Ceza hukukunun temel ilkeleri: kanunilik, uygulama alanı, suçun unsurları ve hukuka uygunluk

Bir fiilin hangi şartlarla suç sayıldığını, TCK'nın hangi olaylara uygulandığını, kast ile taksiri ve fiili hukuka uygun kılan sebepleri 5237 sayılı TCK ile öğren.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
CEZA HUKUKU · İLKE

Suçta ve cezada kanunilik: ceza hukukunun temel ilkeleri

Hukuk · Ceza Hukuku (Genel Hükümler ve Ceza Muhakemesi Hukuku) · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnayasa nedir? Maddi ve şekli anlamda anayasa arasındaki fark nedir, anayasanın üstünlüğü ne demektir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Anayasa hukukunun temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa, devletin temel organlarını, bu organların yetkilerini ve kişinin temel hak ve hürriyetlerini düzenleyen en üst hukuk normudur. Maddi anlamda içeriğe bakılır; şekli anlamda ise kanundan zor değiştirilen ve kanunların üstünde duran belge kastedilir. 1982 Anayasası'nın 11. maddesi Anayasa hükümlerinin herkesi bağladığını ve kanunların Anayasaya aykırı olamayacağını söyler.

Anayasa kavramı ve üstünlüğü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Suçta ve cezada kanunilik ilkesi nedir? Ceza hukukunda kıyas yasağı ve idarenin düzenleyici işlemleriyle suç konulamaması ne anlama gelir?

Kısa cevap: Suçta ve cezada kanunilik ilkesine göre kanunun açıkça suç saymadığı bir fiil için kimseye ceza verilemez, güvenlik tedbiri uygulanamaz ve kanunda yazılı olmayan bir yaptırıma hükmedilemez (5237 sayılı TCK m.2, Anayasa m.38). İdarenin düzenleyici işlemleriyle suç ve ceza konulamaz; suç ve ceza içeren hükümlerde kıyas yapılamaz ve bu hükümler kıyasa yol açacak biçimde geniş yorumlanamaz.

Bir valilik, sokakta yüksek sesle müzik çalanlara “bir aya kadar hapis” öngören bir genelge yayımlasa bu genelgeye dayanarak kimse hapse girebilir mi? Cevap tek cümledir ve bütün ceza hukuku bu cümlenin üstüne kurulur.

Ceza hukuku devletin kişiye en ağır müdahalesidir: özgürlüğü kısıtlar, malı alır, kişinin geçmişine kalıcı bir kayıt düşer. Bu gücün keyfî kullanılmasını önleyen ilk güvence kanuniliktir. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (TCK) bu ilkeyi üç fıkrada kurar: suç ve ceza ancak kanunla konur; idarenin düzenleyici işlemleriyle (yönetmelik, genelge, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi dahil yürütmenin düzenlemeleri) suç ve ceza konulamaz; suç ve ceza içeren hükümlerde kıyas yasağı vardır (m.2). Girişteki genelge bu yüzden kimseyi hapse sokamaz.

Kanunilik, Anayasa'nın 38. maddesinde de yer alır: kimse işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz ve ceza ancak kanunla konur. Anayasa hukukunun temel kavramları sayfasında gördüğümüz gibi temel haklar ve kişi hakları Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez (m.104/17); ceza hükmü tam da bu alana girer. İdari işlemler sayfasında gördüğümüz düzenleyici işlemler idareye geniş bir kural koyma alanı verir, ama bu alan suç ve ceza tanımlamaya kadar uzanmaz.

Kanuniliğin dört sonucu

Kanunilik ilkesinden çıkan sonuçlar
SonuçAnlamıDayanak
YazılılıkSuç ve ceza yalnız kanunla; örf, içtihat ya da idari düzenleme suç yaratamazTCK m.2/1-2
BelirlilikSuç tanımı, kişinin neyin yasak olduğunu önceden anlayabileceği açıklıkta yazılırAnayasa m.38, öğreti
Kıyas yasağıBenzer olaya uygulamak için kanun genişletilemez; geniş yorum da yasaktırTCK m.2/3
Geriye yürümezlikFiilden sonra çıkan aleyhe kanun uygulanmaz (lehe olan uygulanır)TCK m.7, Anayasa m.38

Öteki temel ilkeler

TCK'nın amacı kişi hak ve özgürlüklerini, kamu düzen ve güvenliğini, hukuk devletini, kamu sağlığını ve çevreyi, toplum barışını korumak ve suç işlenmesini önlemektir (m.1). Orantılılık gereği ceza, fiilin ağırlığıyla orantılı olur; eşitlik gereği ırk, dil, din, cinsiyet, siyasal düşünce gibi sebeplerle ayrım yapılamaz (m.3). Ceza kanunlarını bilmemek mazeret sayılmaz (m.4); bunun dar bir istisnası olan “haksızlık bilincinde kaçınılmaz hata”yı Suç teorisi ve yaptırımlar sayfasında göreceğiz. TCK'nın genel hükümleri, özel ceza kanunlarındaki (ör. vergi, kaçakçılık) suçlara da uygulanır (m.5). Son olarak ceza sorumluluğu şahsidir: kimse başkasının fiilinden sorumlu tutulamaz (m.20/1, Anayasa m.38).

TCK m.6: sınavda sorulan tanımlar
TerimKanundaki anlamı
ÇocukHenüz 18 yaşını doldurmamış kişi
Kamu görevlisiKamusal faaliyetin yürütülmesine atama, seçilme ya da herhangi bir surette sürekli, süreli veya geçici olarak katılan kişi (memurdan geniştir)
Yargı görevi yapanYüksek mahkemeler, adli ve idari mahkemelerin üye ve hâkimleri, Cumhuriyet savcısı ve avukatlar
Gece vaktiGüneşin batmasından 1 saat sonra başlayıp doğmasından 1 saat öncesine kadar süren zaman
İtiyadi suçluKasıtlı bir suçu 1 yıl içinde, farklı zamanlarda ikiden fazla işleyen kişi
Akılda kalsın: Ceza hukukunda kural koyma kapısının tek anahtarı kanundur: genelge, yönetmelik, CBK bu kapıyı açamaz. Kıyas yasağı da kapının arkasındaki ikinci kilittir: kanunun yazmadığını “benzer” diye cezalandıramazsın.
Sınavda

Nasıl sorulurKanuniliğin sonuçları ya da m.6'daki tanımlar öncüllü sorulur; “kamu görevlisi” ile 657'deki memurun aynı sanılması da sık çeldiricidir.

TuzakKıyas yasağını yalnız aleyhe kıyasla sınırlı sanmak ya da idarenin düzenleyici işlemiyle “hafif” bir ceza konulabileceğini düşünmek.

Sınavda işaretleTCK'da çocuk 18 yaşını doldurmamış kişidir; kamu görevlisi kavramı geçici ve seçilmiş görevlileri de kapsar.

✎Boşluk doldurma kanunilik ve tanımlar

İdarenin düzenleyici işlemleriyle suç ve ceza . Suç ve ceza içeren hükümlerin uygulanmasında yapılamaz. TCK'ya göre henüz yaşını doldurmamış kişi çocuktur.

konulamazkıyas1815takdir

?Soru çöz

Suçta ve cezada kanunilik ilkesi ile ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle suç tanımlanabilir ve hapis cezası konulabilir.
II. Suç ve ceza içeren hükümler, kıyasa yol açacak biçimde geniş yorumlanamaz.
III. Kanunda yazılı cezalardan başka bir cezaya hükmolunamaz.

✓ C. II kıyas ve geniş yorum yasağını (m.2/3), III kanunda yazılı ceza dışında ceza verilememesini (m.2/1) doğru anlatır. I yanlıştır: CBK idarenin düzenleyici işlemidir ve m.2/2 ile Anayasa m.38 suç ve cezayı kanuna bağlar. A ve B CBK'yi kanunla karıştırır; D aynı hatayı II ve III'le birleştirir.
CEZA HUKUKU · İLKE

Ceza kanununun zaman bakımından uygulanması: geriye yürümezlik ve lehe kanun

Hukuk · Ceza Hukuku (Genel Hükümler ve Ceza Muhakemesi Hukuku) · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

TCK zaman bakımından nasıl uygulanır? Lehe kanun ilkesi nedir, infaz hükümleri ne zaman derhal uygulanır?

Kısa cevap: TCK m.7'ye göre fiil, işlendiği zaman yürürlükte olan kanuna göre suç değilse cezalandırılamaz; sonradan suç olmaktan çıkarılırsa da cezalandırılamaz ve verilmiş cezanın infazı ile kanuni sonuçları kendiliğinden kalkar. Fiil ile hüküm arasında kanun değişmişse failin lehine olan kanun uygulanır. Erteleme, koşullu salıverilme ve tekerrür dışındaki infaz rejimi hükümleri derhal uygulanır; geçici ve süreli kanunlar yürürlük süreleri içinde işlenen suçlara uygulanmaya devam eder.

Bir sürücü 2025'te bir fiil işledi; o gün kanun 3 yıl hapis öngörüyordu. Dava sürerken kanun değişti: önce 5 yıla çıktı, sonra 2 yıla indi. Hâkim hangisini uygular?

Ceza kanunlarında zamanın kuralı tek bir amaca hizmet eder: kişi, fiili işlerken hangi sonuçla karşılaşacağını bilmelidir. Bu yüzden aleyhe kanun geriye yürümez: fiilden sonra suç hâline getirilen bir davranış ya da artırılan bir ceza, önceki fiile uygulanmaz. Buna karşılık lehe kanun geriye yürür: fiil ile hüküm arasında birden çok kanun yürürlüğe girmişse, bunlardan fail için en elverişli olan seçilir (m.7/2). Girişteki sürücüye 2 yıllık kanun uygulanır; aradaki aleyhe kanun hiç uygulanmaz.

Lehe kanun belirlenirken yalnız ceza miktarına bakılmaz; ilgili kanunların bütün hükümleri (zamanaşımı, erteleme olanağı, şikâyete bağlılık) olaya ayrı ayrı uygulanır ve sonuçlar karşılaştırılır. İki kanunun lehe hükümleri birleştirilip üçüncü bir “karma kanun” oluşturulamaz.

Suç olmaktan çıkarma ve infaz kuralları

Fiil, işlendikten sonra yürürlüğe giren kanunla suç olmaktan çıkarılırsa kimse cezalandırılamaz; verilmiş ve kesinleşmiş ceza bile olsa infazı ve kanuni neticeleri kendiliğinden kalkar (m.7/1). Ceza infaz rejimine ilişkin hükümler ise kural olarak derhal uygulanır, yani o gün cezaevinde olan herkese yeni kural işler. Bu kuralın üç istisnası vardır: hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrür (m.7/3). Bu üçü ceza miktarı kadar sonucu etkilediği için onlarda da lehe kanun kuralı geçerlidir.

Geçici ve süreli kanunlar (ör. salgın yasakları) süreleri dolduktan sonra da, yürürlükte oldukları sırada işlenmiş suçlara uygulanmaya devam eder (m.7/4). Aksi hâlde herkes süre dolana kadar yargılamayı uzatıp cezadan kurtulurdu.

Kanun değiştiğinde hangisi uygulanır?
DurumSonuçTCK
Fiilden sonra çıkan kanun cezayı artırdıUygulanmaz (aleyhe kanun geriye yürümez)m.7/1, AY m.38
Fiilden sonra çıkan kanun cezayı azalttıUygulanır (lehe kanun)m.7/2
Fiil kesin hükümden sonra suç olmaktan çıkarıldıİnfaz ve kanuni neticeler kendiliğinden kalkarm.7/1
İnfaz rejimi değişti (ör. açık cezaevine ayrılma)Derhal uygulanırm.7/3
Erteleme, koşullu salıverilme, tekerrür değiştiDerhal değil; lehe olan uygulanırm.7/3
Süresi dolan geçici kanunYürürlükteyken işlenen suçlara uygulanmaya devam ederm.7/4
Akılda kalsın: Zaman kuralı tek yönlü bir kapıdır: lehe olan geri girer, aleyhe olan giremez. İnfazda istisna üçlüsü “ETK”: Erteleme, Tekerrür, Koşullu salıverilme; bunlar dışında infaz kuralı hemen işler.
Sınavda

Nasıl sorulurKanun değişikliği içeren kısa bir vaka verilip hangi kanunun uygulanacağı ya da m.7'deki ifadelerden hangisinin yanlış olduğu sorulur.

Tuzakİnfaz hükümlerinin istisnasız derhal uygulandığını sanmak ya da süresi dolan geçici kanunun artık hiç uygulanamayacağını düşünmek.

Sınavda işaretlesuç olmaktan çıkarılan fiilde kesinleşmiş cezanın infazı da kendiliğinden kalkar.

⇄Bilgi eşleştirme kanun değişikliği → sonuç

?Soru çöz

TCK'nın zaman bakımından uygulanmasına ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Erteleme, koşullu salıverilme ve tekerrüre ilişkin hükümler derhal uygulama kuralının dışındadır (m.7/3); A bu istisnayı yok sayar. B lehe kanun kuralını (m.7/2), C geçici kanunları (m.7/4), D suç olmaktan çıkarmanın etkisini (m.7/1) doğru verir.
CEZA HUKUKU · TÜR

Ceza kanununun yer bakımından uygulanması: ülkesellik ve yurt dışında işlenen suçlar

Hukuk · Ceza Hukuku (Genel Hükümler ve Ceza Muhakemesi Hukuku) · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

TCK yer bakımından nasıl uygulanır? Yurt dışında işlenen suçlarda Türk vatandaşı ve yabancı hangi şartlarla Türkiye'de yargılanır?

Kısa cevap: TCK'da asıl ilke ülkeselliktir: Türkiye'de işlenen suçlara Türk kanunları uygulanır; fiilin kısmen ya da tamamen Türkiye'de işlenmesi veya neticenin Türkiye'de gerçekleşmesi yeterlidir (m.8). Yurt dışında işlenen suçlarda ise Türk kanunu ancak kanunda sayılan şartlarla uygulanır: vatandaşın işlediği suçlarda alt sınırı en az 1 yıl hapis (m.11), yabancının Türkiye zararına işlediği suçlarda alt sınırı en az 1 yıl hapis ve Adalet Bakanının istemi (m.12), soykırım, işkence, uyuşturucu ticareti gibi suçlarda kim işlerse işlesin (m.13).

Bir Türk vatandaşı Almanya'da dolandırıcılık yaptı ve Türkiye'ye döndü; bir yabancı ise Bulgaristan'da bir Türk şirketinin kasasını boşalttı. İkisi de Türk mahkemesinin önüne çıkabilir mi?

Ülkesellik ilkesi

Devlet kendi ülkesinde egemendir; bu yüzden Türkiye'de işlenen her suça, failin uyruğuna bakılmaksızın Türk kanunları uygulanır. Suç, Türk kara ve hava sahası ile karasularında; açık denizde ve üstündeki hava sahasında Türk deniz ve hava araçlarında; Türk deniz ve hava savaş araçlarında; Türkiye'nin kıta sahanlığında ya da münhasır ekonomik bölgesinde kurulmuş sabit platformlarda veya bunlara karşı işlendiğinde Türkiye'de işlenmiş sayılır (m.8/2). Hareketin bir parçası ya da yalnız netice Türkiye'de gerçekleşse bile suç “Türkiye'de işlenmiş”tir (m.8/1).

Ülkeselliğin gücü iki maddede görülür. Türkiye'de işlediği suçtan dolayı yabancı ülkede hakkında hüküm verilmiş kişi Türkiye'de yeniden yargılanır (m.9). Yabancı ülkede Türkiye adına görev üstlenip bu görevle ilgili suç işleyen kişi de orada mahkûm edilmiş olsa bile Türkiye'de yeniden yargılanır (m.10, görev suçları). Yabancı ülkede gözaltında, tutuklulukta ya da hükümlülükte geçen süre Türkiye'de verilecek cezadan mahsup edilir (m.16).

Yurt dışında işlenen suçlar

Yabancı ülkede işlenen suçlarda Türk kanununun uygulanma şartları
HâlŞartlarKimin istemi?
Vatandaşın suçu (m.11)Alt sınırı en az 1 yıl hapis; fail Türkiye'de; yabancı ülkede hüküm verilmemiş; Türkiye'de kovuşturulabilirİstem gerekmez. Alt sınır 1 yıldan azsa zarar görenin ya da yabancı hükûmetin şikâyeti; Türkiye'ye girişten itibaren 6 ay
Yabancının Türkiye zararına suçu (m.12/1)Alt sınırı en az 1 yıl hapis; fail Türkiye'deAdalet Bakanının istemi (rüşvet ve nüfuz ticaretinde istem aranmaz)
Yabancının Türk vatandaşı ya da Türk özel hukuk tüzel kişisi zararına suçu (m.12/2)Aynı alt sınır; fail Türkiye'de; yabancı ülkede hüküm verilmemişSuçtan zarar görenin şikâyeti
Mağdur da yabancı (m.12/3)Alt sınırı en az 3 yıl hapis; geri verme anlaşması yok ya da geri verme kabul edilmemişAdalet Bakanının istemi
Katalog suçlar (m.13)Soykırım ve insanlığa karşı suçlar, devlete karşı suçların bir kısmı, işkence, çevrenin kasten kirletilmesi, uyuşturucu ticareti, parada sahtecilik, fuhuş, ulaşım araçlarının kaçırılması; failin uyruğu önemsizBir kısmında Adalet Bakanının talebi; m.13/1-a ve b suçlarında yabancı ülkede mahkûmiyet ya da beraat olsa bile talep üzerine yeniden yargılama

İki sınırlayıcı kural vardır. m.11 ve m.12 hâllerinde suçun kanun maddesinde hapis ile adli para cezası seçimlik öngörülmüşse soruşturma ve kovuşturma açılmaz (m.14). Türkiye dışında işlenen suçta verilecek ceza, suçun işlendiği ülke kanunundaki cezanın üst sınırını aşamaz; ancak suç Türkiye'nin güvenliğine ya da bir Türk vatandaşına karşı işlenmişse bu sınır uygulanmaz (m.19).

Geri verme (iade) eskiden TCK m.18'deydi; bu madde 2016'da 6706 sayılı Adli İşlerde Uluslararası İş Birliği Kanunu'yla yürürlükten kaldırıldı. Anayasal kural ise yerinde durur: vatandaş, Uluslararası Ceza Divanına taraf olmanın gerektirdiği yükümlülükler dışında, suç sebebiyle yabancı bir ülkeye verilemez (m.38/son).

Akılda kalsın: Sayılar “1 – 1 – 3”: vatandaş 1 yıl, yabancı Türkiye zararına 1 yıl, yabancı yabancıya karşı 3 yıl (hepsi alt sınır). İstem sırası: vatandaş kendiliğinden, devlet zararında Bakan, Türk kişisi zararında mağdur.
Sınavda

Nasıl sorulurBir yurt dışı vakası verilip Türk kanununun hangi şartla uygulanacağı ya da yargılamanın kimin istemine bağlı olduğu sorulur.

TuzakSınırın cezanın üst sınırı sanılması; kanun suçun aşağı sınırına bakar. İkinci tuzak: geri vermeyi hâlâ TCK m.18'de aramak.

Sınavda işaretleTürkiye'de işlenip yabancı ülkede hüküm verilen suçta kişi Türkiye'de şartsız yeniden yargılanır.

?Soru çöz

Yabancı bir kişi, yabancı ülkede başka bir yabancıya karşı bir suç işlemiş ve Türkiye'ye gelmiştir. TCK'ya göre failin Türk kanunlarına göre yargılanabilmesi için aşağıdakilerden hangisi aranmaz?

✓ D. Mağdurun yabancı olduğu hâlde yargılama Adalet Bakanının istemine bağlıdır; şikâyet şartı yoktur. 6 aylık şikâyet süresi vatandaşın yurt dışında işlediği hafif suçlara aittir (m.11/2). A 3 yıllık alt sınırı, B Bakan istemini, C geri verme şartını doğru sayar (m.12/3).

✎Boşluk doldurma yurt dışı suçlar

Türkiye'de işlediği suçtan dolayı yabancı ülkede hüküm verilen kişi Türkiye'de yargılanır. Vatandaşın yurt dışında işlediği suçun aşağı sınırı 1 yıldan azsa yargılama bağlıdır; bu hak Türkiye'ye girişten itibaren içinde kullanılır.

yenidenşikâyete6 ayAdalet Bakanının istemine1 yıl
CEZA HUKUKU · KAVRAM

Suçun unsurları: kanuni tanım, maddi unsur ve hukuka aykırılık

Hukuk · Ceza Hukuku (Genel Hükümler ve Ceza Muhakemesi Hukuku) · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Suçun unsurları nelerdir? Fail, mağdur, suçun konusu, hareket, netice ve nedensellik bağı ne anlama gelir?

Kısa cevap: Bir fiilin suç olması için kanundaki suç tanımına uyması (kanuni unsur, tipiklik), tanımdaki maddi öğelerin (fail, hareket, netice, nedensellik bağı, konu, mağdur) gerçekleşmesi, failin kast ya da taksirle hareket etmesi (manevi unsur) ve fiilin hukuka aykırı olması gerekir. Kusurluluk ise suçun değil, failin cezalandırılabilmesinin şartıdır. Ceza yalnız gerçek kişiye verilir; tüzel kişiye ceza değil, güvenlik tedbiri uygulanır (TCK m.20).

Bir mühendis, inşaat şantiyesinde iskele kurallarına uymadı; iskele çöktü ve bir işçi yaralandı. Fail kim, mağdur kim, hareket ne, netice ne ve ikisi arasında bağ var mı?

Ceza hukukçusu bir olaya bakarken sırayla soru sorar. Önce: davranış kanundaki bir suç tanımına uyuyor mu (tipiklik)? Sonra: davranışı hukuk düzeninin bir izni haklı kılıyor mu (hukuka aykırılık)? En sonda: bu kişi kınanabilir mi (kusurluluk)? Unsurlar bu sorgunun ilk iki basamağıdır.

Suçun basamakları: önce tanıma uygunluk, sonra hukuka aykırılık, en sonda kusurluluk.Görsel: Sınav Defteri

Maddi unsur: kim, kime, neyle, ne oldu?

Maddi unsurun öğeleri
ÖğeAnlamıŞantiye örneğinde
FailSuçun kanuni tanımındaki hareketi yapan gerçek kişi; tüzel kişi fail olamazMühendis
MağdurSuçla korunan hukuki değerin sahibi; suçtan zarar görenden dar olabilirYaralanan işçi
KonuHareketin üzerine yöneldiği kişi ya da şeyİşçinin vücudu
Hareketİradi davranış; yapma (icrai) ya da yapmama (ihmali)Güvenlik önlemini almamak
NeticeHareketin dış dünyada yol açtığı değişiklik; her suçta aranmazYaralanma
Nedensellik bağıNeticenin o hareketin sonucu olmasıİskele, önlem alınmadığı için çöktü

Netice herkesin aklına gelir, ama her suçta yoktur. Yalnız hareketin yapılmasıyla tamamlanan suçlara sırf hareket suçları (ör. yalan tanıklık), belirli bir sonucun doğmasını arayanlara neticeli suçlar (ör. öldürme) denir. Nedensellik bağı yalnız neticeli suçlarda sorulur. Mağdur ile suçtan zarar gören de aynı kişi olmayabilir: öldürmede mağdur ölen kişidir, geride kalan yakınlar suçtan zarar görendir.

Manevi unsur ve şahsilik

Suçun oluşması kastın varlığına bağlıdır; taksirle işlenen fiiller yalnız kanunun açıkça belirttiği hâllerde cezalandırılır (m.21, 22). Bu iki kusur biçimini bir sonraki konuda ayırıyoruz. Ceza sorumluluğu şahsidir; tüzel kişiler hakkında ceza yaptırımı uygulanamaz, ama kanunda öngörülen güvenlik tedbiri niteliğindeki yaptırımlar (iznin iptali, müsadere) saklıdır (m.20/2, 60).

Akılda kalsın: Unsurlar “kim, kime, neyle, ne yaptı, ne oldu, neden oldu” sorularının cevabıdır. Mağdur = korunan değerin sahibi; suçtan zarar gören = zarara uğrayan herkes. Tüzel kişiye ceza yok, tedbir var.
Sınavda

Nasıl sorulurBir vakada fail, mağdur, konu ve suçtan zarar görenin hangisi olduğu ya da unsurlardan hangisinin her suçta aranmadığı sorulur.

TuzakNeticeyi her suçun zorunlu öğesi saymak ya da mağdur ile suçtan zarar göreni aynı kişi sanmak.

Sınavda işaretletüzel kişilere ceza değil, güvenlik tedbiri uygulanır.

↕Sıralama hâkimin inceleme sırası

  1. Fail kusurlu mu: yaş, akıl hastalığı, kaçınılmaz hata gibi bir engel var mı?
  2. Fiil, kanundaki bir suç tanımına uyuyor mu?
  3. Kanundaki ceza aralığında temel ceza belirlenir
  4. Fiili haklı kılan bir hukuka uygunluk nedeni var mı?

?Soru çöz

Suçun unsurlarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ B. Mağdur korunan değerin sahibidir; öldürmede ölenin yakınları suçtan zarar gören olur. A sırf hareket suçlarını unutur; C tüzel kişiye ceza verilemeyeceğini, yalnız güvenlik tedbiri uygulanacağını atlar (m.20/2); D kuralı tersine çevirir, taksir ancak kanunda açıkça yazılıysa cezalandırılır (m.22/1).
CEZA HUKUKU · KARŞILAŞTIRMA

Kast ve taksir: olası kast ile bilinçli taksirin ince çizgisi

Hukuk · Ceza Hukuku (Genel Hükümler ve Ceza Muhakemesi Hukuku) · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kast, olası kast, taksir ve bilinçli taksir arasındaki farklar nelerdir? TCK'da cezaya etkileri nedir?

Kısa cevap: Kast, suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesidir (TCK m.21). Olası kastta fail neticeyi öngörür ve buna rağmen hareket eder; ceza indirilir. Taksir, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık yüzünden neticenin öngörülmeden gerçekleşmesidir (m.22). Bilinçli taksirde fail neticeyi öngörür ama istemez; taksirli suçun cezası üçte birden yarısına kadar artırılır.

Kalabalık bir caddede iki sürücü kırmızı ışıkta geçti ve birer yaya yaraladı. Biri “kimseye çarpmam, ustayım” diye düşünmüştü; öteki “çarparsam çarparım, yetişmem lazım” diye. Aynı sonuç, iki ayrı kusur.

Manevi unsurda iki soru sorulur: fail neticeyi öngördü mü, öngördüyse istedi ya da en azından kabullendi mi? Bu iki sorunun cevabı dört basamaklı bir merdiven kurar.

Olası kast ile bilinçli taksiri ayıran tek soru: fail öngördüğü neticeyi kabullendi mi?Görsel: Sınav Defteri

Kast ve olası kast

Doğrudan kastta fail, kanuni tanımdaki unsurları bilir ve gerçekleşmesini ister (m.21/1). Olası kastta fail, unsurların gerçekleşebileceğini öngörür ve buna rağmen fiili işler (m.21/2); “olursa olsun” diyerek riski kabullenir. Kanun olası kastı doğrudan kasttan hafif sayar: ağırlaştırılmış müebbet hapis yerine müebbet, müebbet hapis yerine 20 yıldan 25 yıla kadar hapis verilir; diğer suçlarda temel ceza üçte birden yarısına kadar indirilir.

Taksir ve bilinçli taksir

Taksir, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık yüzünden bir davranışın suçun kanuni tanımındaki neticesinin öngörülmeden gerçekleştirilmesidir (m.22/2). Taksirli suç istisnadır: yalnız kanunun açıkça belirttiği hâllerde cezalandırılır (ör. taksirle öldürme, taksirle yaralama). Bilinçli taksirde fail neticeyi öngörmüştür ama olmasını istemez, “olmaz” diye güvenir; bu hâlde taksirli suçun cezası üçte birden yarısına kadar artırılır (m.22/3). Birden çok kişinin taksiriyle doğan sonuçta herkes kendi kusuru oranında sorumludur (m.22/5).

Taksirde bir istisna daha vardır: netice münhasıran failin kişisel ve ailevi durumu bakımından onu ceza gereksiz kılacak ölçüde mağdur etmişse (ör. dikkatsizliğiyle kendi çocuğunun ölümüne yol açan ebeveyn) ceza verilmez; bilinçli taksirde ise ceza yarıdan altıda bire kadar indirilebilir (m.22/6).

Netice sebebiyle ağırlaşmış suç

Fail kastettiğinden daha ağır ya da başka bir neticeye yol açarsa (ör. yaralamak için vurduğu kişinin ölmesi), bu ağır neticeden sorumlu tutulabilmesi için o netice bakımından en azından taksirle hareket etmiş olması gerekir (m.23).

Dört kusur biçimi yan yana
BiçimÖngörmeİstemeCezaya etkisi
Doğrudan kastVarVarTemel ceza
Olası kastVarYok ama kabullenme varMüebbet → 20–25 yıl; diğerlerinde ⅓–½ indirim
Bilinçli taksirVarYok, olmayacağına güvenTaksirli suç cezası ⅓–½ artırılır
Basit taksirYokYokKusura göre taksirli suç cezası
Akılda kalsın: İki sürücüyü ayıran cümleler: “Olmaz” diyen bilinçli taksirdedir; “olursa olsun” diyen olası kasttadır. Ok yönü ters: olası kast cezayı kastın altına indirir, bilinçli taksir cezayı taksirin üstüne çıkarır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir sürücü, avcı ya da doktor vakası verilip kusurun türü sorulur; ya da olası kastın ve bilinçli taksirin cezaya etkisi karıştırılarak şıklara konur.

TuzakBilinçli taksirde de cezanın indirildiğini sanmak; bilinçli taksir artırım sebebidir.

Sınavda işaretletaksirli fiiller ancak kanunun açıkça belirttiği hâllerde cezalandırılır; netice sebebiyle ağırlaşmış suçta ağır netice için en az taksir gerekir.

⇄Bilgi eşleştirme vaka → kusur türü

?Soru çöz

TCK'ya göre aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Bilinçli taksir hâlinde taksirli suça ilişkin ceza üçte birden yarısına kadar artırılır.
II. Olası kastla işlenen ve müebbet hapis gerektiren suçta 20 yıldan 25 yıla kadar hapis verilir.
III. Taksirle işlenen fiiller, kanunda aksine hüküm yoksa her suç bakımından cezalandırılır.

✓ D. I bilinçli taksirin artırım etkisini (m.22/3), II olası kastta müebbet yerine 20–25 yılı (m.21/2) doğru verir. III kuralı tersine çevirir: taksir yalnız kanunun açıkça belirttiği hâllerde cezalandırılır. A II'yi eksik bırakır; B ve C yanlış olan III'ü içerir.
CEZA HUKUKU · TÜR

Hukuka uygunluk nedenleri: kanun hükmü, amirin emri, meşru savunma, hak ve rıza

Hukuk · Ceza Hukuku (Genel Hükümler ve Ceza Muhakemesi Hukuku) · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDevlet memurunun ödevleri ve yasakları nelerdir? Kanunsuz emir karşısında memur ne yapmalıdır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Kamu görevlileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Memur amirinden aldığı emri Anayasa, kanun, CBK ya da yönetmeliğe aykırı görürse yerine getirmez ve aykırılığı emri verene bildirir; amir emrinde ısrar edip yazıyla yenilerse emir yerine getirilir ve sorumluluk amire geçer. Konusu suç olan emir hiçbir şekilde yapılmaz (657 m.11, Anayasa m.137). Memur siyasi partiye üye olamaz, greve katılamaz, tacir ya da esnaf sayılacak faaliyette bulunamaz, hediye isteyemez.

Ödevler ve yasaklar, kanunsuz emir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hukuka uygunluk nedenleri nelerdir? Meşru savunmanın şartları nelerdir, amirin emrini yerine getiren ne zaman sorumlu olur?

Kısa cevap: Hukuka uygunluk nedenleri, suç tanımına uyan bir fiili baştan hukuka uygun hâle getirir: kanunun hükmünü yerine getirme ve yetkili merciin bağlayıcı emrini uygulama (TCK m.24), meşru savunma (m.25/1), hakkın kullanılması ve kişinin mutlak tasarruf edebileceği bir hakkına ilişkin rızası (m.26). Konusu suç olan emir hiçbir surette yerine getirilemez; getirilirse emri veren de yapan da sorumludur. Sınırın kastsız aşılmasında ceza indirilir; meşru savunmada mazur görülebilecek heyecan, korku ya da telaştan doğan aşmada ceza verilmez (m.27).

Gece evine giren ve bıçakla üstüne yürüyen kişiyi sopayla etkisiz hâle getiren ev sahibi “yaralama” fiilini işlemiştir. Ama hukuk onu cezalandırmaz; neden?

Çünkü hukuk düzeni kendi kendisiyle çelişemez: bir davranışa izin veren ya da onu emreden hukuk, aynı davranışı suç diye cezalandıramaz. Hukuka uygunluk nedeni varsa fiil tipiktir ama haksızlık değildir; bu yüzden ne fail cezalandırılır ne de ona karşı meşru savunma yapılabilir.

Kanun hükmü ve amirin emri

Kanunun hükmünü yerine getiren kimseye ceza verilmez (m.24/1): yakalama kararını uygulayan polis “kişiyi hürriyetinden yoksun kılma” suçunu işlemez. Yetkili bir merciden verilen ve yerine getirilmesi görev gereği zorunlu olan emri uygulayan da sorumlu olmaz (m.24/2). Ama sınır kesindir: konusu suç teşkil eden emir hiçbir surette yerine getirilemez; getirilirse emri veren de yerine getiren de sorumlu olur (m.24/3). Kamu görevlileri sayfasında gördüğümüz kanunsuz emir kuralı (Anayasa m.137, 657 m.11) burada ceza hukukundaki karşılığını bulur. Emrin hukuka uygunluğunun denetlenmesi kanunla engellenmişse (ör. askerî hiyerarşide) yerine getirilmesinden yalnız emri veren sorumludur (m.24/4).

Meşru savunma

Kendisine ya da başkasına ait bir hakka yönelmiş, gerçekleşen, gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak olan haksız bir saldırıyı o anda, hâl ve koşullara göre saldırıyla orantılı biçimde defetmek zorunluluğuyla işlenen fiilden dolayı ceza verilmez (m.25/1). Şartları iki grupta toplanır:

Meşru savunmanın şartları
Saldırıya ilişkinSavunmaya ilişkin
Haksız olmalı (polisin kanuni yakalamasına karşı meşru savunma olmaz)Savunma zorunlu olmalı
Kendisine ya da başkasına ait herhangi bir hakka yönelmeli (can, mal, konut)Saldırıyla orantılı olmalı
Gerçekleşen, gerçekleşmesi ya da tekrarı muhakkak olmalı (geçmiş saldırıya intikam savunma değildir)Saldırı anında yapılmalı ve saldırgana yönelmeli

Aynı maddenin ikinci fıkrasındaki zorunluluk hâli ise başka bir şeydir: haksız bir saldırı yoktur, bir tehlike vardır (yangından kaçarken komşunun kapısını kırmak). Öğreti ve CMK m.223/3 onu kusurluluğu kaldıran neden sayar; ayrıntısı bir sonraki sayfanın konusudur.

Hakkın kullanılması ve ilgilinin rızası

Hakkını kullanan kimseye ceza verilmez (m.26/1): gazetecinin gerçeğe uygun ve kamu yararına haber vermesi, kurallara uygun spor müsabakası, hekimin tıp kurallarına uygun müdahalesi bu kapsamda düşünülür. İlgilinin rızası ise ancak kişinin üzerinde mutlak surette tasarruf edebileceği bir hakka ilişkin olduğunda hukuka uygunluk sağlar (m.26/2): malına zarar verilmesine razı olmak geçerlidir; yaşam hakkı bu nitelikte değildir, öldürmeye rıza fiili hukuka uygun kılmaz.

Sınırın aşılması

Ceza sorumluluğunu kaldıran nedenlerde sınır kast olmaksızın aşılırsa ve fiil taksirle de cezalandırılabiliyorsa, taksirli suçun cezasının altıda birinden üçte birine kadarı indirilir (m.27/1). Meşru savunmada sınırın aşılması mazur görülebilecek bir heyecan, korku veya telaştan ileri gelmişse faile hiç ceza verilmez (m.27/2).

Bu sayfanın süreleri, sayıları ve oranları (toplu)
KonuSüre / sayı / oranDayanak
Çocuk18 yaşını doldurmamışTCK m.6
Gece vaktiGün batımından 1 saat sonra – gün doğumundan 1 saat önceTCK m.6
İtiyadi suçlu1 yıl içinde ikiden fazla kasıtlı suçTCK m.6
Vatandaşın yurt dışı suçuAlt sınır ≥ 1 yıl; azsa şikâyet, Türkiye'ye girişten 6 ayTCK m.11
Yabancının Türkiye zararına suçu / mağdur yabancıAlt sınır ≥ 1 yıl / ≥ 3 yıl, Adalet Bakanı istemiTCK m.12
Olası kastMüebbet → 20–25 yıl; diğer ⅓–½ indirimTCK m.21/2
Bilinçli taksir⅓–½ artırımTCK m.22/3
Sınırın kastsız aşılmasıTaksirli suç cezasının ⅙–⅓ indirimiTCK m.27/1
Akılda kalsın: Meşru savunmanın dört anahtar sözcüğü: haksız, mevcut, orantılı, zorunlu. Amirin emrinde kırmızı çizgi: konusu suç olan emir uygulanmaz; uygulanırsa iki kişi birden sorumludur. Rıza yalnız “tasarruf edebildiğin” hakta işe yarar.
Sınavda

Nasıl sorulurBir vaka verilip hangi hukuka uygunluk nedeninin bulunduğu ya da meşru savunmanın şartlarından hangisinin eksik olduğu sorulur; konusu suç olan emri yerine getiren memurun sorumluluğu da sık sorulur.

TuzakMeşru savunmanın yalnız kişinin kendi hakkı için yapılabileceğini sanmak; başkasının hakkı için de yapılır.

Sınavda işaretlemeşru savunmada heyecan, korku veya telaştan doğan sınır aşımında ceza verilmez.

?Soru çöz

Bir il müdürü, emrindeki şef ile memura sahte bir hakediş belgesi düzenlemelerini yazılı olarak emretmiş; şef ile memur belgeyi düzenlemiştir. TCK'ya göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Konusu suç olan emir hiçbir surette yerine getirilemez; getirilirse veren ve yapan birlikte sorumludur (m.24/3). B yazılı emri kanunsuz emrin güvencesi sanır, bu güvence suç konulu emirde yoktur; C amirin emrini meşru savunmayla karıştırır, ortada haksız saldırı yoktur; D sınırın aşılmasındaki indirimi (m.27/1) yanlış yere taşır.

✎Boşluk doldurma hukuka uygunluk

Meşru savunmada saldırının olması ve savunmanın saldırıyla olması gerekir. İlgilinin rızası, kişinin üzerinde mutlak surette edebileceği bir hakka ilişkin olmalıdır.

haksızorantılıtasarrufmuhtemelzorunluluk

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangileri icrai nitelikte bir idari işlemdir?

I. Disiplin soruşturmacısının ceza öneren soruşturma raporu
II. Atamaya yetkili amirin kademe ilerlemesinin durdurulması cezası vermesi
III. Bir belediyenin işyeri açma ve çalışma ruhsatı başvurusunu açıkça reddetmesi

✓ B. Ceza vermek (II) ve başvuruyu açıkça reddetmek (III) ilgilinin hukukunda doğrudan sonuç doğurur. I yalnız öneren bir hazırlık işlemidir, karar onu izleyen ceza işlemidir. A ve C hazırlık işlemini icrai sayar; D de I'i kapsar.Kaynak: İdari işlemler · İdari işlemin türleri, zımni ret

?Soru 2

1982 Anayasası'na göre kamu hizmeti imtiyaz sözleşmeleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. m.125'e 1999'da eklenen hüküm tahkime izin verir. A milletlerarası tahkim için yabancılık unsuru şartını atlar; B Danıştay'ın süresini 2 ay yerine 6 ay sanır; C idari yargı ve tahkimi yok sayar.Kaynak: İdari işlemler · İdari sözleşmeler

?Soru 3

İdari işlemlerin geri alınmasıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Geri alma hukuka aykırı işleme özgüdür; hukuka uygun ve kazanılmış hak doğurmuş işlem geçmişe etkili ortadan kaldırılamaz, en çok ileriye etkili kaldırılır. A geri almanın etkisini, B içtihattaki süreyi, D hile istisnasını doğru verir.Kaynak: İdari işlemler · Yürürlük ve sona erme

?Soru 4

2577 sayılı Kanun'a göre aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Vergi mahkemelerinde dava açma süresi, özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hâllerde 30 gündür.
II. Tatil günleri sürelere dahil değildir.
III. İdari eylemden zarar gören, eylemi öğrendiği tarihten itibaren 1 yıl ve her hâlde eylem tarihinden itibaren 5 yıl içinde idareye başvurmalıdır.

✓ C. I m.7'deki vergi süresini, III m.13'teki başvuru sürelerini doğru verir. II yanlıştır: tatil günleri süreye dahildir, yalnız son gün tatilse süre uzar (m.8). A III'ü atlar; B ve D II'yi doğru sayar.Kaynak: İdari yargı ve idarenin sorumluluğu · Dava açma süreleri ve idari başvuru

?Soru 5

Yürütmeyi durdurma ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. İdare mahkemesinin YD kararına itiraz bölge idare mahkemesine ve 7 gün içinde yapılır; D merciyi de süreyi de yanlış verir. A teminattan muafiyeti, B ikinci istem yasağını, C etkisi tükenecek işlemlerdeki savunmasız durdurmayı m.27'ye uygun anlatır.Kaynak: İdari yargı ve idarenin sorumluluğu · Yürütmeyi durdurma ve kararların uygulanması

?Soru 6

Aşağıdaki işlemlerden hangisine karşı açılacak iptal davasına Danıştay ilk derece mahkemesi olarak bakmaz?

✓ B. Yalnız bir ilde uygulanan düzenleme ülke çapında olmadığından dava idare mahkemesinde açılır. A Cumhurbaşkanı kararlarını, C ve D ülke çapındaki düzenleyici işlemleri sayan 2575 m.24 kapsamındadır; üçünde de Danıştay ilk derece mahkemesidir.Kaynak: İdari yargı ve idarenin sorumluluğu · İdari yargı teşkilatı

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi kamu hizmeti sayılmaz?

✓ C. İdarenin kurmadığı, kâr amaçlı ve idari denetime bağlı olmayan özel faaliyet kamu hizmeti değildir. A özel kişi yürütse de belediyenin kurup denetlediği hizmettir; B idari, D mahallî kamu hizmetidir; ikisinde hizmeti idare kendisi yürütür.Kaynak: Kamu hizmeti, kolluk ve kamu malları · Kamu hizmeti kavramı ve türleri

?Soru 8

Savunması alınmadan disiplin cezası verilen memurla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Mahkeme idarenin yerine geçip idari işlem niteliğinde karar veremez (m.2/2); ceza vermek idarenin işidir. A savunma hakkını esaslı şekil kuralı olarak doğru niteler; B m.12'deki birlikte dava imkânını, C iptalin geçmişe etkisini doğru verir.Kaynak: İdari yargı ve idarenin sorumluluğu · Dava türleri ve ehliyet

?Soru 9

Kamu mallarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Kamu malı niteliği tahsisle doğar, tahsisin kaldırılmasıyla son bulur; özel mala dönüşen taşınmaz satılabilir. B TMK m.999'u tersine çevirir: bu taşınmazlar kural olarak kaydolunmaz. C m.169'daki zamanaşımı yasağını atlar. D hizmet malını orta malıyla karıştırır.Kaynak: Kamu hizmeti, kolluk ve kamu malları · Kamu malları ve hukuki rejimi

?Soru 10

Kamu hizmetinin ilkeleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Süreklilik ilkesi, imtiyazcının hizmeti aksatması hâlinde idarenin hizmete el koymasını haklı kılar.
II. Değişkenlik ilkesi gereği kullanıcılar hizmetin mevcut biçimiyle sürdürülmesini kazanılmış hak olarak isteyebilir.
III. Bedelsizlik, istisnası olmayan genel bir kamu hizmeti ilkesidir.

✓ A. El koyma, hizmetin kesintisiz yürümesi için tanınmıştır (I). II değişkenliği tersine çevirir: idare hizmeti tek yanlı değiştirir, kazanılmış hak doğmaz. III yanlıştır: bedelsizlik tartışmalıdır, harç ve ücret alınabilir. B ve D II'yi, C ve D III'ü doğru sayar.Kaynak: Kamu hizmeti, kolluk ve kamu malları · Kamu hizmetinin ilkeleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Hukuk soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →