Kusur yeteneği: yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, sağır-dilsizlik ve geçici nedenler
Hukuk · Ceza Hukuku (Genel Hükümler ve Ceza Muhakemesi Hukuku) · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTCK yer bakımından nasıl uygulanır? Yurt dışında işlenen suçlarda Türk vatandaşı ve yabancı hangi şartlarla Türkiye'de yargılanır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Ceza hukukunun temel ilkeleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
TCK'da asıl ilke ülkeselliktir: Türkiye'de işlenen suçlara Türk kanunları uygulanır; fiilin kısmen ya da tamamen Türkiye'de işlenmesi veya neticenin Türkiye'de gerçekleşmesi yeterlidir (m.8). Yurt dışında işlenen suçlarda ise Türk kanunu ancak kanunda sayılan şartlarla uygulanır: vatandaşın işlediği suçlarda alt sınırı en az 1 yıl hapis (m.11), yabancının Türkiye zararına işlediği suçlarda alt sınırı en az 1 yıl hapis ve Adalet Bakanının istemi (m.12), soykırım, işkence, uyuşturucu ticareti gibi suçlarda kim işlerse işlesin (m.13).
✎Konu anlatımı
TCK'ya göre yaş küçüklüğü ceza sorumluluğunu nasıl etkiler? 12, 15 ve 18 yaş sınırları, akıl hastalığı ve sağır-dilsizlik hükümleri nelerdir?
Kısa cevap: TCK'ya göre fiili işlediği sırada 12 yaşını doldurmamış çocuğun ceza sorumluluğu yoktur ve hakkında kovuşturma yapılamaz (m.31). 12–15 yaş arasındaki çocuk, fiilin anlam ve sonuçlarını algılayamıyorsa cezalandırılmaz; algılıyorsa indirimli ceza alır. 15–18 yaş arasındakilerin cezası da indirilir. Akıl hastalığı nedeniyle algılama ya da yönlendirme yeteneği olmayan ya da önemli ölçüde azalan kişiye ceza verilmez, güvenlik tedbiri uygulanır (m.32). İradi olarak alınan alkol veya uyuşturucu ceza sorumluluğunu etkilemez (m.34).On dört yaşındaki bir çocuk, sınıf arkadaşının telefonunu çaldı. Aynı fiili on bir yaşındaki kardeşi işlese, ya da on yedi yaşındaki ağabeyi? Üçü için kanunun cevabı farklıdır.
Ceza hukukunun temel ilkeleri sayfasında suçun basamaklarını görmüş, kusurluluğu son basamağa bırakmıştık. Kusurluluk, failin kınanabilirliğidir: fiil hukuka aykırı olsa bile, onu anlayacak ve davranışını yönlendirecek yetenekte olmayan kişi cezalandırılmaz. Bu yeteneğin önündeki en somut engel yaştır.
Yaş küçüklüğü (m.31)
12 yaşını doldurmamış çocuğun ceza sorumluluğu yoktur; hakkında ceza kovuşturması da yapılamaz, yalnız çocuklara özgü güvenlik tedbirleri (5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu'ndaki danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık tedbirleri) uygulanabilir. 12–15 yaş grubunda hâkim, çocuğun işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama ve davranışlarını yönlendirme yeteneğine bakar: yetenek yoksa ceza yerine güvenlik tedbiri, varsa indirimli ceza. 15–18 yaş grubunda algılama araştırılmaz; ceza her durumda indirilir. 2026'da 7593 sayılı Kanun bu indirimli cezaları ağırlaştırdı ve yeni bir fıkra ekledi: kasten öldürme ve neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralamada, kusurun ağırlığı, amaç ve işleniş şekli gibi ölçütlerle 15–18 yaş indirimi uygulanmayabilir (m.31/4).
Akıl hastalığı, sağır-dilsizlik, geçici nedenler
| Hâl | Sonuç | TCK |
|---|---|---|
| Ağır akıl hastalığı: algılayamıyor ya da yönlendirme yeteneği önemli ölçüde azalmış | Ceza verilmez; güvenlik tedbiri (yüksek güvenlikli sağlık kurumunda koruma ve tedavi) | m.32/1, 57 |
| Kısmi akıl hastalığı: yönlendirme yeteneği azalmış | Ağırlaştırılmış müebbet → 25 yıl, müebbet → 20 yıl; diğer cezalar ⅙'ya kadar indirilebilir; ayrıca güvenlik tedbiri | m.32/2 |
| Sağır ve dilsizlik | 15'ini doldurmayan 12 yaş altı, 15–18 arası 12–15, 18–21 arası 15–18 hükümlerine tabi | m.33 |
| Geçici neden ya da irade dışı alkol, uyuşturucu | Algılama ya da yönlendirme yeteneği yoksa ceza verilmez | m.34/1 |
| İradi alkol ya da uyuşturucu | Ceza sorumluluğu etkilenmez | m.34/2 |
Nasıl sorulurBir çocuğun yaşı verilip ceza sorumluluğu ya da indirim oranı sorulur; sağır-dilsizlerdeki kaydırma da öncüllere girer.
Tuzak15–18 yaş grubunda da algılama yeteneğinin araştırıldığını sanmak ya da 12 yaş altı çocuk hakkında kovuşturma yapılıp beraat verildiğini düşünmek; kovuşturma hiç yapılamaz.
Sınavda işaretleindirimli ceza aralıkları 2026 değişikliğiyle 13–18 / 10–12 ve 19–27 / 15–18 yıl oldu; eski kitaplardaki rakamlar güncel değil.
✎Boşluk doldurma yaş sınırları
Fiili işlediği sırada 12 yaşını doldurmamış çocuk hakkında ceza yapılamaz. Algılama yeteneğinin araştırıldığı yaş grubu 12 ile arasıdır. Sağır ve dilsizler yaşını doldurana kadar indirimden yararlanır.
?Soru çöz
TCK'ya göre kusur yeteneğine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?