nasıl çözülür, ax = b denkleminin çözüm kümesi ne zaman boş ya da R olur?Bağlantılı konudan (Denklemler ve eşitsizlikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
ax + b = 0 (a ≠ 0) biçimindeki denkleme birinci dereceden bir bilinmeyenli denklem denir; çözümü x = −b/a'dır. Denklem bir terazi gibidir: iki tarafa aynı işlem yapılırsa denge bozulmaz. ax = b'de a ≠ 0 ise tek çözüm vardır; a = 0 ve b ≠ 0 ise çözüm kümesi boş kümedir; a = 0 ve b = 0 ise her gerçek sayı çözümdür.
✎Konu anlatımı
Problemlerde sözel ifade denkleme nasıl çevrilir?
Kısa cevap: Problemi denkleme çevirmek için önce bilinmeyene bir harf ver, sonra cümleyi parça parça cebire çevir: “fazlası” toplama, “eksiği” çıkarma, “katı” çarpma, “yarısı” 2'ye bölme olur. Sıra önemlidir: bir sayının 3 fazlasının yarısı (x + 3)/2, yarısının 3 fazlası x/2 + 3'tür.Bir problemin zor kısmı çoğu zaman hesap değil, Türkçe cümleyi matematik diline çevirmektir.
Denklemler ve eşitsizlikler sayfasında gördüğümüz birinci dereceden denklemleri çözmeyi artık biliyoruz; problemlerde eksik olan tek adım denklemi kurmaktır. Bunun için dört adım yeter: bulunacak şeye bir harf ver (çoğu zaman en küçük nicelik x olsun, kesir çıkmasın), cümleyi parça parça cebire çevir, denklemi çöz, bulduğun değeri soruda istenen şeye dönüştür.
Türkçede işlem okuma sırasıyla yapılır
“Bir sayının 3 fazlasının yarısı” cümlesini soldan sağa oku: önce sayı, sonra 3 fazlası, en son bunun yarısı. Son söylenen işlem, öncekilerin hepsine uygulanır; bu yüzden parantez gerekir: (x + 3) ÷ 2. “Yarısının 3 fazlası” dendiğinde ise önce yarısı alınır, 3 sonra eklenir: x ÷ 2 + 3.
| Sözel ifade | Cebirsel karşılığı | Dikkat |
|---|---|---|
| x'in 5 fazlası / 5 eksiği | x + 5 / x − 5 | “5 eksiği” x − 5'tir, 5 − x değil. |
| x'in 3 katının 4 eksiği | 3x − 4 | Önce kat, sonra eksik. |
| x'in 4 eksiğinin 3 katı | 3(x − 4) | Kat, eksiğin tamamına uygulanır. |
| a, b'den 7 fazladır | a = b + 7 | Büyük olan a'dır; 7 küçüğe eklenir. |
| a'nın b'ye oranı 2/3 | a = 2k, b = 3k | Oran ve orantı sayfasında gördüğümüz k sabiti. |
| ardışık iki çift sayı | 2n, 2n + 2 | Temel kavramlar sayfasında görmüştük. |
Bir sayının 4 katının 7 eksiği, aynı sayının 2 katının 9 fazlasına eşittir. Bu sayı kaçtır?
- Sayıya x de: “4 katının 7 eksiği” 4x − 7, “2 katının 9 fazlası” 2x + 9.
- Eşitle ve çöz: 4x − 7 = 2x + 9 → 2x = 16 → x = 8.
- Kontrol: 4 · 8 − 7 = 25 ve 2 · 8 + 9 = 25.
Cevap: 8
Bir sinemada öğrenci bileti, tam biletin yarısından 10 TL fazladır. 3 tam ve 5 öğrenci bileti için toplam 490 TL ödeniyor. Bir öğrenci bileti kaç TL'dir?
- Tam bilete x de. “Yarısından 10 TL fazla” x2 + 10 olur; x + 102 değil.
- Toplamı yaz: 3x + 5(x2 + 10) = 490.
- 2 ile genişlet: 6x + 5x + 100 = 980 → 11x = 880 → x = 80.
- Soru öğrenci biletini soruyor: 80 ÷ 2 + 10 = 50.
Cevap: 50 TL
✔ Doğru
- “a, b'den 5 fazladır” → a = b + 5
- “x'in 3 eksiğinin 2 katı” → 2(x − 3)
- x bulunduktan sonra sorulan nicelik hesaplanır.
✘ Sık yapılan hata
- a + 5 = b: fazlalık küçük olana eklenmeli.
- 2x − 3: kat, eksiğin tamamına uygulanmalı.
- Tam bilet fiyatını (80) öğrenci bileti diye işaretlemek.
Nasıl sorulurTYT'de problemler uzun bir gündelik durumla (fatura, bilet, alışveriş, taksit) gelir; çoğu tek bir denklemle çözülür. Önce soruyu oku ve bulunacak şeyi yaz, sonra en küçük niceliğe x ver ki kesir çıkmasın.
Tuzak“… fazladır” cümlesini ters kurmak ve x'i bulup sorulan niceliği (toplam fiyat, öteki kişinin payı) hesaplamadan işaretlemektir.
⇄Bilgi eşleştirme sözelden cebire
?Soru çöz
Bir sayının 5 fazlasının yarısı, aynı sayının 3 katının 5 eksiğine eşittir. Bu sayı kaçtır?
▭Sen çöz örnekle aynı yapı
Bir sayının 4 katının 9 eksiği, aynı sayının 2 katının 5 fazlasına eşitse bu sayı olur.