Kamu hizmeti, kolluk ve kamu malları: yürütme usulleri, kolluk yetkisi ve kamulaştırma

Kamu hizmetinin hangi yollarla görüldüğünü, kolluğun kamu düzeni için nasıl sınırlandığını, kamu mallarının özel korumasını ve 2942 sayılı Kanun'a göre kamulaştırmayı öğren.

7 durakKPSS A
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
İDARE HUKUKU · KAVRAM

Kamu hizmeti nedir: organik ve maddi tanım, üç unsur ve hizmet türleri

Hukuk · İdare Hukuku ve İdari Yargı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kamu hizmeti nedir, unsurları nelerdir? Kamu hizmetinin organik ve maddi tanımı arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Kamu hizmeti, genel ve ortak bir ihtiyacı karşılamak için Devlet ya da diğer kamu tüzel kişilerince veya onların gözetim ve denetimi altında özel kişilerce sürekli ve düzenli olarak yürütülen faaliyettir. Organik tanım hizmeti kimin yürüttüğüne, maddi tanım faaliyetin niteliğine bakar. Bugün üç unsur birlikte aranır: kamu yararı amacı, idarenin hizmeti üstlenmesi ve idarenin denetimi ile kamu gücü ayrıcalıkları.

Bir ilçede şehir içi otobüsleri belediye değil, özel bir şirket işletiyor; bilet fiyatını ve hatları ise belediye meclisi belirliyor. Otobüs işletmesi yine de kamu hizmeti midir?

Organik tanıma göre kamu hizmeti, idarenin kendi örgütüyle yürüttüğü faaliyettir. Bu tanım idarenin her işini kamu hizmeti saydığı ve özel kişilerin yürüttüğü hizmetleri dışarıda bıraktığı için yetersiz kaldı. Maddi tanım faaliyetin kendisine bakar: genel, ortak ve sürekli bir ihtiyacı karşılıyorsa kamu hizmetidir. Türk öğretisi ve Danıştay iki ölçütü birleştirir; girişteki otobüs işletmesi, şirket özel olsa da belediye kurup denetlediği için kamu hizmetidir.

Kamu hizmetinin unsurları
UnsurAnlamıEksikse
Kamu yararıAmaç kâr değil, genel ve ortak ihtiyaçYalnız kâr amaçlı özel ticaret
İdarenin üstlenmesiFaaliyeti kanun ya da yetkili organ kamu hizmeti olarak kurarİdarenin kurmadığı özel girişim (özel bir kafe)
Denetim ve kamu gücüİdare yürütür ya da gözetir; kamulaştırma, tekel, re'sen icra gibi ayrıcalıklarİdarenin hiçbir bağının olmadığı özel faaliyet

Kamu hizmeti kanunla ya da kanunun verdiği yetkiye dayanarak kurulur ve kaldırılır; mahallî ortak ihtiyaçlarda bu kararı belediye ve il özel idaresinin organları verir. Hizmetin türü, ona uygulanacak hukuku da belirler:

  • İdari kamu hizmetleri: adalet, güvenlik, eğitim, sağlık denetimi; ağırlıkla kamu hukuku uygulanır.
  • Sınai ve ticari kamu hizmetleri: su, elektrik dağıtımı, toplu taşıma; işleyişte özel hukuk daha çok uygulanır, kullanıcıyla ilişki çoğu zaman sözleşmeye dayanır.
  • Sosyal ve kültürel hizmetler: sosyal güvenlik, kütüphane, üniversite, bilimsel araştırma.
Akılda kalsın: Kamu hizmeti = “kamu yararı + idare kurar + idare denetler”. Organik tanım “kim yapıyor?”, maddi tanım “ne yapılıyor?” diye sorar. Hizmeti özel şirket yürütse de idare kurup denetliyorsa kamu hizmetidir.
Sınavda

Nasıl sorulurVerilen faaliyetlerden hangisinin kamu hizmeti olmadığı ya da unsurlardan hangisinin eksik verildiği sorulur.

TuzakHizmeti özel kişi yürüttüğü için kamu hizmeti olamayacağını sanmak.

Sınavda işaretlekâr amacı taşıyıp idarenin kurmadığı ve denetlemediği faaliyet kamu hizmeti değildir.

✎Boşluk doldurma tanım ve tür

Kamu hizmetini yürüten kuruluşa bakan tanım tanımdır. Faaliyetin genel ve ortak bir ihtiyacı karşılayıp karşılamadığına bakan tanım tanımdır. Şehir suyunun dağıtımı kamu hizmetine örnektir.

organikmaddisınai ve ticariidarişekli

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi kamu hizmeti sayılmaz?

✓ C. İdarenin kurmadığı, kâr amaçlı ve idari denetime bağlı olmayan özel faaliyet kamu hizmeti değildir. A özel kişi yürütse de belediyenin kurup denetlediği hizmettir; B idari, D mahallî kamu hizmetidir; ikisinde hizmeti idare kendisi yürütür.
İDARE HUKUKU · İLKE

Kamu hizmetinin ilkeleri: süreklilik, değişkenlik, eşitlik, tarafsızlık ve bedelsizlik tartışması

Hukuk · İdare Hukuku ve İdari Yargı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİdari sözleşme nedir, türleri nelerdir? İdarenin sözleşmedeki üstün hakları ve mali denge ilkesi ne anlama gelir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (İdari işlemler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İdari sözleşme, taraflarından biri idare olan, kamu hizmetinin yürütülmesine ilişkin olan ve idareye özel hukukta bulunmayan üstün yetkiler tanıyan sözleşmedir. En bilinen türü kamu hizmeti imtiyaz sözleşmesidir. İdare sözleşmeyi denetler, tek yanlı değiştirebilir ve kamu yararı için feshedebilir; karşılığında yüklenicinin mali dengesini korumakla yükümlüdür. Uyuşmazlıklar idari yargıda (2577 m.2/1-c) ya da imtiyazda tahkimde çözülür.

İdari sözleşmeler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kamu hizmetinin temel ilkeleri nelerdir? Süreklilik, değişkenlik ve eşitlik ilkeleri ne anlama gelir?

Kısa cevap: Kamu hizmetinin üç klasik ilkesi süreklilik, değişkenlik (uyum) ve eşitliktir; bunlara tarafsızlık eklenir. Süreklilik hizmetin kesintisiz yürümesini, değişkenlik idarenin hizmeti ihtiyaca göre tek yanlı değiştirebilmesini, eşitlik aynı durumdakilere aynı biçimde sunulmasını ister. Bedelsizlik genel bir ilke değildir: harç, ücret ve tarife alınabilir.

Bir hastanenin acil servisi grev duyurusu nedeniyle kapatılamaz; ama aynı hastane eski bir bölümünü kapatıp yerine yenisini açabilir. İki durumu açıklayan ilkeler hangileridir?

Süreklilik ilkesine göre toplumun ihtiyacı kesintiye dayanmaz. Kamu görevlileri sayfasında gördüğümüz memurlara grev yasağı ve çekilmek isteyen memurun yerine atanan gelinceye ya da çekilmesi kabul edilinceye kadar görevine devam etmesi (657 m.94) bu ilkenin sonuçlarıdır. İmtiyazcı hizmeti aksatırsa idare hizmete el koyabilir; İdari işlemler sayfasında gördüğümüz öngörülemezlik kuramı da yükleniciyi zorlanırken çalışmaya devam ettirmek için mali denge sağlar.

Değişkenlik (uyum) ilkesi, idarenin hizmeti teknoloji ve ihtiyaca göre tek yanlı değiştirebilmesidir; kullanıcı da kamu görevlisi de mevcut düzenin aynen sürmesini kazanılmış hak olarak isteyemez. Eşitlik Anayasa m.10'a dayanır: aynı durumdakilere aynı koşullar uygulanır, farklı durum haklı bir sebeple farklı muamele görebilir (öğrenci indirimi eşitliğe aykırı değildir). Tarafsızlık, hizmetin din, dil, siyasi görüş ayrımı yapılmadan sunulmasıdır.

İlkeler ve sonuçları
İlkeSonucuTipik örnek
SüreklilikKesinti yok; grev yasağı, el koyma, mali dengeMemurun çekilmede görevine devam etmesi
DeğişkenlikTek yanlı düzenleme; kazanılmış hak iddia edilemezHattın kaldırılıp metroya dönüştürülmesi
EşitlikAynı durumdakilere aynı koşulHerkese aynı tarife; haklı sebeple indirim
TarafsızlıkGörüş ve inanç ayrımı yokOkulda siyasi ayrım yapılmaması
Bedelsizlik (tartışmalı)Genel ilke değil; ücret, harç alınabilirKöprü geçiş ücreti, pasaport harcı
Akılda kalsın: Üç klasik ilke “sürer, değişir, eşittir”. Süreklilik grev yasağını, değişkenlik kazanılmış hakkın yokluğunu açıklar. Bedelsizlik ilke değil, tartışmadır.
Sınavda

Nasıl sorulurVerilen bir uygulamanın hangi ilkeyle ilgili olduğu ya da hangisinin kamu hizmetinin genel ilkesi sayılmadığı sorulur.

TuzakBedelsizliği kesin bir ilke sanmak; kamu hizmetlerinin çoğu ücret ya da harç karşılığıdır.

Sınavda işaretlememurların grev yasağı süreklilik ilkesinin sonucudur.

⇄Bilgi eşleştirme uygulama → ilke

?Soru çöz

Kamu hizmetinin ilkeleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Süreklilik ilkesi, imtiyazcının hizmeti aksatması hâlinde idarenin hizmete el koymasını haklı kılar.
II. Değişkenlik ilkesi gereği kullanıcılar hizmetin mevcut biçimiyle sürdürülmesini kazanılmış hak olarak isteyebilir.
III. Bedelsizlik, istisnası olmayan genel bir kamu hizmeti ilkesidir.

✓ A. El koyma, hizmetin kesintisiz yürümesi için tanınmıştır (I). II değişkenliği tersine çevirir: idare hizmeti tek yanlı değiştirir, kazanılmış hak doğmaz. III yanlıştır: bedelsizlik tartışmalıdır, harç ve ücret alınabilir. B ve D II'yi, C ve D III'ü doğru sayar.
İDARE HUKUKU · TÜR

Kamu hizmetinin yürütülme usulleri: emanet, kamu kurumu, imtiyaz, ruhsat, karma ekonomi ve yap-işlet-devret

Hukuk · İdare Hukuku ve İdari Yargı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMerkezî idarenin taşra teşkilatı nasıldır? Vali ve kaymakamın hukuki konumu nedir, il ve ilçe nasıl kurulur?Bu konunun bağlandığı sayfadan (İdare hukukunun temelleri ve idari teşkilat). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye merkezî idare bakımından coğrafya, ekonomik şartlar ve kamu hizmetinin gereklerine göre illere, iller ilçelere, ilçeler bucaklara ayrılır (m.126, 5442). İllerin idaresi yetki genişliğine dayanır. Vali ilde Cumhurbaşkanının temsilcisi ve idari yürütme vasıtasıdır; kaymakam ilçe genel idaresinin başıdır. İl ve ilçe kanunla kurulur; birden çok ili kapsayan bölge kuruluşları da kurulabilir.

Taşra teşkilatı: il, ilçe, vali, kaymakam

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kamu hizmetleri hangi usullerle yürütülür? Emanet, imtiyaz, ruhsat ve yap-işlet-devret usulleri arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Kamu hizmeti idarenin kendi personel ve araçlarıyla (emanet usulü), ayrı tüzel kişiliği olan bir kamu kurumuyla ya da özel kişilere gördürülerek yürütülür. Özel kişilere gördürmenin başlıca yolları imtiyaz, ruhsat (izin), karma ekonomi şirketi ve yap-işlet-devret gibi modellerdir. İmtiyazda hizmet sözleşmeyle, kâr ve zarar yükleniciye ait olmak üzere uzun süre devredilir; ruhsatta ise özel kişi tek yanlı bir izinle kendi adına hizmet görür.

Aynı ilde çöpü belediye işçileri topluyor, havalimanını yap-işlet-devret ile kurulan bir şirket işletiyor, taksiler ise belediyenin verdiği plakayla çalışıyor. Üçü de aynı yöntemle mi yürütülüyor?

İdare hizmeti doğrudan ya da dolaylı yürütür. Doğrudan yürütmenin en yalın biçimi emanet usulüdür: belediyenin çöpü kendi personeli ve araçlarıyla toplaması gibi. İdare hukukunun temelleri ve idari teşkilat sayfasında gördüğümüz hizmet yerinden yönetim ise kamu kurumu usulüdür: hizmet, kamu tüzel kişiliği olan ayrı bir kuruluşa verilir (üniversite, Sosyal Güvenlik Kurumu).

Yürütme usullerinin karşılaştırılması
UsulKim yürütür?Hukuki dayanakKâr / zarar
Emanetİdarenin kendisiKanun, iç örgütİdare (bütçe)
Kamu kurumuAyrı kamu tüzel kişisiKuruluş kanunuKurum
İmtiyazÖzel kişi, idare adınaİdari sözleşme; Danıştay incelemesiYüklenici; bedeli kullanıcıdan alır
Ruhsat (izin)Özel kişi, kendi adınaTek yanlı idari işlemÖzel kişi
Karma ekonomiİdare ile özel sermayenin ortak şirketiŞirket ortaklığıOrtaklar
Yap-işlet-devretŞirket tesisi yapar, işletir, süre sonunda devrederKanunla özel hukuk sözleşmesiŞirket (işletme süresince)

İdari işlemler sayfasında gördüğümüz imtiyaz, kamu hizmetinin en eski dolaylı yürütme yoludur ve sözleşmeye dayanır; Danıştay şartlaşma ve sözleşmeler hakkında 2 ay içinde düşüncesini bildirir. Ruhsat ise bir sözleşme değil, tek yanlı izin işlemidir: taksi ve dolmuş plakası gibi, özel kişi idarenin koyduğu koşullara uyarak hizmeti kendi hesabına görür; koşullara uymazsa idare izni geri alabilir.

1999 değişikliği ve yeni modeller

Anayasa m.47'ye 1999'da eklenen fıkraya göre Devlet, kamu iktisadi teşebbüsleri ve diğer kamu tüzel kişilerince yürütülen yatırım ve hizmetlerden hangilerinin özel hukuk sözleşmeleriyle gerçek ya da tüzel kişilere yaptırılabileceği veya devredilebileceği kanunla belirlenir. Böylece yap-işlet-devret (3996 sayılı Kanun) ve yap-işlet (4283 sayılı Kanun) gibi modeller imtiyaz sayılmaktan ve Danıştay incelemesinden çıkarılabildi. Aynı fıkra, özelleştirmenin esaslarının da kanunla gösterileceğini söyler.

Akılda kalsın: Emanet = idare kendi eliyle; kamu kurumu = ayrı kamu tüzel kişisi; imtiyaz = sözleşme + idare adına + Danıştay 2 ay; ruhsat = tek yanlı izin + kendi adına. Yap-işlet-devret kanunla özel hukuk sözleşmesi sayılabilir (m.47).
Sınavda

Nasıl sorulurBir hizmetin hangi usulle yürütüldüğü, imtiyaz ile ruhsat arasındaki fark ya da Anayasa m.47'deki özel hukuk sözleşmesi hükmü sorulur.

TuzakRuhsatı da imtiyaz gibi sözleşme sanmak.

Sınavda işaretlehangi hizmetin özel hukuk sözleşmesiyle gördürüleceğini idare değil kanun belirler.

⇄Bilgi eşleştirme örnek → usul

?Soru çöz

Kamu hizmeti imtiyazı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Tek yanlı izinle kendi adına hizmet görmek ruhsat usulüdür; imtiyaz sözleşmeye dayanır ve hizmet idare adına görülür. A m.155'teki süreyi, B m.125'teki tahkim imkânını, C değişkenlik ilkesine dayanan tek yanlı değiştirme hakkını doğru verir.
İDARE HUKUKU · KARŞILAŞTIRMA

Kolluk: kamu düzeninin unsurları, idari ve adli kolluk, genel ve özel kolluk, yetkinin sınırları

Hukuk · İdare Hukuku ve İdari Yargı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1982 Anayasası'na göre temel hak ve özgürlükler hangi şartlarla sınırlanabilir? Olağanüstü hallerde hangi haklara dokunulamaz?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Türk anayasa düzeni). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Temel hak ve özgürlükler, özlerine dokunulmaksızın, yalnız Anayasa'nın ilgili maddesinde gösterilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir; sınırlama demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülüğe aykırı olamaz (m.13). Savaş, seferberlik ve olağanüstü hâlde haklar durdurulabilir, ama yaşama hakkı, maddi-manevi bütünlük, din ve vicdan, geçmişe yürümezlik ve masumiyet karinesi korunur (m.15).

Temel hak rejimi (m.12–16)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İdari kolluk nedir, adli kolluktan farkı nedir? Kamu düzeninin unsurları ve kolluk yetkisinin sınırları nelerdir?

Kısa cevap: İdari kolluk, kamu düzenini (güvenlik, esenlik, sağlık, genel ahlak) korumak için idarenin kişilerin faaliyetlerini sınırlayan önleyici faaliyetidir. Adli kolluk ise suç işlendikten sonra Cumhuriyet savcısının emriyle soruşturma işlemlerini yapar. İdari kolluk işlemleri idari yargıda, adli kolluk işlemleri adli yargıda denetlenir. Kolluk yetkisi kanunilik, ölçülülük ve eşitlikle sınırlıdır; genel ve mutlak yasak kural olarak hukuka aykırıdır.

Vali, bir futbol maçından önce stadyum çevresinde iki gün boyunca toplantı yapılmasını yasakladı; maçtan sonra bir taraftar bir başkasını yaraladı ve polis şüpheliyi yakaladı. Bu iki faaliyetten hangisi idari, hangisi adli kolluktur?

Kamu düzeni kolluğun amacıdır. Klasik unsurları kamu güvenliği (kişilerin ve malların korunması), kamu esenliği (huzur, sükûnet), kamu sağlığı ve genel ahlaktır; çevre ve estetik gibi yeni unsurlar ise öğretide tartışmalıdır. Vali ilde önleyici kolluk yetkisinin sahibidir ve genel ve özel bütün kolluk kuvvetlerinin amiridir (5442 m.11). Girişteki toplantı yasağı suçu önlemeye yönelik idari kolluk, şüphelinin yakalanması ise adli kolluk faaliyetidir.

İdari kolluk ile adli kolluk
Ölçütİdari kollukAdli kolluk
AmaçKamu düzeninin bozulmasını önlemekİşlenen suçu araştırmak, faili ve delili ortaya çıkarmak
ZamanSuçtan önce (önleyici)Suçtan sonra (soruşturma)
Emir verenVali, kaymakam, idari amirlerCumhuriyet savcısı (CMK m.164)
Yargısal denetimİdari yargı (iptal, tam yargı)Adli yargı

Genel kolluk her alanda kamu düzenini koruyan kuvvetlerdir: polis, jandarma ve sahil güvenlik. Özel kolluk ise belli bir alanda, özel kanunla görev yapar: belediye zabıtası, orman muhafaza, gümrük muhafaza memurları. Aynı polis memuru gün içinde iki sıfatla çalışabilir: trafiği düzenlerken idari, savcının talimatıyla ifade alırken adli kolluktur.

Kolluk tedbirleri ve sınırları

Kolluk; düzenleyici işlemlerle (yönetmelik, valinin genel emri), bireysel işlemlerle (izin, yasak, emir), maddi eylemlerle (zor kullanma, dağıtma) ve kanunun öngördüğü idari yaptırımlarla (para cezası, işyeri kapatma) yürütülür. 2018'den beri vali, kamu düzeninin olağan hayatı durduracak biçimde bozulması ya da ciddi bozulma belirtisi hâlinde 15 günü geçmemek üzere belirli yerlere giriş-çıkışı, toplanmayı ve dolaşmayı sınırlayabilir (5442 m.11/C).

Kolluk özgürlüğü sınırlar; bu yüzden kendisi de sınırlıdır. Tedbir kanuna dayanmalı, Türk anayasa düzeni sayfasında gördüğümüz ölçülülük ölçütüne (elverişlilik, gereklilik, orantılılık) uymalı, aynı durumdakilere eşit uygulanmalı ve hakkın özüne dokunmamalıdır. Daha hafif bir tedbir yeterken bütün bir bölgede süresiz ve her türlü etkinliği kapsayan genel ve mutlak yasak kural olarak hukuka aykırıdır. Olağanüstü hâllerde kolluk yetkileri genişler, ama yargı denetimi sürer.

Akılda kalsın: İdari kolluk “önce, vali, idari yargı”; adli kolluk “sonra, savcı, adli yargı”. Kamu düzeni: güvenlik, esenlik, sağlık, ahlak. Valinin kısıtlaması en çok 15 gün.
Sınavda

Nasıl sorulurBir faaliyetin idari mi adli kolluk mu olduğu, kamu düzeninin unsurları ya da kolluk yetkisinin sınırları sorulur.

TuzakAynı polisin her işlemini adli kolluk saymak; ölçüt kurum değil faaliyetin amacıdır.

Sınavda işaretleönleyici kolluk tedbirine karşı dava idari yargıda açılır.

✎Boşluk doldurma kolluk

Suç işlenmesini önlemek için alınan toplantı yasağı kolluk faaliyetidir. Adli kolluk görevlileri adli görevlerde Cumhuriyet emirlerini yerine getirir. Daha hafif bir tedbir yeterken ağır tedbire başvurmak ilkesine aykırıdır.

idarisavcısınınölçülülükvalisininadli

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangileri idari kolluk faaliyetidir?

I. Valinin bir mitingden önce belirli caddelerde araç trafiğini kısıtlaması
II. Polisin savcının talimatıyla şüphelinin evinde arama yapması
III. Belediye zabıtasının gıda satan işyerinde hijyen denetimi yapması

✓ B. Trafik kısıtlaması (I) kamu güvenliğini, hijyen denetimi (III) kamu sağlığını önleyici olarak korur. II suç sonrası, savcının emriyle yapılan soruşturma işlemidir, yani adli kolluktur. A yalnız adli kolluğu seçer; C ve D aramayı idari kolluk sayar.
İDARE HUKUKU · TÜR

Kamu malları: orta malları, hizmet malları, sahipsiz mallar ve idarenin özel malları

Hukuk · İdare Hukuku ve İdari Yargı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kamu malları nelerdir, türleri nelerdir? Kamu mallarının devredilemezlik, haczedilemezlik ve zamanaşımıyla kazanılamazlık özellikleri ne anlama gelir?

Kısa cevap: Kamu malları, halkın doğrudan yararlanmasına ya da bir kamu hizmetine ayrılmış, kamu hukukuna tabi mallardır. Türleri orta malları (yol, meydan, park), hizmet malları (okul, hastane, kışla binası) ve Devletin hüküm ve tasarrufu altındaki sahipsiz mallardır (dağ, tepe, kıyı). Kamu malları devredilemez, haczedilemez ve zamanaşımıyla kazanılamaz. İdarenin özel malları ise özel hukuka tabidir.

Bir kişi köyün meydanındaki çeşmenin bulunduğu alanı yirmi yıldır kendi bahçesi gibi kullanıyor ve tapuya tescil istiyor. Kazandırıcı zamanaşımı bu alanda işler mi?

Kamu mallarının türleri
TürTanımÖrnek
Orta malları (kamunun ortak kullanımındaki mallar)Herkesin doğrudan ve serbestçe yararlandığı mallarYol, köprü, meydan, park, çeşme, mezarlık
Hizmet mallarıBir kamu hizmetinin yürütülmesine ayrılmış mallarOkul, hastane, adliye binası, kışla
Sahipsiz mallar (Devletin hüküm ve tasarrufundaki yerler)Özel mülkiyete konu olamayan, kimsenin mülkiyetinde olmayan yerlerDağ, tepe, kaya, kamuya yararlı sular, kıyılar
İdarenin özel malları (kamu malı değil)İdarenin mülkiyetinde olup kamu hizmetine ya da halka ayrılmamış mallarHazineye ait boş arsa, kiraya verilen lojman dışı bina

Medeni Kanun'a göre sahipsiz yerler ile yararı kamuya ait mallar Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır; tarıma elverişsiz dağ, tepe, kaya gibi yerler ve kamuya yararlı sular özel mülkiyete konu olamaz (TMK m.715). Kamunun yararlanmasına ayrılan taşınmazlar kural olarak tapu kütüğüne kaydolunmaz (TMK m.999). Anayasa da kıyıları Devletin hüküm ve tasarrufu altında sayar ve kıyılardan yararlanmada önce kamu yararını gözetir (m.43); Devlet ormanlarının mülkiyeti devredilemez, zamanaşımıyla edinilemez ve kamu yararı dışında irtifak hakkına konu olamaz (m.169).

Hukuki rejim

Kamu mallarının üç temel koruması vardır. Devredilemezlik: kamu malı statüsündeyken satılamaz, bağışlanamaz. Haczedilemezlik: Devlet malları haczolunamaz (İİK m.82/1); belediyenin kamu hizmetinde fiilen kullanılan malları da haczedilemez (5393 m.15). Zamanaşımıyla kazanılamazlık: kimse kamu malını uzun süre kullanarak edinemez; girişteki tescil isteği bu yüzden reddedilir. Bir mal tahsis işlemiyle kamu malı olur, tahsisin kaldırılmasıyla bu niteliği yitirir ve idarenin özel malına dönüşür; ancak o zaman satılabilir. Kamu malını izinsiz işgal edene idare ecrimisil (haksız işgal bedeli) ister ve işgali kendisi sona erdirir.

Akılda kalsın: Kamu malı üçlüsü: orta malı (herkes kullanır), hizmet malı (hizmet kullanır), sahipsiz mal (kimsenin değil). Koruma üçlüsü: devredilemez, haczedilemez, zamanaşımıyla kazanılamaz. Satmak için önce tahsisi kaldır.
Sınavda

Nasıl sorulurVerilen malın hangi türe girdiği ya da kamu mallarının özelliklerinden hangisinin yanlış verildiği sorulur.

TuzakHazineye ait boş arsayı kamu malı saymak; tahsis edilmemişse idarenin özel malıdır.

Sınavda işaretlekamu malı olarak tahsisli taşınmaz kazandırıcı zamanaşımıyla edinilemez.

⇄Bilgi eşleştirme mal → tür

?Soru çöz

Kamu mallarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Kamu malı niteliği tahsisle doğar, tahsisin kaldırılmasıyla son bulur; özel mala dönüşen taşınmaz satılabilir. B TMK m.999'u tersine çevirir: bu taşınmazlar kural olarak kaydolunmaz. C m.169'daki zamanaşımı yasağını atlar. D hizmet malını orta malıyla karıştırır.
İDARE HUKUKU · SÜREÇ

Kamulaştırma: kamu yararı kararı, satın alma usulü, bedel tespiti ve 30 günlük dava süresi

Hukuk · İdare Hukuku ve İdari Yargı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kamulaştırmanın şartları nelerdir? Kamulaştırma hangi aşamalardan geçer ve kamulaştırmaya karşı hangi süre içinde dava açılır?

Kısa cevap: Kamulaştırma, Devlet ve kamu tüzel kişilerinin kamu yararının gerektirdiği hâllerde, gerçek karşılığını peşin ödeyerek özel mülkiyetteki taşınmazı ya da üzerinde irtifak hakkını almasıdır (Anayasa m.46). 2942 sayılı Kanun'a göre önce kamu yararı kararı alınır ve onaylanır, sonra satın alma usulü denenir; anlaşma olmazsa asliye hukuk mahkemesi bedeli tespit edip taşınmazı idare adına tescil eder. Malik tebligattan itibaren 30 gün içinde idari yargıda iptal, adli yargıda maddi hatalara karşı düzeltim davası açabilir.

Karayolu genişletmesi için belediye bir dükkânın arka bahçesini kamulaştırmak istiyor. Dükkân sahibi önce kimle pazarlık eder, anlaşamazsa bedeli kim belirler?

Anayasa m.46 kamulaştırmanın çerçevesini çizer: kamu yararı şarttır, konu özel mülkiyetteki taşınmazdır (tamamı, bir kısmı ya da üzerinde idari irtifak), bedel gerçek karşılık olup nakden ve peşin ödenir. İstisna olarak tarım reformu, büyük enerji ve sulama projeleri, iskân, yeni orman yetiştirme, kıyıların korunması ve turizm amaçlı kamulaştırmalarda kanun taksit öngörebilir: taksit süresi 5 yılı aşamaz, taksitler eşittir; toprağı doğrudan işleten küçük çiftçinin bedeli her hâlde peşindir. İdare yeterli ödenek sağlamadan kamulaştırmaya başlayamaz (2942 m.3).

İdare önce pazarlık eder; anlaşma olmazsa bedeli asliye hukuk mahkemesi belirler.Görsel: Sınav Defteri

Kamu yararı kararını idarenin türüne göre farklı organ verir: belediye yararına belediye encümeni, köy yararına köy ihtiyar kurulu, Devlet yararına il idare kurulu (m.5). Encümen ve ihtiyar kurulu kararlarını ilçede kaymakam, il merkezinde vali onaylar (m.6); Cumhurbaşkanı ya da bakanlık kararı ayrıca onay gerektirmez, onaylı imar planına göre yapılacak hizmette de ayrı kamu yararı kararı aranmaz.

Satın alma usulü önceliklidir (m.8). İdare en az üç kişilik kıymet takdir komisyonuyla tahmini bedeli belirler, bu bedeli açıklamadan malike pazarlık teklif eder; malik tebliğden itibaren 15 gün içinde başvurursa en az üç kişilik uzlaşma komisyonuyla görüşülür. Anlaşma tutanağı malikin ferağ beyanı sayılır, bedel 45 gün içinde hazırlanır ve taşınmaz idare adına tescil edilir; böyle alınan mala karşı itiraz davası açılamaz. Anlaşma olmazsa idare taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesinden bedel tespiti ve tescil ister (m.10); mahkeme en az üç kişilik bilirkişi kuruluyla bedeli belirler. Mülkiyet, mahkemenin tescil kararıyla idareye geçer (m.25).

Akılda kalsın: Sıra: karar → onay → şerh → pazarlık → mahkeme → tescil. Süreler: şerh 6 ay, malikin pazarlık başvurusu 15 gün, bedel 45 gün, malikin davası 30 gün. İptal idari yargıda, bedel adli yargıda.
Sınavda

Nasıl sorulurKamu yararı kararını veren ya da onaylayan merci, satın alma usulündeki süreler veya kamulaştırmaya karşı dava süresi ve yeri sorulur.

TuzakKamulaştırmaya karşı genel 60 günlük dava süresini uygulamak; özel süre 30 gündür.

Sınavda işaretlekamulaştırma bedelini idare mahkemesi değil, asliye hukuk mahkemesi tespit eder.

↕Sıralama kamulaştırma

  1. Kıymet takdir komisyonu tahmini bedeli belirler, malike pazarlık teklif edilir
  2. Mahkeme taşınmazın idare adına tesciline karar verir
  3. Belediye encümeni kamu yararı kararı alır
  4. Anlaşma sağlanamaz, idare asliye hukuk mahkemesine başvurur
  5. Vali ya da kaymakam kararı onaylar

?Soru çöz

2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Pazarlıkla alınan mal kamulaştırılmış sayılır ve bu işleme ya da bedeline itiraz davası açılamaz (m.8). A genel dava süresini uygular, özel süre 30 gündür; B bedel tespitini idari yargıya verir, görevli asliye hukuktur; D mülkiyetin tescil kararıyla geçtiğini atlar.
İDARE HUKUKU · SÜRE

Kamulaştırmadan sonra: vazgeçme, geri alım hakkı, acele kamulaştırma, idareler arası devir ve kamulaştırmasız el atma

Hukuk · İdare Hukuku ve İdari Yargı · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDevlet memurunun ödevleri ve yasakları nelerdir? Kanunsuz emir karşısında memur ne yapmalıdır?Önceki sayfadan (Kamu görevlileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Memur amirinden aldığı emri Anayasa, kanun, CBK ya da yönetmeliğe aykırı görürse yerine getirmez ve aykırılığı emri verene bildirir; amir emrinde ısrar edip yazıyla yenilerse emir yerine getirilir ve sorumluluk amire geçer. Konusu suç olan emir hiçbir şekilde yapılmaz (657 m.11, Anayasa m.137). Memur siyasi partiye üye olamaz, greve katılamaz, tacir ya da esnaf sayılacak faaliyette bulunamaz, hediye isteyemez.

Ödevler ve yasaklar, kanunsuz emir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kamulaştırılan taşınmaz ne zaman geri alınabilir? Acele kamulaştırma ve kamulaştırmasız el atma nedir?

Kısa cevap: Kamulaştırma bedelinin kesinleşmesinden itibaren 5 yıl içinde idare amaca uygun hiçbir işlem yapmazsa malik, aldığı bedeli kanuni faiziyle ödeyerek taşınmazı geri alabilir; bu hak doğduğu tarihten itibaren 1 yıl içinde kullanılmazsa düşer. Acele kamulaştırmada mahkeme değeri 7 gün içinde tespit eder, bedel yatırılınca taşınmaza el konur. Kamu tüzel kişilerinin taşınmazları birbirlerince kamulaştırılamaz. Kamulaştırma yapılmadan taşınmaza fiilen el atılırsa malik bedel ister.

Bir arsa okul yapılacağı gerekçesiyle kamulaştırıldı; aradan altı yıl geçti, arsaya tek çivi çakılmadı. Eski malik arsasını geri isteyebilir mi?

Vazgeçme ve geri alım

İdare kamulaştırmanın her safhasında, kararı veren ve onaylayan merciin kararıyla kamulaştırmadan tek yanlı vazgeçebilir; dava sırasında vazgeçerse yargılama giderleri ona kalır (m.21). Kamulaştırma kesinleştikten sonra taşınmaza artık ihtiyaç kalmazsa idare durumu malike bildirir; malik bedeli kanuni faiziyle 3 ay içinde ödeyerek taşınmazı geri alabilir (m.22). Geri alım hakkı ise idarenin hareketsizliğine bağlıdır: bedelin kesinleşmesinden itibaren 5 yıl içinde amaca uygun hiçbir işlem ya da tesis yapılmazsa doğar ve doğduğu tarihten itibaren 1 yıl içinde kullanılmazsa düşer (m.23). Girişteki malik bu bir yıl içindeyse arsasını geri alabilir. Büyük enerji, sulama, iskân gibi taksitli kamulaştırmalarda geri alım hakkı yoktur. Vazgeçme ve geri alım uyuşmazlıkları adli yargıda çözülür (m.24).

Acele kamulaştırma, idareler arası devir, el atma

Acele kamulaştırma, yurt savunması ihtiyacında, aceleliğine Cumhurbaşkanınca karar verilen hâllerde ya da özel kanunların öngördüğü olağanüstü durumlarda kullanılır: mahkeme taşınmazın değerini 7 gün içinde bilirkişiye tespit ettirir, idare bu bedeli bankaya yatırınca taşınmaza el konur; kıymet takdiri dışındaki işlemler sonradan tamamlanır (m.27). Acele kamulaştırma işlemlerine karşı açılan davalar ivedi yargılama usulüyle görülür; bu usulün sürelerini İdari yargı ve idarenin sorumluluğu sayfasında göreceğiz.

Kamu tüzel kişilerinin taşınmazları başka bir kamu tüzel kişisince kamulaştırılamaz; ihtiyacı olan idare bedeli belirleyip mal sahibi idareye başvurur, mal sahibi idare 60 gün içinde cevap vermez ya da razı olmazsa Danıştay ilgili idari dairesi 2 ay içinde kesin karar verir (m.30). İdare hiç kamulaştırma yapmadan bir taşınmaza yol ya da tesis yaparak fiilen el atarsa buna kamulaştırmasız el atma denir: malik adli yargıda taşınmazın bedelini ister, bedel ödenince taşınmaz idare adına tescil edilir. Bu davalar için hak düşürücü süre öngören m.38, 2003'te AYM'ce iptal edildi. 9/10/1956 ile 4/11/1983 arasındaki el atmalarda ise önce uzlaşma yoluna gidilmesi dava şartıdır (geçici m.6).

Ek bilgi: geçici madde 6'daki uzlaşma süreleri ve AYM'nin 2025 iptali

Geçici m.6'ya göre idare, davetten ya da malikin başvurusundan itibaren en geç 6 ay içinde malikleri uzlaşmaya çağırır; görüşmeler en geç 6 ayda sonuçlandırılır; uzlaşma olmazsa uzlaşmazlık tutanağından itibaren 3 ay içinde bedel tespiti davası açılabilir. Ayrıca m.10'daki bildirimde, iptal davası açan malikten eskiden davayı açtığını ve yürütmeyi durdurma kararı aldığını belgelemesi isteniyordu; AYM 2025'te yürütmeyi durdurma kararı şartını iptal etti, artık dava açıldığının belgelenmesi yeterlidir.

Kamu hizmeti ve kamulaştırma: süreler ve sayılar
KonuSüre / sayıDayanak
Taksitli kamulaştırmada taksit süresiEn çok 5 yıl, eşit taksit2709 m.46
Valinin giriş-çıkış ve toplanma kısıtlamasıEn çok 15 gün5442 m.11/C
Tapudaki kamulaştırma şerhi6 ay içinde mahkeme belgesi verilmezse silinir2942 m.7
Satın alma usulünde malikin başvurusu / bedelin hazırlanması15 gün / 45 gün2942 m.8
Komisyon ve bilirkişi kuruluEn az 3'er kişi2942 m.8, 15
Kamulaştırmaya karşı iptal ve düzeltim davasıTebligat ya da ilandan 30 gün2942 m.14
İhtiyaç kalmayınca geri almaBildirimden 3 ay2942 m.22
Geri alım hakkıDoğması: kesinleşmeden 5 yıl; kullanılması: 1 yıl2942 m.23
Acele kamulaştırmada değer tespiti7 gün2942 m.27
Trampada verilecek taşınmazın değeriBedelin %120'sini aşamaz2942 m.26
İdareler arası devir: cevap / Danıştay kararı60 gün / 2 ay2942 m.30
Akılda kalsın: Geri alım “5 yıl bekle, 1 yılda kullan”; ihtiyaç kalmayınca geri alma 3 ay. Acele kamulaştırma 7 gün. Kamu malı kamulaştırılmaz, devredilir (60 gün + Danıştay 2 ay). El atmada malik adli yargıda bedel ister.
Sınavda

Nasıl sorulurGeri alım hakkının doğma ve kullanılma süresi, acele kamulaştırmanın şartı ya da kamu tüzel kişilerinin taşınmazlarının durumu sorulur.

TuzakGeri alım için 5 yıl ile 1 yılı karıştırmak; 5 yıl hakkın doğması, 1 yıl kullanılması içindir.

Sınavda işaretlebir belediyenin taşınmazını bakanlık kamulaştıramaz, devir yoluna gider.

↕Sıralama geri alım hakkı

  1. Geri alım hakkı doğar ve 1 yıllık süre işlemeye başlar
  2. Kamulaştırma bedeli kesinleşir
  3. Malik bedeli kanuni faiziyle ödeyerek taşınmazı geri alır
  4. İdare 5 yıl boyunca amaca uygun hiçbir işlem yapmaz

?Soru çöz

2942 sayılı Kanun'a göre aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. İdare, kamulaştırmanın her safhasında kamulaştırmadan tek yanlı olarak vazgeçebilir.
II. Bir kamu tüzel kişisine ait taşınmaz başka bir kamu tüzel kişisince kamulaştırılamaz.
III. Acele kamulaştırmada taşınmazın değeri mahkemece 7 gün içinde tespit ettirilir.

✓ D. Üçü de Kanun'daki kuraldır: vazgeçme her safhada mümkündür (m.21), kamu taşınmazı kamulaştırılmaz, devredilir (m.30), acele kamulaştırmada değer 7 günde tespit ettirilir (m.27). A I ve III'ü, B III'ü, C I'i eksik bırakır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

5393 sayılı Belediye Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Fesih kararını Danıştay verir; İçişleri Bakanlığı yalnız bildirimde bulunur ve gerekirse toplantıların ertelenmesini ister. A sınır tespitindeki altı aylık süreyi, B başkanın dava süresini, C mülki amire gönderme şartını doğru verir.Kaynak: İdare hukukunun temelleri ve idari teşkilat · Mahallî idareler: belediye ve büyükşehir

?Soru 2

657 sayılı Kanun'a göre aşağıdakilerden hangisi Devlet memurları için bir yasak değildir?

✓ C. Memurlar 4688 sayılı Kanun'a göre sendika kurabilir ve üye olabilir; yasak olan grevdir. A ticaret yasağıdır (m.28); B toplu eylem yasağıdır (m.26); D basına bilgi yasağıdır (m.15).Kaynak: Kamu görevlileri · Ödevler ve yasaklar, kanunsuz emir

?Soru 3

İdarenin takdir yetkisiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Takdir kamu yararıyla sınırlıdır; başka amaç yetki saptırmasıdır. A takdiri yargı dışı sanır, oysa hukuka uygunluk denetlenir; B 2577 m.2/2'deki idari işlem niteliğinde karar yasağını çiğner; C takdirin genellikle sebep ve konuda olduğunu, yetki ve maksadın bağlı olduğunu atlar.Kaynak: İdari işlemler · Bağlı yetki ve takdir yetkisi

?Soru 4

Bir kaymakamın, kanunla valiye verilmiş bir yetkiyi kullanarak işlem yapması idari işlemin hangi unsurunu sakatlar?

✓ A. İşlemi kanunun yetkili kılmadığı makam yapmıştır: bu konu bakımından yetki tecavüzüdür. B işlemi gerektiren olguyla, C kamu yararı amacıyla, D işlemin hukuki sonucuyla ilgilidir; vakada bunlar hakkında bir aykırılık yoktur.Kaynak: İdari işlemler · Beş unsur ve sakatlıkları

?Soru 5

4483 sayılı Kanun'a göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Kaymakamlar hakkında izin mercii validir (m.3/b); İçişleri Bakanı belediye başkanları ve meclis üyeleri için yetkilidir, B ikisini karıştırır. A m.3/a'yı, C m.9'u, D m.2'yi doğru verir.Kaynak: Kamu görevlileri · Görevden uzaklaştırma ve 4483

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangileri ayrı bir kamu tüzel kişiliğine sahiptir?

I. İl özel idaresi
II. Kaymakamlık
III. Türkiye Barolar Birliği
IV. Millî Eğitim Bakanlığı

✓ D. İl özel idaresi mahallî idare, Barolar Birliği kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşunun üst kuruluşudur; ikisi de ayrı kamu tüzel kişisidir. Kaymakamlık (II) ve bakanlık (IV) Devlet tüzel kişiliğinin organlarıdır; A, B ve C bunlardan en az birini ayrı kişi sayar.Kaynak: İdare hukukunun temelleri ve idari teşkilat · Kamu tüzel kişiliği, merkezden ve yerinden yönetim

?Soru 7

İdare hukuku ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. İdare hukuku kodifiye değildir; kuralları çok sayıda kanun, CBK ve yönetmeliğe dağılmıştır. A içtihadi niteliği, C kamu gücü ayrıcalığını, D yazısız kaynakları doğru anlatır.Kaynak: İdare hukukunun temelleri ve idari teşkilat · İdare hukukunun özellikleri ve kaynakları

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangileri icrai nitelikte bir idari işlemdir?

I. Disiplin soruşturmacısının ceza öneren soruşturma raporu
II. Atamaya yetkili amirin kademe ilerlemesinin durdurulması cezası vermesi
III. Bir belediyenin işyeri açma ve çalışma ruhsatı başvurusunu açıkça reddetmesi

✓ B. Ceza vermek (II) ve başvuruyu açıkça reddetmek (III) ilgilinin hukukunda doğrudan sonuç doğurur. I yalnız öneren bir hazırlık işlemidir, karar onu izleyen ceza işlemidir. A ve C hazırlık işlemini icrai sayar; D de I'i kapsar.Kaynak: İdari işlemler · İdari işlemin türleri, zımni ret

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi bir idari eylemdir?

✓ C. Duvarın yıkılması bir irade açıklaması değil, fiziksel bir fiildir; zararı tam yargı davasıyla istenir. A yasaklama kararı, B atama, D para cezası ise idarenin tek yanlı iradesiyle hukuki sonuç doğuran idari işlemlerdir.Kaynak: İdari işlemler · İdari işlemin özellikleri

?Soru 10

1982 Anayasası'nın kamu görevlilerine ilişkin hükümlerine göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. 2010 değişikliğinden beri disiplin kararlarının hiçbiri yargı denetimi dışında bırakılamaz; B kaldırılmış eski kuralı anlatır. A m.128'i, C m.129'daki savunma güvencesini, D rücu kaydıyla idareye açılan davayı doğru verir.Kaynak: Kamu görevlileri · Kamu görevlisi ve memur kavramı
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Hukuk soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →