Oran ve orantı: doğru orantı, ters orantı, orantı sabiti, bileşik orantı

Problemlerin yarısı aslında bir orantıdır. Orantı sabitiyle düşünmeyi, doğru ve ters orantıyı ayırmayı, bileşik orantıyı ve orantılı paylaştırmayı çözümlü örneklerle anlatıyoruz.

6 durakTYT · KPSS
13 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 13tamamlanan etkinlik
9 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · ORAN

Oran ve orantı: iki çokluğu karşılaştırmak

KPSS / TYT Matematik · Oran ve orantı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBasit, bileşik ve tam sayılı kesir nedir, kesirler nasıl sadeleştirilir ve genişletilir?Bağlantılı konudan (Rasyonel ve ondalık sayılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Payı paydasından küçük kesre basit kesir, payı paydasına eşit ya da büyük olana bileşik kesir, bir tam sayı ile basit kesrin birlikte yazılışına tam sayılı kesir denir (3 2/5 = 17/5). Pay ve payda aynı sayıyla çarpılırsa kesir genişler, bölünürse sadeleşir; değeri değişmez. Bu yüzden 2/3, 4/6 ve 10/15 denk kesirlerdir.

Kesir türleri ve sadeleştirme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Oran ve orantı nedir, içler dışlar çarpımı nasıl kullanılır?

Kısa cevap: Oran, iki çokluğun bölme yoluyla karşılaştırılmasıdır: a/b ya da a : b (b ≠ 0). Aynı birimli çoklukların oranı birimsizdir (3 kız : 5 erkek), farklı birimlilerin oranı birimlidir (km/sa). İki oranın eşitliğine orantı denir: a/b = c/d ise içler çarpımı dışlar çarpımına eşittir, a · d = b · c.

Bir sınıfta 12 kız ve 20 erkek varsa “her 3 kıza 5 erkek düşer” demek, iki sayıyı tek bir karşılaştırmaya indirmektir.

12 kız ve 20 erkek, oran olarak 1220 = 35 yazılır; oran da kesir gibi sadeleşir. Oran gerçek sayıları değil, ilişkiyi söyler: 3 : 5 oranındaki bir sınıfta 3 kız ve 5 erkek de olabilir, 21 kız ve 35 erkek de. Bu yüzden oranı verilen çokluklar 3k ve 5k diye yazılır; k, rasyonel ve ondalık sayılar sayfasında sadeleşmiş kesirde kullandığımız ortak çarpanın ta kendisidir.

Orantı ve içler dışlar

İki oran birbirine eşitse bir orantı kurulur: ab = cd. İki tarafı b · d ile çarpınca a · d = b · c çıkar: içler (b ve c) çarpımı dışlar (a ve d) çarpımına eşittir. Orantıda bilinmeyen bulmanın en kısa yolu budur.

ab = cd ⇔ a · d = b · c a : b = 3 : 5 → a = 3k, b = 5kBirimli oran örneği: 240 km / 3 sa = 80 km/sa.
Çözümlü örnek

x + 2x − 1 = 52 olduğuna göre x kaçtır?

  1. İçler dışlar: 2(x + 2) = 5(x − 1).
  2. 2x + 4 = 5x − 5 → 3x = 9 → x = 3.

Cevap: 3

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir sınıfta kızların sayısının erkeklerin sayısına oranı 3/5'tir. Sınıfa 4 kız öğrenci katılınca bu oran 5/7 oluyor. Başlangıçta sınıfta kaç kız vardı?

  1. Kız 3k, erkek 5k.
  2. 3k + 45k = 57 → 21k + 28 = 25k → k = 7.
  3. Kız sayısı 3 · 7 = 21. Kontrol: 25/35 = 5/7.

Cevap: 21

Değişen yalnız kız şeridi; erkek şeridi 5k olarak kalır. Uzunluklar öğrenci sayısıyla orantılı: 1 parça = k = 7 öğrenci.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • Oran 3 : 5 ise sayılar 3k ve 5k.
  • Orantıda içler çarpımı = dışlar çarpımı.
  • Oranı yazarken sırayı sorudaki gibi koru.

✘ Sık yapılan hata

  • Oran 3 : 5 diye kız sayısını 3 sanmak.
  • “Kızların erkeklere oranı”nı erkek/kız diye ters yazmak.
  • Biri değişince ötekinin de değiştiğini sanmak (erkek sayısı aynı kalır).
Akılda kalsın: Oran bir tariftir, miktar değil: “3 ölçek un, 5 ölçek su” 3k ve 5k demektir. Oranı gördüğün anda k'yi yaz.
Sınavda

Nasıl sorulurOranı verilen iki çokluktan birine ekleme ya da çıkarma yapılır, yeni oran verilir ve başlangıç değeri sorulur.

TuzakOranı yazarken sırayı ters çevirmek (kızların erkeklere oranı = kız/erkek) ve değişmeyen çokluğu da değiştirmektir.

?Soru çöz

ab = 34 olduğuna göre 2a + ba + b oranı kaçtır?

✓ B. a = 3k, b = 4k: (6k + 4k) / (3k + 4k) = 10k / 7k = 10/7. A 11/7, oranı ters okuyup a = 4k, b = 3k almaktan; C 5/2, paydada a + b yerine yalnız b'yi kullanmaktan (10/4); D 6/7, payda b'yi eklemeyi unutup 2a/(a + b) hesaplamaktan çıkar.

▭Sen çöz içler dışlar

x12 = 58 ise x = olur.

7,59,6156
KURAL · ORANTI SABİTİ

Orantı sabiti: bütün oranların ortak k'si

KPSS / TYT Matematik · Oran ve orantı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEBOB nedir, iki sayının en büyük ortak böleni nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (EBOB ve EKOK). Önce kendin cevapla, sonra aç.

EBOB (en büyük ortak bölen), verilen sayıların hepsini tam bölen en büyük pozitif tam sayıdır. Asal çarpanlara ayrılmış yazılışta yalnız ortak asallar, küçük üsleriyle alınıp çarpılır: 84 = 2² · 3 · 7 ve 120 = 2³ · 3 · 5 için EBOB = 2² · 3 = 12. Aralarında asal sayıların EBOB'u 1'dir.

EBOB: en büyük ortak bölen

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Orantı sabiti nedir, a/b = c/d = k biçimindeki orantılarda toplam nasıl kullanılır?

Kısa cevap: a/b = c/d = e/f = k eşitliğindeki k'ye orantı sabiti denir; her pay paydasının k katıdır: a = bk, c = dk, e = fk. Bu yüzden payların toplamının paydaların toplamına oranı da k'dir. a/3 = b/4 = c/5 ve a + b + c = 48 ise 12k = 48, k = 4; a = 12, b = 16, c = 20 olur.

Üç arkadaş bir pastayı 3, 4 ve 5 dilim alacak biçimde paylaşıyorsa her dilimin büyüklüğü aynı k'dir; pastanın tamamı 12k eder.

Birden çok oran aynı değere eşitse bu ortak değere orantı sabiti denir ve genellikle k ile gösterilir. Bütün çokluklar k cinsinden yazılınca problem tek bilinmeyenli bir denkleme iner. Payları toplayıp paydaları toplamak da aynı k'yi verir: a + c + eb + d + f = k(b + d + f)b + d + f = k.

Oran zinciri

a : b ve b : c ayrı ayrı verilirse ortak çokluk b, iki oranda eşit sayıya getirilir; bunun için EBOB ve EKOK sayfasında gördüğümüz EKOK kullanılır. a : b = 2 : 3 ve b : c = 4 : 5 ise b'yi 12 yapmak için ilk oran 4 ile, ikincisi 3 ile genişletilir: 8 : 12 ve 12 : 15. Böylece a : b : c = 8 : 12 : 15.

Ortak halka b iki oranda farklı sayıda parçaya bölünmüş: 3 parça ve 4 parça. Parçaları 12 birimlik aynı şeride sığdırınca a 8, c 15 birim olur.Görsel: Sınav Defteri
ab = cd = k ⇒ a + cb + d = k a : b : c = 2 : 3 : 5 → 2k, 3k, 5k
Çözümlü örnek

a3 = b4 = c5 ve a + b + c = 48 ise a, b ve c kaçtır?

  1. a = 3k, b = 4k, c = 5k: 12k = 48 → k = 4.
  2. a = 12, b = 16, c = 20.

Cevap: 12, 16, 20

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir kutudaki kırmızı bilyelerin mavi bilyelere oranı 2 : 3, mavi bilyelerin yeşil bilyelere oranı 4 : 5'tir. Yeşil bilyeler kırmızılardan 21 fazla olduğuna göre kutuda kaç bilye vardır?

  1. Ortak çokluk mavi: 3 ve 4'ün EKOK'u 12. İlk oranı 4, ikinciyi 3 ile genişlet: kırmızı : mavi : yeşil = 8 : 12 : 15 (şerit modelindeki zincirin aynısı).
  2. Kırmızı 8k, mavi 12k, yeşil 15k: 15k − 8k = 7k = 21 → k = 3.
  3. Toplam 35k = 105. Kontrol: 24 : 36 = 2 : 3, 36 : 45 = 4 : 5, 45 − 24 = 21.

Cevap: 105

✔ Doğru

  • Bütün çoklukları k ile yaz.
  • Oran zincirinde ortak çokluğu EKOK'a getir.
  • Önce k'yi bul, sonra istenen çokluğu hesapla.

✘ Sık yapılan hata

  • k'yi cevap sanmak.
  • Oran zincirinde 2 : 3 : 5 diye uçları yan yana koymak.
  • a/3 = b/4'ü a = 3, b = 4 diye okumak.
Akılda kalsın: Oranlar eşitse hepsine tek bir k yeter. Zincirde ortak halkayı (b) iki oranda aynı sayıya getir.
Sınavda

Nasıl sorulurÜç çokluğun oranı ve toplamı (ya da bir doğrusal birleşimi) verilip içlerinden biri sorulur; ya da iki ayrı oran verilip üçlü oran istenir.

TuzakBulunan k'yi cevap sanmak ve oran zincirinde ortak çokluğu eşitlemeden oranları yan yana yazmaktır.

?Soru çöz

a2 = b5 = c7 ve 3a − b + c = 24 olduğuna göre c kaçtır?

✓ C. a = 2k, b = 5k, c = 7k: 6k − 5k + 7k = 8k = 24, k = 3; c = 21. A 3, orantı sabitini cevap sanmaktan; B 8, k'nin katsayısını (8k) cevap sanmaktan; D 7, c'yi paydasındaki sayıya eşit sanıp k'yi atlamaktan çıkar.

▭Sen çöz oran zinciri

x : y = 3 : 5 ve y : z = 2 : 7 ise x : y : z = 6 : 10 : olur.

3571421
KAVRAM · DOĞRU ORANTI

Doğru orantı: biri kaç katına çıkarsa öteki de o kadar

MEB 9. sınıf · Nicelikler ve değişimler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKesirlerde toplama, çıkarma, çarpma ve bölme nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Rasyonel ve ondalık sayılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kesirlerde toplama ve çıkarma için paydalar EKOK'ta eşitlenir, paylar toplanır ya da çıkarılır. Çarpmada pay payla, payda paydayla çarpılır. Bölmede birinci kesir aynen yazılır, ikinci kesir ters çevrilip çarpılır. Çarpmadan önce çapraz sadeleştirme yapmak hesabı küçültür ve hata riskini azaltır.

Kesirlerde dört işlem

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Doğru orantı nedir, doğru orantılı iki çokluk nasıl tanınır?

Kısa cevap: İki çokluktan biri kaç katına çıktığında öteki de aynı kata çıkıyorsa bu çokluklar doğru orantılıdır; oranları sabittir: y/x = k, yani y = kx. Grafiği başlangıç noktasından geçen bir doğrudur. Alınan ürün miktarı ile ödenen tutar, gidilen yol ile harcanan yakıt doğru orantılı çokluklara örnektir.

3 kg elma 45 lira ise 6 kg 90 lira eder: miktar iki katına çıkınca tutar da iki katına çıkar.

Doğru orantının ölçütü “ikisi birlikte artıyor” değildir; aynı oranda artmalarıdır. Kilogramı 15 lira olan elmada tutarın miktara oranı hep 15'tir: 453 = 906 = 15. Bu sabit oran, birim fiyattır; y = kx ilişkisinin grafiğini fonksiyonlar sayfasında doğrusal fonksiyon olarak yeniden göreceğiz. Yaş ile boy birlikte artar ama doğru orantılı değildir; 10 yaşındaki çocuk 5 yaşındakinin iki katı boyda değildir.

Elma: kilogramı 15 lira (y = 15x)
Miktar (kg)12346
Tutar (TL)1530456090
Tutar ÷ miktar1515151515
yx = k y = k · x y1x1 = y2x2Grafik: başlangıç noktasından (0, 0) geçen doğru; k eğimdir.
Çözümlü örnek

3 kg elma 45 lira ise 7 kg elma kaç liradır?

  1. Doğru orantı: 453 = y7.
  2. y = 15 · 7 = 105.

Cevap: 105 lira

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir aracın yakıt tüketimi gittiği yolla doğru orantılıdır; araç 240 km'de 18 litre yakıt harcıyor. Deposunda 45 litre yakıt bulunan araç 360 km gittikten sonra depoya 12 litre yakıt ekleniyor. Araç bundan sonra en çok kaç km daha gidebilir?

  1. Yakıt/yol sabit: 18240 = y360 → y = 27 litre harcanır.
  2. Depoda 45 − 27 + 12 = 30 litre yakıt olur.
  3. 18240 = 30x → 18x = 7 200 → x = 400.

Cevap: 400 km

✔ Doğru

  • Doğru orantıda y/x sabit.
  • Grafik (0, 0)'dan geçen doğru.
  • Önce birim değeri bul (1 kg kaç lira?).

✘ Sık yapılan hata

  • “İkisi de artıyor” diye doğru orantı sanmak (yaş ve boy).
  • Artış miktarını eklemek: 3 kg → 7 kg için 45 + 4.
  • Orantıyı çapraz kurmak: 45/3 = 7/y.
Akılda kalsın: Doğru orantının imzası sabit bölümdür: y ÷ x hep aynı. Kararsızsan “biri 2 katı olursa öteki de 2 katı olur mu?” diye sor.
Sınavda

Nasıl sorulurBirim fiyat, yakıt tüketimi, tarif miktarı ya da döviz çevirme problemleri gelir; bazen bir tablo ya da grafik verilir ve doğru orantılı olup olmadığı sorulur.

TuzakBirlikte artan her çokluğu doğru orantılı sanmak ve orantıyı çapraz kurmaktır.

?Soru çöz

x ile y doğru orantılıdır. x = 6 iken y = 15 olduğuna göre y = 25 iken x kaçtır?

✓ D. y/x sabit: 15/6 = 25/x → 15x = 150 → x = 10. A 3,6, ters orantı kurup 6 · 15 = 25x yazmaktan; B 16, y'deki 10'luk artışı x'e eklemekten; C 62,5, orantı sabitini (2,5) yanlış yönde kullanıp 25 · 2,5 yapmaktan çıkar.

▭Sen çöz birim değer

4 defter 60 TL ise bir defter TL, 7 defter TL olur.

1510563420
KAVRAM · TERS ORANTI

Ters orantı: biri iki katına çıkınca öteki yarıya iner

KPSS / TYT Matematik · Oran ve orantı · Okuma 5 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaOran ve orantı nedir, içler dışlar çarpımı nasıl kullanılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Oran, iki çokluğun bölme yoluyla karşılaştırılmasıdır: a/b ya da a : b (b ≠ 0). Aynı birimli çoklukların oranı birimsizdir (3 kız : 5 erkek), farklı birimlilerin oranı birimlidir (km/sa). İki oranın eşitliğine orantı denir: a/b = c/d ise içler çarpımı dışlar çarpımına eşittir, a · d = b · c.

Oran ve orantı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ters orantı nedir, doğru orantıdan nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: İki çokluktan biri kaç katına çıktığında öteki aynı oranda azalıyorsa bu çokluklar ters orantılıdır; çarpımları sabittir: x · y = k. Bir işi yapan işçi sayısı ile işin süresi, sabit bir yolda hız ile süre ters orantılıdır. 6 işçinin 10 günde bitirdiği işi 4 işçi 15 günde bitirir, çünkü 6 · 10 = 4 · 15.

Bir yolu 60 km/sa ile 5 saatte alıyorsan, hızını iki katına çıkarınca yol yarı sürede biter.

Ters orantıda sabit kalan şey çarpımdır: işçi sayısı × gün = yapılan toplam iş, hız × süre = yol. Bir çokluk artarken öteki azalır ama ters orantı için bu da yetmez; azalma tam aynı oranda olmalıdır. Doğru orantıyla karıştırmamanın yolu “sabit kalan ne?” diye sormaktır: bölüm mü, çarpım mı?

Doğru orantıda noktalar başlangıçtan geçen bir doğru üzerindedir; ters orantıda eğri hep azalır ama eksenlere hiç değmez.Görsel: Sınav Defteri
Doğru orantı ve ters orantı yan yana
Doğru orantıTers orantı
Sabit olanbölüm: y / x = kçarpım: x · y = k
x iki katına çıkıncay iki katına çıkary yarıya iner
Grafik(0, 0)'dan geçen doğrueksenlere yaklaşan azalan eğri
Örnekmiktar–tutar, yol–yakıtişçi–gün, hız–süre (sabit yol)
Kurulumy₁ / x₁ = y₂ / x₂x₁ · y₁ = x₂ · y₂
Çözümlü örnek

6 işçi bir işi 10 günde bitiriyor. Aynı hızda çalışan 4 işçi bu işi kaç günde bitirir?

  1. İşçi azalınca süre uzar: ters orantı. Sabit olan toplam iş: 6 · 10 = 60 işçi-gün.
  2. 4 · x = 60 → x = 15.

Cevap: 15 gün

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

8 işçi bir işin 35'ini 15 günde bitiriyor. Ardından 4 işçi ayrılıyor. Kalan işçiler aynı hızla çalışırsa kalan iş kaç günde biter?

  1. İşin 35'i 8 · 15 = 120 işçi-gün; işin 15'i 40 işçi-gün.
  2. Kalan iş 25: 2 · 40 = 80 işçi-gün.
  3. Kalan 4 işçi: 4 · x = 80 → x = 20. İşçi yarıya inince aynı iş için süre iki katına çıkar.

Cevap: 20 gün

✔ Doğru

  • Ters orantıda çarpım sabit.
  • İşçi artarsa gün azalır.
  • Kurmadan önce “sabit kalan ne?” diye sor.

✘ Sık yapılan hata

  • Ters orantılı çoklukları doğru orantı gibi kurmak (6/10 = 4/x).
  • Azalan her ilişkiyi ters orantı sanmak.
  • Süreden aynı miktarda azalma beklemek (fark sabit sanmak).
Akılda kalsın: Doğru orantıda bölüm, ters orantıda çarpım sabittir. Problemi kurmadan önce sor: “Biri 2 katı olursa öteki 2 katı mı olur, yarısı mı?”
Sınavda

Nasıl sorulurİşçi-gün, hız-süre, musluk sayısı-dolma süresi gibi durumlar ya da bir tablo verilip x ile y'nin nasıl orantılı olduğu sorulur.

TuzakTers orantılı çoklukları doğru orantı gibi kurmaktır; şıklarda bu hatanın sonucu mutlaka bulunur.

?Soru çöz

x ile y ters orantılıdır. x = 8 iken y = 6 olduğuna göre x = 12 iken y kaçtır?

✓ A. Çarpım sabit: 8 · 6 = 48 = 12 · y → y = 4. B 9, doğru orantı kurup 6/8 = y/12 yazmaktan; C 10, x'teki 4'lük artışı y'ye eklemekten; D 72, çarpımı x ile bölmek yerine y'yi 12 ile çarpmaktan çıkar.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

6 işçinin 10 günde bitirdiği bir işi aynı hızda çalışan 5 işçi günde, 15 işçi günde bitirir.

1248259

⇄Bilgi eşleştirme sabit kalan ne?

YÖNTEM · BİLEŞİK ORANTI

Bileşik orantı ve ölçek: üç çokluk bir arada

KPSS / TYT Matematik · Oran ve orantı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOrantı sabiti nedir, a/b = c/d = k biçimindeki orantılarda toplam nasıl kullanılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

a/b = c/d = e/f = k eşitliğindeki k'ye orantı sabiti denir; her pay paydasının k katıdır: a = bk, c = dk, e = fk. Bu yüzden payların toplamının paydaların toplamına oranı da k'dir. a/3 = b/4 = c/5 ve a + b + c = 48 ise 12k = 48, k = 4; a = 12, b = 16, c = 20 olur.

Orantı sabiti ve oran zinciri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bileşik orantı nedir, harita ölçeği ile gerçek uzunluk nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Üç ya da daha fazla çokluğun birlikte değiştiği problemlere bileşik orantı denir. Her çokluğun aranan çoklukla doğru mu ters mi orantılı olduğu ayrı ayrı belirlenir. İşçi problemlerinde işçi sayısı × günlük saat × gün, yapılan işle orantılıdır. Ölçek, harita uzunluğunun gerçek uzunluğa oranıdır: 1 : 200 000 ölçekte 1 cm, 2 km'dir.

Bir tarifi 4 kişilikten 10 kişiliğe çevirmek doğru orantıdır; bir de pişirme süresi ve fırın sayısı işin içine girerse bileşik orantı olur.

Bileşik orantıda en güvenli yol, sabit kalan birim işi bulmaktır; aynı fikri işçi ve havuz problemleri sayfasında iş hızıyla yeniden göreceğiz. 5 işçi günde 8 saat çalışarak bir işi 12 günde bitiriyorsa iş 5 · 8 · 12 = 480 “işçi-saat”tir. İşçi sayısı, saat ve gün değişse de aynı iş için bu çarpım sabit kalır; çünkü hepsi işle doğru, birbiriyle ters orantılıdır. İş miktarı da değişiyorsa çarpım işle orantılı olur: işçi · saat · güniş sabittir.

Ölçek

Harita ve çizimlerde ölçek, çizimdeki uzunluğun gerçek uzunluğa oranıdır ve birimsiz yazılır: 1 : 200 000, haritada 1 cm'nin gerçekte 200 000 cm, yani 2 km olduğunu söyler. Birim çevirme bu soruların asıl tuzağıdır: 1 km = 100 000 cm. Çizim k oranında küçültülmüşse alanlar k² oranında küçülür; 1 : 100 ölçekli bir planda 1 cm², gerçekte 10 000 cm² = 1 m²'dir.

işçi · saat · güniş = sabit ölçek = çizimdeki uzunlukgerçek uzunluk1 km = 1 000 m = 100 000 cm.
Çözümlü örnek

5 işçi günde 8 saat çalışarak bir işi 12 günde bitiriyor. Aynı hızda çalışan 6 işçi günde 10 saat çalışırsa aynı işi kaç günde bitirir?

  1. İş sabit: 5 · 8 · 12 = 6 · 10 · x.
  2. 480 = 60x → x = 8.

Cevap: 8 gün

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

1 : 250 000 ölçekli bir haritada A ile B kentleri arası 6 cm, B ile C arası 4,8 cm'dir. Bir araç A'dan B'ye saatte 90 km, B'den C'ye saatte 60 km hızla gidiyor. Araç A'dan C'ye kaç dakikada varır?

  1. Ölçek: 1 cm = 250 000 cm = 2,5 km.
  2. AB = 6 · 2,5 = 15 km, BC = 4,8 · 2,5 = 12 km.
  3. Süre = yol ÷ hız: 15 ÷ 90 saat = 10 dk, 12 ÷ 60 saat = 12 dk; toplam 22 dk.

Cevap: 22 dakika

Haritadaki uzunluklar ölçekli: 1 cm = 250 000 cm = 2,5 km. Önce cm'yi km'ye çevir, sonra süreyi hesapla.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • Önce sabit kalan birim işi bul.
  • Her çokluğun doğru mu ters mi olduğunu ayrı karar ver.
  • Ölçekte cm'den km'ye 100 000'e böl.

✘ Sık yapılan hata

  • Bir çokluğun değişimini hesaba katmamak.
  • Saati işle ters orantılı sanmak.
  • cm'yi km'ye 1 000'e bölerek çevirmek.
Akılda kalsın: Bileşik orantıda emeği çarp: işçi × saat × gün. Aynı iş için emek aynı, iki kat iş için iki kat. Ölçekte önce cm olarak hesapla, en sonda km'ye çevir.
Sınavda

Nasıl sorulurİşçi, makine, saat ve gün sayısının birlikte değiştiği üretim soruları ya da harita ölçeğiyle uzaklık ve alan soruları gelir.

TuzakDeğişen çokluklardan birini hesaba katmamak ve ölçekte birim çevirmeyi atlamaktır.

?Soru çöz

Özdeş 8 makine 6 saatte 480 parça üretiyor. Aynı makinelerden 6 tanesi 10 saatte kaç parça üretir?

✓ A. Bir makine bir saatte 480 ÷ (8 · 6) = 10 parça; 6 makine 10 saatte 6 · 10 · 10 = 600. B 360, makine sayısını değiştirip saat değişimini unutmaktan; C 800, saati değiştirip makine sayısındaki azalmayı unutmaktan; D 216, saati üretimle ters orantılı sanmaktan çıkar.

↕Gerçek uzunluğa göre küçükten büyüğe sırala

  1. 1 : 100 000 ölçekte 8 cm
  2. 1 : 50 000 ölçekte 10 cm
  3. 1 : 500 000 ölçekte 2 cm
  4. 1 : 25 000 ölçekte 12 cm
  5. 1 : 200 000 ölçekte 3 cm
PROBLEM · PAYLAŞTIRMA

Orantılı paylaştırma: payı büyük olan kim?

KPSS / TYT Matematik · Oran ve orantı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDoğru orantı nedir, doğru orantılı iki çokluk nasıl tanınır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İki çokluktan biri kaç katına çıktığında öteki de aynı kata çıkıyorsa bu çokluklar doğru orantılıdır; oranları sabittir: y/x = k, yani y = kx. Grafiği başlangıç noktasından geçen bir doğrudur. Alınan ürün miktarı ile ödenen tutar, gidilen yol ile harcanan yakıt doğru orantılı çokluklara örnektir.

Doğru orantı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Doğru ve ters orantılı paylaştırma nasıl yapılır, altın oran nedir?

Kısa cevap: Bir miktar 2, 3 ve 4 sayılarıyla doğru orantılı paylaştırılırsa paylar 2k, 3k ve 4k olur; büyük sayı büyük pay alır. 2, 3 ve 6 sayılarıyla ters orantılı paylaştırılırsa paylar 1/2, 1/3, 1/6 ile orantılıdır; paydaların EKOK'u ile genişletilince 3k, 2k ve k olur, küçük sayı büyük pay alır. Altın oran yaklaşık 1,618'dir.

Bir ikramiye yaşa göre paylaştırılırsa en yaşlı en çok alır; çalışılmayan güne göre paylaştırılırsa en çok çalışan.

Doğru orantılı paylaştırmada paylar verilen sayıların k katlarıdır; payların toplamı paylaştırılan miktara eşitlenir: 2k + 3k + 4k = 900 → k = 100. Ters orantılı paylaştırmada ise sayıların tersleriyle doğru orantılı paylaştırılır; kesirlerle uğraşmamak için tersler paydaların EKOK'u ile genişletilir: 2, 3, 6 için 12 : 13 : 16 = 3 : 2 : 1. Bu yüzden ters orantıda en küçük sayı en büyük payı alır.

doğru orantılı (2, 3, 4): 2k, 3k, 4k ters orantılı (2, 3, 6): 12 : 13 : 16 = 3k : 2k : k

Altın oran

Bir doğru parçası, büyük parçanın küçük parçaya oranı bütünün büyük parçaya oranına eşit olacak biçimde ikiye bölünürse bu orana altın oran denir; değeri yaklaşık 1,618'dir ve φ (fi) ile gösterilir. Ayçiçeğinin tohum dizilişinde, bazı deniz kabuklarının sarmalında, mimaride ve resimde bu orana yakın örnekler görülür. Sınavda altın oranın hesaplanması değil, tanınması beklenir.

Çözümlü örnek

900 lira, üç kardeşe yaşları olan 2, 3 ve 4 ile doğru orantılı olarak paylaştırılıyor. Her kardeş kaç lira alır?

  1. Paylar 2k, 3k, 4k: 9k = 900 → k = 100.
  2. 200, 300 ve 400 lira.

Cevap: 200, 300, 400 lira

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir ödül, üç yarışmacıya parkuru bitirme süreleri olan 20, 30 ve 60 dakikayla ters orantılı olarak paylaştırılıyor. En hızlı yarışmacı en yavaş yarışmacıdan 840 lira fazla aldığına göre ödül kaç liradır?

  1. Ters orantı: 120 : 130 : 160; 60 ile genişlet: 3 : 2 : 1 → paylar 3k, 2k, k.
  2. En hızlı (20 dk) 3k, en yavaş (60 dk) k: 3k − k = 2k = 840 → k = 420.
  3. Ödül 6k = 2 520 lira (paylar 1 260, 840, 420).

Cevap: 2 520 lira

Süre kısaldıkça şerit uzuyor: ters orantıda küçük sayı büyük payı alır. Şerit uzunlukları paylarla orantılı.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • Ters orantıda tersleri EKOK ile genişlet.
  • Ters orantıda en küçük sayı en büyük payı alır.
  • Payların toplamı miktara eşit olmalı (kontrol).

✘ Sık yapılan hata

  • Ters orantılıyı doğru orantılı gibi paylaştırmak.
  • Tersleri 1/2 + 1/3 + 1/6 = 1 diye toplayıp k = 1 200 almak.
  • Altın oranı 1,5 ya da 2 sanmak.
Akılda kalsın: Doğru orantıda sayılar, ters orantıda sayıların tersleri pay oranıdır. Tersleri EKOK ile çarpınca kesirler kaybolur.
Sınavda

Nasıl sorulurBir miktar yaşlarla, çalışma günleriyle ya da devamsızlıkla (ters) orantılı paylaştırılır; en büyük pay, en küçük pay ya da iki pay arasındaki fark sorulur.

Tuzak“ters orantılı” sözünü atlayıp sayıların kendisiyle paylaştırmaktır.

?Soru çöz

660 lira, 2, 3 ve 6 sayılarıyla ters orantılı olarak paylaştırılıyor. En küçük pay kaç liradır?

✓ B. Tersler 1/2, 1/3, 1/6 → 3 : 2 : 1; 6k = 660, k = 110; paylar 330, 220, 110; en küçüğü 110. A 120, doğru orantılı paylaştırıp 2/11'ini almaktan; C 330, en küçük yerine en büyük payı vermekten; D 220, ortanca payı vermekten çıkar.

▭Sen çöz doğru orantılı

1 400 lira 3, 4 ve 7 ile doğru orantılı paylaştırılırsa en büyük pay lira, en küçük pay lira olur.

700300400200100

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

x2 − 2xx2 − 4 ifadesinin en sade biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. x(x − 2) / [(x − 2)(x + 2)] → ortak çarpan x − 2 sadeleşir: x/(x + 2). A, x²'leri terim olarak silip −2x/−4 bırakmaktan; B, paydadaki yanlış çarpanı (x + 2) sadeleştirmekten; D, paydaki x'i de sadeleştirip yalnız 1 bırakmaktan çıkar.Kaynak: Çarpanlara ayırma · Rasyonel ifadeleri sadeleştirme

?Soru 2

x < y < 0 olduğuna göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?

✓ C. İki negatifin çarpımı pozitiftir. A, negatiflerde kare alınca yönün döndüğünü unutmaktan (x = −3, y = −2: 9 > 4); B, ters alınca yönün döndüğünü unutmaktan (−1/3 > −1/2); D, −1 ile çarpınca yönü çevirmemekten (3 > 2) çıkar.Kaynak: Denklemler ve eşitsizlikler · Eşitsizlik kuralları

?Soru 3

−4 < x < 2 ve 1 < y < 3 olduğuna göre x − y'nin alabileceği en büyük tam sayı değeri kaçtır?

✓ C. x − y: en küçük −4 − 3 = −7, en büyük 2 − 1 = 1; aralık (−7, 1), uç açık; en büyük tam sayı 0. A 1, açık ucu cevaba katmaktan; B −2, sınırları düz çıkarıp (−5, −1) bulmaktan; D 5, fark yerine toplamın üst sınırını (2 + 3) almaktan çıkar.Kaynak: Denklemler ve eşitsizlikler · Değer aralığı: x + y, x − y, x · y

?Soru 4

x ve y pozitif sayılardır. x + y = 12 ve x2 − y2 = 48 olduğuna göre x kaçtır?

✓ A. 12(x − y) = 48 → x − y = 4; x + y = 12 ile toplanınca 2x = 16, x = 8. B 4, x − y farkını x sanmaktan; C 6, toplamı ikiye bölüp x = y varsaymaktan; D 2, y'yi bulmak için yapılan bölmeyi (4 ÷ 2) sonuç sanmaktan çıkar.Kaynak: Çarpanlara ayırma · İki kare farkı

?Soru 5

x < −3 olduğuna göre |x + 3| − |x − 1| ifadesinin eşiti nedir?

✓ C. x < −3 ise iki içerik de negatif: |x + 3| = −x − 3, |x − 1| = 1 − x; (−x − 3) − (1 − x) = −4. A 4, iki mutlak değeri de içine bakmadan aynen açmaktan; B 2x + 2, yalnız birincisini aynen açmaktan; D −2x − 2, yalnız ikincisini aynen açmaktan çıkar.Kaynak: Mutlak değer · İçinin işaretine göre açma

?Soru 6

|3x − 6| = 9 denklemini sağlayan x değerlerinin toplamı kaçtır?

✓ B. 3x − 6 = 9 → x = 5; 3x − 6 = −9 → x = −1; toplam 4. A 5, yalnız pozitif durumu çözmekten; C 0, ikinci durumda eksiyi yalnız 3x'e verip −3x − 6 = 9 yazmaktan (x = −5); D 2, iki kökün tam ortasındaki noktayı (3x − 6 = 0) kök sanmaktan çıkar.Kaynak: Mutlak değer · Mutlak değerli denklemler

?Soru 7

|−5| − |3 − 8| + |−2| · |−3| işleminin sonucu kaçtır?

✓ B. |−5| = 5, |3 − 8| = |−5| = 5, |−2| · |−3| = 6; 5 − 5 + 6 = 6. A 16, |3 − 8|'i −5 alıp çıkarınca eklemekten; C −6, son çarpımı −6 sanmaktan; D −4, |−5|'i −5 alıp mutlak değeri “işaret değiştir” sanmaktan çıkar.Kaynak: Mutlak değer · Mutlak değer: sıfıra uzaklık

?Soru 8

x2 + x − 12 ifadesinin çarpanlarına ayrılmış biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Çarpımı −12, toplamı +1 olan çift 4 ve −3: (x + 4)(x − 3). A, sayıları doğru bulup işaretleri ters yazmaktan (toplam −1 olur); C, çarpımı −12 tutturup toplamı (4) kontrol etmemekten; D, yine yalnız çarpıma bakmaktan (toplam 11) çıkar.Kaynak: Çarpanlara ayırma · Üç terimliler: x² + bx + c

?Soru 9

|x + 1| + |x − 5| ifadesinin alabileceği en küçük değer kaçtır?

✓ D. Noktalar −1 ve 5; aralarındaki uzaklık 6, x bu aralıktayken toplam 6'dır. A 4, |x + 1|'deki noktayı +1 sanıp 5 − 1 almaktan; B 0, mutlak değerlerin aynı anda sıfır olabileceğini sanmaktan; C 5, iki noktadan büyük olanı (5) cevap sanmaktan çıkar.Kaynak: Mutlak değer · Uzaklık toplamının en küçük değeri

?Soru 10

4 − 3x > 13 eşitsizliğini sağlayan en büyük x tam sayısı kaçtır?

✓ B. −3x > 9 → −3'e bölünce yön döner: x < −3; en büyük tam sayı −4. A −3, kesin eşitsizlikte ucu dâhil etmekten; C −2, yönü çevirmeyip x > −3 yazmaktan; D 3, katsayının işaretini atlayıp 3x > 9 çözmekten çıkar.Kaynak: Denklemler ve eşitsizlikler · Eşitsizlik çözme, tam sayı değerleri
9
Daha fazla soru çözmek ister misin?Problemler konusundan 9 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →