Suçta ve cezada kanunilik: ceza hukukunun temel ilkeleri
Hukuk · Ceza Hukuku (Genel Hükümler ve Ceza Muhakemesi Hukuku) · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAnayasa nedir? Maddi ve şekli anlamda anayasa arasındaki fark nedir, anayasanın üstünlüğü ne demektir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Anayasa hukukunun temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Anayasa, devletin temel organlarını, bu organların yetkilerini ve kişinin temel hak ve hürriyetlerini düzenleyen en üst hukuk normudur. Maddi anlamda içeriğe bakılır; şekli anlamda ise kanundan zor değiştirilen ve kanunların üstünde duran belge kastedilir. 1982 Anayasası'nın 11. maddesi Anayasa hükümlerinin herkesi bağladığını ve kanunların Anayasaya aykırı olamayacağını söyler.
✎Konu anlatımı
Suçta ve cezada kanunilik ilkesi nedir? Ceza hukukunda kıyas yasağı ve idarenin düzenleyici işlemleriyle suç konulamaması ne anlama gelir?
Kısa cevap: Suçta ve cezada kanunilik ilkesine göre kanunun açıkça suç saymadığı bir fiil için kimseye ceza verilemez, güvenlik tedbiri uygulanamaz ve kanunda yazılı olmayan bir yaptırıma hükmedilemez (5237 sayılı TCK m.2, Anayasa m.38). İdarenin düzenleyici işlemleriyle suç ve ceza konulamaz; suç ve ceza içeren hükümlerde kıyas yapılamaz ve bu hükümler kıyasa yol açacak biçimde geniş yorumlanamaz.Bir valilik, sokakta yüksek sesle müzik çalanlara “bir aya kadar hapis” öngören bir genelge yayımlasa bu genelgeye dayanarak kimse hapse girebilir mi? Cevap tek cümledir ve bütün ceza hukuku bu cümlenin üstüne kurulur.
Ceza hukuku devletin kişiye en ağır müdahalesidir: özgürlüğü kısıtlar, malı alır, kişinin geçmişine kalıcı bir kayıt düşer. Bu gücün keyfî kullanılmasını önleyen ilk güvence kanuniliktir. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (TCK) bu ilkeyi üç fıkrada kurar: suç ve ceza ancak kanunla konur; idarenin düzenleyici işlemleriyle (yönetmelik, genelge, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi dahil yürütmenin düzenlemeleri) suç ve ceza konulamaz; suç ve ceza içeren hükümlerde kıyas yasağı vardır (m.2). Girişteki genelge bu yüzden kimseyi hapse sokamaz.
Kanunilik, Anayasa'nın 38. maddesinde de yer alır: kimse işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz ve ceza ancak kanunla konur. Anayasa hukukunun temel kavramları sayfasında gördüğümüz gibi temel haklar ve kişi hakları Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez (m.104/17); ceza hükmü tam da bu alana girer. İdari işlemler sayfasında gördüğümüz düzenleyici işlemler idareye geniş bir kural koyma alanı verir, ama bu alan suç ve ceza tanımlamaya kadar uzanmaz.
Kanuniliğin dört sonucu
| Sonuç | Anlamı | Dayanak |
|---|---|---|
| Yazılılık | Suç ve ceza yalnız kanunla; örf, içtihat ya da idari düzenleme suç yaratamaz | TCK m.2/1-2 |
| Belirlilik | Suç tanımı, kişinin neyin yasak olduğunu önceden anlayabileceği açıklıkta yazılır | Anayasa m.38, öğreti |
| Kıyas yasağı | Benzer olaya uygulamak için kanun genişletilemez; geniş yorum da yasaktır | TCK m.2/3 |
| Geriye yürümezlik | Fiilden sonra çıkan aleyhe kanun uygulanmaz (lehe olan uygulanır) | TCK m.7, Anayasa m.38 |
Öteki temel ilkeler
TCK'nın amacı kişi hak ve özgürlüklerini, kamu düzen ve güvenliğini, hukuk devletini, kamu sağlığını ve çevreyi, toplum barışını korumak ve suç işlenmesini önlemektir (m.1). Orantılılık gereği ceza, fiilin ağırlığıyla orantılı olur; eşitlik gereği ırk, dil, din, cinsiyet, siyasal düşünce gibi sebeplerle ayrım yapılamaz (m.3). Ceza kanunlarını bilmemek mazeret sayılmaz (m.4); bunun dar bir istisnası olan “haksızlık bilincinde kaçınılmaz hata”yı Suç teorisi ve yaptırımlar sayfasında göreceğiz. TCK'nın genel hükümleri, özel ceza kanunlarındaki (ör. vergi, kaçakçılık) suçlara da uygulanır (m.5). Son olarak ceza sorumluluğu şahsidir: kimse başkasının fiilinden sorumlu tutulamaz (m.20/1, Anayasa m.38).
| Terim | Kanundaki anlamı |
|---|---|
| Çocuk | Henüz 18 yaşını doldurmamış kişi |
| Kamu görevlisi | Kamusal faaliyetin yürütülmesine atama, seçilme ya da herhangi bir surette sürekli, süreli veya geçici olarak katılan kişi (memurdan geniştir) |
| Yargı görevi yapan | Yüksek mahkemeler, adli ve idari mahkemelerin üye ve hâkimleri, Cumhuriyet savcısı ve avukatlar |
| Gece vakti | Güneşin batmasından 1 saat sonra başlayıp doğmasından 1 saat öncesine kadar süren zaman |
| İtiyadi suçlu | Kasıtlı bir suçu 1 yıl içinde, farklı zamanlarda ikiden fazla işleyen kişi |
Nasıl sorulurKanuniliğin sonuçları ya da m.6'daki tanımlar öncüllü sorulur; “kamu görevlisi” ile 657'deki memurun aynı sanılması da sık çeldiricidir.
TuzakKıyas yasağını yalnız aleyhe kıyasla sınırlı sanmak ya da idarenin düzenleyici işlemiyle “hafif” bir ceza konulabileceğini düşünmek.
Sınavda işaretleTCK'da çocuk 18 yaşını doldurmamış kişidir; kamu görevlisi kavramı geçici ve seçilmiş görevlileri de kapsar.
✎Boşluk doldurma kanunilik ve tanımlar
İdarenin düzenleyici işlemleriyle suç ve ceza . Suç ve ceza içeren hükümlerin uygulanmasında yapılamaz. TCK'ya göre henüz yaşını doldurmamış kişi çocuktur.
?Soru çöz
Suçta ve cezada kanunilik ilkesi ile ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?
I. Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle suç tanımlanabilir ve hapis cezası konulabilir.
II. Suç ve ceza içeren hükümler, kıyasa yol açacak biçimde geniş yorumlanamaz.
III. Kanunda yazılı cezalardan başka bir cezaya hükmolunamaz.