Kıymetli evrak: poliçe, bono, çek ve kambiyo senetlerinin ortak kuralları

Kambiyo senetlerini zorunlu unsurları, ciro ve aval, ibraz ve protesto süreleri ve zamanaşımıyla karşılaştırmalı tablolarla öğren.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
TİCARET HUKUKU · TÜR

Kıymetli evrak: hak kâğıda bağlanınca nama, emre ve hamiline senet

Hukuk · Ticaret Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİrade bozuklukları nelerdir? Esaslı yanılma, aldatma ve korkutma hâlinde sözleşme ne olur, süre kaç yıldır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Borç ilişkisi ve sözleşmeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İrade bozuklukları esaslı yanılma, aldatma ve korkutmadır (TBK m.30–38). Bunların etkisiyle sözleşme yapan, yanılma ya da aldatmayı öğrendiği veya korkutmanın etkisi kalktığı andan itibaren 1 yıl içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirmez ya da verdiğini geri istemezse sözleşmeyi onamış sayılır (m.39). Saikte yanılma kural olarak esaslı değildir; aldatmada ise yanılmanın esaslı olması aranmaz.

İrade bozuklukları: yanılma, aldatma, korkutma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kıymetli evrak nedir? Nama, emre ve hamiline yazılı senetler nasıl devredilir?

Kısa cevap: Kıymetli evrak, içerdiği hakkın senetten ayrı olarak ileri sürülemediği ve devredilemediği senettir (TTK m.645). Lehtarın gösterilişine göre üçe ayrılır: nama yazılı senet zilyetliğin devri ve yazılı devir beyanıyla, emre yazılı senet zilyetliğin devri ve ciroyla, hamiline yazılı senet yalnız zilyetliğin devriyle el değiştirir (m.647). Poliçe, bono ve çek kanunen emre yazılı kambiyo senetleridir.

Bir toptancı, perakendeci müşterisinden aldığı vadeli bonoyu kendi tedarikçisine borcuna karşılık verdi. Bono el değiştirirken alacak da mı el değiştirdi, yoksa ayrıca bir devir sözleşmesi mi gerekir?

Borç ilişkisi ve sözleşmeler sayfasında gördüğümüz alacak, normalde soyut bir haktır; onu kâğıda bağlamak dolaşımını hızlandırır. Kanun bu bağı sıkı kurar: hak senetten ayrı ileri sürülemez, borçlu da ancak senedin teslimi karşılığında ödemekle yükümlüdür (m.646). Senedi kaybeden, alacağı başka yolla ispat etse bile önce iptal kararı almak zorundadır.

Lehtara göre üç tür

Senette adı yazılı kişiye ödenecek ve emrine kaydı taşımayan senet nama yazılıdır (m.654); borçlu yalnız adı yazılı kişiye ya da onun halefi olduğunu ispat edene öder. Senet metninden "kim elinde tutuyorsa o hak sahibidir" anlamı çıkıyorsa senet hamiline yazılıdır (m.658). Emre yazılı senet ise belli bir kişiye ya da onun göstereceği kişiye ödenir (m.824). Poliçe, bono ve çek "emre" kaydı taşımasa da kanunen emre yazılıdır; ancak düzenleyen "emre yazılı değildir" kaydını koyarsa senet ciroyla değil, yalnız alacağın temliki yoluyla devredilir (m.681/2, 788/2).

Kıymetli evrakın devri (TTK m.647)
TürDevir için gerekenlerÖrnek
Nama yazılıZilyetliğin devri + yazılı devir beyanı (senet ya da ayrı kâğıt üzerinde)"Emre yazılı değildir" kayıtlı çek, nama yazılı pay senedi
Emre yazılıZilyetliğin devri + ciroPoliçe, bono, emre yazılı çek
Hamiline yazılıYalnız zilyetliğin devriHamiline çek, hamiline pay senedi

Girişteki bono kanunen emre yazılı olduğu için, toptancının arkasına ciro yazıp senedi teslim etmesi alacağı devretmeye yeter; ayrı bir sözleşme gerekmez (m.649). Ticari işletme ve tacir sayfasında gördüğümüz tacir sıfatı burada aranmaz: sözleşmeyle borçlanmaya ehil olan herkes kambiyo senediyle de borçlanabilir (m.670).

Ek bilgi: hakkın türüne göre kıymetli evrak

Senedin içerdiği hakka göre de ayrım yapılır: alacak hakkı veren senetler (poliçe, bono, çek, tahvil), ortaklık hakkı veren senetler (pay senedi) ve eşya üzerinde hak veren senetler (makbuz senedi, varant, konşimento). Senedin türü, ilgililerin hepsinin senet üzerine yazılı muvafakatiyle değiştirilebilir (m.650).

Akılda kalsın: Her türde zilyetlik şart. Nama = + yazılı devir beyanı; emre = + ciro; hamiline = yalnız teslim. "Emre yazılı değildir" kaydı kambiyo senedini temlike mahkûm eder.
Sınavda

Nasıl sorulurSenet türü verilip devir yolu ya da kanunen emre yazılı sayılan senetler sorulur.

TuzakPoliçe ve bononun ancak "emre" kaydı varsa ciro edilebileceğini sanmak; kanunen emre yazılıdırlar.

Sınavda işaretlehamiline yazılı senette devir için ciro değil, yalnız zilyetliğin devri yeterlidir.

⇄Bilgi eşleştirme senet → devir yolu

?Soru çöz

Kıymetli evrakla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Poliçe ve bono kanunen emre yazılıdır; "emre" kaydı olmasa da ciro edilebilir, ciroyu ancak "emre yazılı değildir" kaydı kapatır (m.681). B senedin teslimi karşılığında ödeme kuralını (m.646), C hamiline senedin devrini (m.647), D kambiyo ehliyetini (m.670) doğru verir.
TİCARET HUKUKU · KAVRAM

Poliçe: sekiz zorunlu unsur, üç kişi ve muhatabın kabulü

Hukuk · Ticaret Hukuku · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSözleşmeler şekle bağlı mıdır? Geçerlilik şekli ile ispat şekli farkı nedir, hangi sözleşmeler resmî ya da yazılı şekilde yapılır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Borç ilişkisi ve sözleşmeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sözleşmeler kanunda aksi öngörülmedikçe hiçbir şekle bağlı değildir; kanunun öngördüğü şekil kural olarak geçerlilik şeklidir ve ona uyulmadan kurulan sözleşme hüküm doğurmaz (TBK m.12). Adi yazılı şekilde borç altına girenin el yazısıyla imzası gerekir. Taşınmaz satışı resmî şekle, kefalet azami miktar ve tarihin kefilin el yazısıyla yazılmasına bağlıdır. Önsözleşme, kurulacak sözleşmenin şekline tâbidir.

Sözleşmenin şekli

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Poliçenin zorunlu unsurları nelerdir? Poliçede kabul ne demektir, muhatap ne zaman borçlu olur?

Kısa cevap: Poliçe, düzenleyenin muhataba belli bir bedeli lehtara ödemesi için verdiği kayıtsız şartsız havaledir. Zorunlu unsurları (TTK m.671): "poliçe" kelimesi, kayıtsız şartsız havale, muhatabın adı, vade, ödeme yeri, lehtarın adı, düzenleme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası. Muhatap poliçeyi kabul edince asıl borçlu olur (m.698); kabul etmezse poliçeden sorumlu değildir.

Ankara'daki bir fabrika, İzmir'deki alıcısına mal sattı; bedeli kendisine değil, ham madde aldığı firmaya ödenmesi için alıcı üzerine bir senet düzenledi. Alıcı senedi imzalamazsa ödemek zorunda mı?

Poliçede üç kişi vardır: senedi düzenleyen (keşideci), ödeme talimatı verilen muhatap ve bedeli alacak lehtar. Girişteki fabrika düzenleyen, alıcı muhatap, ham madde firması lehtardır. Düzenleyenin talimatı muhatabı tek başına borç altına sokmaz; muhatap ancak poliçeyi kabul ederse senetten borçlanır.

Poliçe ve çek ödeme talimatı (havale), bono ödeme vaadidir; bu yüzden bonoda muhatap ve kabul yoktur.Görsel: Sınav Defteri

Unsurlar eksikse

Sekiz unsurdan biri eksik senet kural olarak poliçe sayılmaz (m.672). Kanun üç eksikliği kendisi tamamlar: vadesi yazılmayan poliçe görüldüğünde ödenir; ödeme yeri yoksa muhatabın adı yanındaki yer, düzenleme yeri yoksa düzenleyenin adı yanındaki yer esas alınır. Bedel hem yazı hem rakamla farklı yazılmışsa yazı, aynı biçimde birden çok yazılmışsa en az olan geçerlidir (m.676). Vade dört biçimden biri olmalıdır: görüldüğünde, görüldükten belirli süre sonra, düzenlemeden belirli süre sonra, belirli bir günde; birbirini izleyen taksitli vadeler poliçeyi batıl kılar (m.703).

Kabul

Kabul, poliçe üzerine "kabul edilmiştir" gibi bir ibare yazılıp muhatapça imzalanmasıdır; muhatabın ön yüze yalnız imza atması da kabuldür (m.695). Kabul kayıtsız şartsız olmalıdır, ancak bedelin bir kısmıyla sınırlanabilir (m.696). Düzenleyen kabul etmemeden sorumlu olmayacağını şart koşabilir; ödememeden sorumsuzluk kaydı ise yazılmamış sayılır (m.679). Borç ilişkisi ve sözleşmeler sayfasında gördüğümüz yetkisiz temsilin poliçedeki sonucu serttir: temsil yetkisi olmadan imza atan, poliçeden kişisel olarak sorumludur (m.678).

Akılda kalsın: Poliçe = talimat, üç kişi. Eksik vade → görüldüğünde. Bedel çatışması → yazı, sonra en az. Muhatap kabul etmeden borçlu değildir; ön yüzdeki çıplak imzası kabuldür.
Sınavda

Nasıl sorulurZorunlu unsurlar listesi, eksik unsurun sonucu ya da bedel çatışması sorulur.

TuzakVadesi yazılmayan poliçenin geçersiz olduğunu sanmak; kanun onu görüldüğünde ödenecek sayar. Bir başka tuzak: muhatabın poliçe düzenlenince borçlu olduğunu sanmak; ancak kabulle borçlanır.

Sınavda işaretledüzenleyen ödememeden sorumsuzluk kaydı koyamaz.

✎Boşluk doldurma poliçenin kuralları

Vadesi gösterilmeyen poliçe ödenir. Bedel yazıyla ve rakamla farklı gösterilmişse ile gösterilen bedel geçerlidir. Muhatap, poliçeyi ederek asıl borçlu olur.

görüldüğündeyazıkabulrakamciro

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisinin poliçede bulunmaması, senedi poliçe olmaktan çıkarmaz?

✓ C. Vadesi gösterilmeyen poliçe görüldüğünde ödenecek sayılır; kanun bu eksikliği kendisi tamamlar (m.672/2). A, B ve D tamamlanamayan zorunlu unsurlardır; poliçede lehtarın adı da zorunludur, hamiline poliçe düzenlenemez (m.671).
TİCARET HUKUKU · KARŞILAŞTIRMA

Ciro ve aval: senet dolaşırken kim, kime karşı sorumlu olur?

Hukuk · Ticaret Hukuku · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAlacağın devri nasıl yapılır, borçlunun rızası gerekir mi? Borcun üstlenilmesi nedir, iç ve dış üstlenme arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Borcun ifası ve sona ermesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Alacaklı, kanun, sözleşme ya da işin niteliği engel olmadıkça alacağını borçlunun rızası olmadan devredebilir; devir yazılı şekle bağlıdır (m.183–184). Borçlunun değişmesi ise ancak borcu üstlenenle alacaklı arasındaki dış üstlenme sözleşmesiyle olur (m.196). Aktif ve pasifleriyle devralınan işletmede önceki borçlu 2 yıl devralanla birlikte müteselsilen sorumludur (m.202).

Alacağın devri, borcun üstlenilmesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ciro nedir, beyaz ciro, tahsil cirosu ve rehin cirosu arasındaki fark nedir? Aval veren kişi nasıl sorumlu olur?

Kısa cevap: Ciro, kambiyo senedinin arkasına ya da alonja yazılıp imzalanan devir beyanıdır; kayıtsız şartsız olmalıdır, kısmi ciro batıldır (TTK m.682). Ciro senetteki hakları devreder, cirantayı ödememeden sorumlu kılar ve hamilin hak sahipliğini gösterir (m.684–686). Aval, bir senet borçlusunun borcu için verilen kambiyo kefaletidir; aval veren kimin için imza attıysa onun gibi sorumludur (m.702).

Bir bono üç kez ciro edildi; son hamil vadede ödeme alamadı. Senedin önüne "aval içindir" yazıp imza atan düzenleyenin babası, ikinci cirantayla aynı sırada mı sorumludur?

Ciroda devreden ciranta, devralan ciro edilendir. Cironun bağlandığı şart yazılmamış sayılır; kısmi ciro batıldır; "hamiline" ciro beyaz ciro hükmündedir (m.682). Lehine ciro yapılanın adı yazılmadan yalnız cirantanın imzasıyla yapılan ciroya beyaz ciro denir; senedin arkasına ya da alonja yazılmalıdır (m.683). Beyaz ciroyla senedi alan, boşluğu kendi adına doldurabilir, yeniden ciro edebilir ya da hiç ciro etmeden senedi başkasına verebilir (m.684).

Cironun üç işlevi

Devir işlevi: senetten doğan bütün haklar ciro edilene geçer. Teminat işlevi: aksi şart edilmedikçe ciranta kabul etmeme ve ödememeden sorumludur; ciro yasağı koyarsa kendisinden sonraki hamillere karşı sorumlu olmaz (m.685). Meşruiyet işlevi: senedi elinde tutan kişi, hakkı birbirine bağlı ve kesintisiz cirolardan anlaşılıyorsa yetkili hamildir; çizilmiş cirolar yazılmamış sayılır (m.686).

Ciro türleri ve sonuçları
CiroHamilin yetkisiBorçlu hangi def'ileri ileri sürer?
Tam (temlik) cirosuBütün haklar; yeniden ciroHamile karşı kişisel def'iler kural olarak ileri sürülemez (m.687)
Tahsil cirosu ("bedeli tahsil içindir")Bütün hakları kullanır, yalnız tahsil cirosuyla ciro edebilirCirantaya karşı olanlar (m.688)
Rehin cirosu ("bedeli teminattır")Bütün hakları kullanır; kendi cirosu tahsil cirosu sayılırCirantaya karşı kişisel def'iler ileri sürülemez (m.689)
Protestodan ya da protesto süresinden sonra ciroYalnız alacağın temliki sonucuTemlikteki gibi, devredene karşı olanlar da (m.690)

Borcun ifası ve sona ermesi sayfasında gördüğümüz alacağın devrinde borçlu, devredene karşı def'ilerini devralana karşı da ileri sürebilir. Cironun gücü buradadır: iyiniyetli hamile karşı bu def'iler kesilir. Vadeden sonra yapılan ciro hâlâ ciro hükmündedir; protestodan sonra yapılan ise yalnız temlik sonucu doğurur.

Aval

Aval, bedelin tamamı ya da bir kısmı için verilebilir; üçüncü kişi de senette imzası bulunan kişi de aval verebilir (m.700). "Aval içindir" ibaresi ve imzayla yapılır; muhatap ve düzenleyen dışında kalan birinin ön yüze attığı çıplak imza da avaldir. Kimin için verildiği yazılmamışsa düzenleyen için verilmiş sayılır (m.701). Aval veren, lehine imza attığı kişi gibi sorumludur; asıl borç şekil eksikliği dışındaki bir sebeple batıl olsa bile aval geçerli kalır (m.702). Girişteki baba düzenleyen için aval vermiştir; düzenleyenin sorumluluğu ne ise onunki de odur.

Akılda kalsın: Ciro: kayıtsız şartsız, kısmi olamaz; işlevleri devir, teminat, meşruiyet. Tahsil cirosunda borçlu cirantaya karşı def'ilerini sürer. Aval = kambiyo kefaleti; adı yoksa düzenleyen için; asıl borç batıl olsa da ayakta.
Sınavda

Nasıl sorulurCiro türünün sonucu, ön yüze atılan imzanın niteliği ya da aval verenin sorumluluğu sorulur.

TuzakAvalin, asıl borç geçersizse kendiliğinden düştüğünü sanmak; yalnız şekil eksikliği avali etkiler. Bir başka tuzak: cironun şarta bağlanırsa batıl olduğunu sanmak; şart yazılmamış sayılır, batıl olan kısmi cirodur.

Sınavda işaretlekimin için verildiği yazılmayan aval düzenleyen için verilmiş sayılır.

⇄Bilgi eşleştirme kayıt → sonuç

?Soru çöz

Bir bonoyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Ciranta, bonoyu yeniden ciro edilmesini yasaklarsa kendisinden sonra senedi ciro yoluyla alanlara karşı sorumlu olmaz.
II. Bedelin yarısı için yapılan ciro geçerlidir.
III. "Emre yazılı değildir" kaydı taşıyan bono, ancak alacağın temliki yoluyla devredilebilir; bu durumda borçlu devredene karşı def'ilerini devralana karşı da ileri sürebilir.

✓ D. I ciro yasağının sonucunu (m.685/2), III "emre yazılı değildir" kaydıyla temlike dönüşen devri ve temlikte def'ilerin korunmasını doğru verir. II yanlıştır: kısmi ciro batıldır (m.682/2). A III'ü atlar; B ve C kısmi ciroyu geçerli sayar.
TİCARET HUKUKU · SÜREÇ

İbraz, protesto ve başvurma: ödenmeyen senette hamilin yolu

Hukuk · Ticaret Hukuku · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Poliçe ödenmezse hamil ne yapar? Ödeme için ibraz ve protesto süresi nedir, başvurma hakkı ne zaman kaybedilir?

Kısa cevap: Belirli günde ya da süreli ödenecek poliçenin hamili, senedi ödeme gününde ya da izleyen iki iş günü içinde ödeme için ibraz eder (TTK m.708). Ödenmezse ödememe noterde düzenlenen protestoyla, ödeme gününü izleyen iki iş günü içinde belgelenir (m.714–715). Bunun üzerine hamil düzenleyene, cirantalara ve avalistlere müteselsilen başvurur (m.724). Süreleri kaçıran hamil, kabul eden dışındaki borçlulara karşı haklarını kaybeder (m.730).

Vadesi cuma olan bir poliçe, muhatap kabul ettiği hâlde ödenmedi. Hamil ancak on gün sonra notere gitti. Cirantalardan hâlâ para isteyebilir mi?

Kambiyo senedinde borçlular iki gruba ayrılır. Asıl borçlu poliçeyi kabul eden muhatap (bonoda düzenleyen) ve onun avalistidir; bunlara karşı hamilin hakkı süreye bağlı işlemlerle korunmaz, yalnız zamanaşımıyla sona erer. Başvurma borçluları ise düzenleyen, cirantalar ve onların avalistleridir; onlara gitmek için hamil iki şeyi zamanında yapmalıdır: ibraz ve protesto.

Asıl borçluya karşı yalnız zamanaşımı işler; başvurma borçlularına gitmek için ibraz ve protesto süreleri de tutulmalıdır.Görsel: Sınav Defteri

Protesto noterlikçe düzenlenir (m.715). Kabul etmeme protestosu çekilmişse ayrıca ödeme için ibraz ve ödememe protestosu gerekmez (m.714/4). Düzenleyen, ciranta ya da avalist senede "gidersiz" veya "protestosuz" kaydı koyarak hamili protesto yükünden kurtarabilir; ama bu kayıt süresinde ibraz yükümlülüğünü kaldırmaz (m.722). Başvuran hamil bedeli, vadeden itibaren faizi, giderleri ve bedelin binde üçünü aşmayan komisyonu ister (m.725). Borçlular müteselsil sorumludur; hamil sıraya bağlı kalmadan dilediğine ya da hepsine birden gidebilir (m.724).

Muhatabın iflası ya da kabulden kaçınması gibi hâllerde başvurma vadeden önce de kullanılabilir (m.713/2). Mücbir sebep süreleri uzatır; engel vadeden itibaren otuz günden çok sürerse ibraz ve protesto olmadan başvurulur (m.731). Haklarını süre ya da zamanaşımı yüzünden kaybeden hamil, düzenleyen ya da kabul eden onun zararına zenginleşmişse sebepsiz zenginleşme davası açabilir; bu istem bir yılda zamanaşımına uğrar (m.732). Girişteki hamil protesto süresini kaçırdığı için cirantalara gidemez; kabul eden muhatap ise vadeden itibaren üç yıl sorumludur.

Akılda kalsın: 2 + 2: ibraz vade + 2 iş günü, protesto ödemeden + 2 iş günü. Süre kaçarsa yalnız kabul eden kalır. Gidersiz kaydı protestoyu kaldırır, ibrazı kaldırmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurİbraz ve protesto süreleri, süre kaçırılınca kimin sorumlu kaldığı ya da gidersiz kaydının etkisi sorulur.

TuzakSüre kaçırılınca kabul edenin de sorumluluktan kurtulduğunu sanmak; kabul eden asıl borçludur, ona karşı yalnız zamanaşımı işler.

Sınavda işaretlehamil, müteselsil borçlulara imza sırasına bakmadan başvurabilir.

↕Sıralama ödenmeyen poliçe

  1. Ödememe noterde protesto edilir
  2. Vade günü gelir
  3. Ödeyen ciranta, kendisinden önceki borçlulara başvurur
  4. Hamil poliçeyi ödeme için muhataba ibraz eder
  5. Hamil cirantalardan birine başvurur, ciranta öder

?Soru çöz

Muhatabın kabul ettiği bir poliçenin hamili, vadede ödenmeyen poliçe için kanuni süre içinde protesto çektirmemiştir. Senette "gidersiz" kaydı yoktur. Hamil aşağıdakilerden hangisine karşı poliçeden doğan hakkını hâlâ ileri sürebilir?

✓ B. Süreleri kaçıran hamil yalnız kabul eden dışındaki borçlulara karşı haklarını kaybeder; kabul eden asıl borçludur (m.730). A düzenleyeni, C cirantayı, D ise ciranta için aval vereni asıl borçlu sanır; üçü de başvurma borçlusudur ve protesto yapılmadığı için sorumluluktan kurtulmuştur.
TİCARET HUKUKU · KARŞILAŞTIRMA

Bono ve çek: ödeme vaadi, banka havalesi ve ibraz süreleri

Hukuk · Ticaret Hukuku · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Bono ile çek arasındaki farklar nelerdir? Çekin ibraz süresi kaç gündür, karşılıksız çekte ne olur?

Kısa cevap: Bono, düzenleyenin belli bir bedeli lehtara kendisinin ödeyeceğini vaat ettiği senettir; düzenleyen poliçeyi kabul eden gibi asıl borçludur (TTK m.776, 779). Çek, bankaya verilen ve görüldüğünde ödenen bir havaledir; vadesi yoktur, kabul edilemez (m.780, 784, 795). Çek düzenlendiği yerde ödenecekse 10 gün, başka yerde ödenecekse 1 ay içinde ibraz edilir (m.796).

Bir müteahhit, 30 Kasım tarihli bir çeki 20 Kasım'da tedarikçisine verdi; tedarikçi çeki hemen bankaya götürdü. Banka "henüz tarihi gelmedi" diyerek ödemeyi reddedebilir mi?

Bono (emre yazılı senet) iki kişiliktir: düzenleyen ve lehtar. Zorunlu unsurları "bono" ya da "emre yazılı senet" kelimesi, kayıtsız şartsız ödeme vaadi, vade, ödeme yeri, lehtarın adı, düzenleme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzasıdır (m.776). Vadesi yoksa görüldüğünde ödenir; ödeme yeri yoksa düzenleme yeri ödeme yeri sayılır (m.777). Ciro, aval, ibraz, protesto ve zamanaşımında poliçe hükümleri uygulanır (m.778). Muhatap olmadığı için kabul de yoktur.

Çekin özellikleri

Çekin zorunlu unsurları "çek" kelimesi, kayıtsız şartsız havale, muhatabın ticaret unvanı, ödeme yeri, düzenleme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası ile 2016'dan beri bankanın verdiği seri numarası ve karekoddur (m.780). Vade ve lehtar zorunlu değildir: lehtarı gösterilmeyen çek hamiline yazılı sayılır (m.785). Türkiye'de ödenecek çekte muhatap yalnız banka olabilir; başkası üzerine düzenlenen senet havale hükmündedir (m.782). Çek görüldüğünde ödenir; buna aykırı kayıt yazılmamış sayılır ve düzenleme tarihinden önce ibraz edilen çek ibraz günü ödenir (m.795). Girişteki banka bu yüzden ödemeyi tarihi gerekçe göstererek reddedemez. Çekte kabul işlemi yapılamaz, faiz şartı yazılmamış sayılır (m.784, 786).

Poliçe, bono ve çek
ÖlçütPoliçeBonoÇek
NiteliğiÖdeme talimatı (havale)Ödeme vaadiBankaya ödeme talimatı
Kişi sayısıÜçİkiÜç (muhatap banka)
VadeZorunlu (yoksa görüldüğünde)Zorunlu (yoksa görüldüğünde)Yok; görüldüğünde ödenir
KabulVarYokYasak
Asıl borçluKabul eden muhatapDüzenleyenYok; düzenleyen başvurma borçlusu
Hamiline düzenlenmeOlmazOlmazOlur

İbraz, cayma, karşılık

İbraz süreleri çekteki düzenleme tarihinin ertesi günü başlar: aynı yerde ödenecek çek 10 gün, başka yerde ödenecek çek 1 ay; yurt dışında düzenlenen çek aynı kıtadaysa 1 ay, ayrı kıtadaysa 3 ay içinde ibraz edilir (m.796). Düzenleyenin çekten cayması ancak ibraz süresi geçtikten sonra hüküm doğurur; ölümü, ehliyetini kaybetmesi ya da iflası çeki etkilemez (m.799–800). Ödememe protesto, bankanın çek üzerine yazdığı tarihli beyan ya da takas odası beyanıyla ibraz süresi içinde belgelenir (m.808–809). Karşılığın bulunmaması çekin geçerliliğini etkilemez; kısmi karşılık varsa banka onu öder; karşılıksız çek düzenleyen, karşılıksız kalan bedelin yüzde onunu ve hamilin zararını öder (m.783).

Ek bilgi: çizgili çek ve hesaba geçirilecek çek

Ön yüze iki paralel çizgi çekilen çek çizgili çektir: çizgiler arası boşsa genel, bir bankanın unvanı yazılıysa özel çizgilidir. Genel çizgili çek yalnız bir bankaya ya da muhatabın müşterisine, özel çizgili çek yalnız gösterilen bankaya ödenir; genel çizgi özele çevrilebilir, tersi olmaz, çizginin silinmesi hükümsüzdür (m.803–804). "Hesaba geçirilecektir" kaydı çekin nakden ödenmesini engeller (m.805).

Akılda kalsın: Bono = "öderim", iki kişi, düzenleyen asıl borçlu. Çek = banka + görüldüğünde, kabul ve faiz yok. İbraz: 10 gün / 1 ay / 1 ay / 3 ay, düzenleme tarihinin ertesi günü başlar. Karşılıksız: %10 + zarar.
Sınavda

Nasıl sorulurÇekin ibraz süreleri, zorunlu unsurları ya da poliçe-bono-çek farkları sorulur.

Tuzakİleri tarihli çekin yazılı tarihten önce ödenemeyeceğini sanmak; çek görüldüğünde ödenir. Bir başka tuzak: karşılıksız çekin geçersiz olduğunu sanmak; karşılık yokluğu geçerliliği etkilemez.

Sınavda işaretleçekte vade ve lehtar zorunlu unsur değildir.

✎Boşluk doldurma çek süreleri

İstanbul'da düzenlenip İstanbul'da ödenecek çek içinde, Ankara'da ödenecek çek ise içinde ibraz edilir. Karşılıksız çek düzenleyen, karşılıksız kalan bedelin yüzde ödemekle yükümlüdür.

10 gün1 ayon3 ayyirmi

?Soru çöz

Çekle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ C. Çek görüldüğünde ödenir; ileri tarihli çek de ibraz günü ödenir (m.795/2). A poliçedeki faiz şartını çeke taşır, çekte faiz şartı yazılmamış sayılır (m.786); B poliçedeki kabulü çeke taşır, çekte kabul yasaktır (m.784); D çekin tedavülden sonra düzenleyenin iflasından etkilenmediğini atlar (m.800).
TİCARET HUKUKU · SÜRE

Def'iler, zamanaşımı ve kaybolan senedin iptali: süreler tablosu

Hukuk · Ticaret Hukuku · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kambiyo senetlerinde zamanaşımı süreleri nelerdir? Senet kaybolursa ne yapılır, hangi def'iler hamile karşı ileri sürülebilir?

Kısa cevap: Kambiyo borçlusu, düzenleyen ya da önceki hamillerle kendi arasındaki kişisel ilişkiye dayanan def'ileri hamile karşı ileri süremez; hamil senedi alırken bile bile borçlunun zararına hareket ettiyse bu kural işlemez (TTK m.687). Poliçe ve bonoda zamanaşımı kabul edene ya da bono düzenleyenine 3 yıl, hamilin cirantalara 1 yıl, cirantanın öncekilere 6 aydır (m.749); çekte iki süre de 3 yıldır (m.814). Kaybolan senet asliye ticaret mahkemesince iptal edilir (m.757–765).

Bir mobilyacıya teslim edilmeyen mallar için verilen bono, mobilyacı tarafından bankaya ciro edildi. Bono borçlusu, malın hiç teslim edilmediğini bankaya karşı ileri sürebilir mi?

Def'iler iki gruptadır. Mutlak def'iler herkese karşı ileri sürülür: senedin metninden anlaşılanlar (zorunlu unsur eksikliği, zamanaşımı) ve borçlunun imzasını geçersiz kılanlar (ehliyetsizlik, sahte imza). Sahte ya da ehliyetsiz bir imza diğer imzaların geçerliliğini etkilemez (m.677). Kişisel def'iler ise temel ilişkiden doğar: malın teslim edilmemesi, borcun ödenmiş olması, takas gibi. Bunlar yalnız ilişkinin karşı tarafına ve kötüniyetli hamile karşı ileri sürülür (m.687). Girişteki borçlu, banka senedi alırken onun zararına bilerek hareket etmediyse teslim edilmeyen malı bankaya karşı ileri süremez.

Zamanaşımı ve kesilmesi

Zamanaşımı dava açılması, takip talebi, davanın ihbarı ya da alacağın iflas masasına bildirilmesiyle kesilir (m.750). Kesilme yalnız hakkında işlem yapılan borçluya karşı etki doğurur ve aynı uzunlukta yeni bir süre başlar (m.751). Borcun ifası ve sona ermesi sayfasında gördüğümüz genel zamanaşımı kurallarından farkı budur: kambiyo senedinde her borçlunun süresi ayrı işler. Çekte süreler 2012'de altı aydan üç yıla çıkarıldı.

Kaybolan senet

Senedi iradesi dışında elinden çıkan kişi, ödeme yeri ya da kendi yerleşim yeri asliye ticaret mahkemesinden muhatabın ödemekten men edilmesini isteyebilir (m.757). Senedi ele geçiren bilinmiyorsa mahkeme ilanla onu senedi getirmeye çağırır; ilan üç kez yapılır, getirme süresi en az 3 ay, en çok 1 yıldır (m.761–762). Süre içinde getirilmeyen senet iptal edilir; dilekçe sahibi iptal kararına rağmen hakkını kabul edene karşı ileri sürebilir (m.764).

Kıymetli evrak: süreler ve sayılar
KonuSüre / sayıDayanak
Görüldükten belirli süre sonra ödenecek poliçenin kabule arzıDüzenlemeden 1 yılTTK m.693
Görüldüğünde ödenecek poliçenin ibrazıDüzenlemeden 1 yılTTK m.704
Ödeme için ibraz (belirli gün, süreli)Ödeme günü + 2 iş günüTTK m.708
Ödememe protestosuÖdeme gününü izleyen 2 iş günüTTK m.714
Başvurmada komisyonEn çok binde 3TTK m.725, 810
Mücbir sebep (ibraz ve protestosuz başvurma)Poliçede 30 gün, çekte 15 günTTK m.731, 811
Çekin ibrazıAynı yer 10 gün; başka yer 1 ay; yurt dışı aynı kıta 1 ay, ayrı kıta 3 ayTTK m.796
Karşılıksız çekKarşılıksız kısmın %10'u + zararTTK m.783
Zamanaşımı: kabul edene / bono düzenleyenineVadeden 3 yılTTK m.749/1
Zamanaşımı: hamilin cirantalara ve düzenleyeneProtestodan 1 yılTTK m.749/2
Zamanaşımı: cirantanın öncekilereÖdeme ya da dava tarihinden 6 ayTTK m.749/3
Çekte zamanaşımıİbraz süresinin bitiminden 3 yıl; borçlular arası 3 yılTTK m.814
Sebepsiz zenginleşme istemi1 yılTTK m.732
Kaybolan senedi getirme süresiEn az 3 ay, en çok 1 yıl; ilan 3 kezTTK m.761–762

Senede dayanan alacak icra yoluyla da istenebilir; kambiyo senetlerine özgü haciz yolunun kısa sürelerini İcra hukuku ve takip yolları sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Kişisel def'i iyiniyetli hamilde kesilir; mutlak def'i herkese karşı. Zamanaşımı 3 yıl – 1 yıl – 6 ay, çekte 3 – 3; kesilme yalnız o borçluya. Kaybolan senet: asliye ticaret, 3 ilan, 3 ay – 1 yıl.
Sınavda

Nasıl sorulurZamanaşımı sürelerinin kime karşı ne kadar olduğu, kişisel ve mutlak def'i ayrımı ya da iptal usulü sorulur.

TuzakÇekteki zamanaşımının hâlâ altı ay olduğunu sanmak; 2012'den beri üç yıldır. Bir başka tuzak: bir borçlu hakkında kesilen zamanaşımının herkes için kesildiğini sanmak.

Sınavda işaretlekabul eden muhatap ve bono düzenleyeni için süre vadeden itibaren üç yıldır.

⇄Bilgi eşleştirme istem → zamanaşımı

?Soru çöz

Kambiyo senetleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Bono borçlusu, lehtarın malı teslim etmediğini, senedi iyiniyetle ciro yoluyla alan hamile karşı ileri sürebilir.
II. Zamanaşımını kesen işlem, yalnız hakkında yapıldığı borçluya karşı etki doğurur.
III. Senedi ele geçiren bilinmiyorsa mahkeme, senedi getirme süresini en az üç ay, en çok bir yıl olarak belirler.

✓ A. II zamanaşımı kesilmesinin kişiselliğini (m.751), III iptal usulündeki getirme süresini (m.761) doğru verir. I yanlıştır: malın teslim edilmemesi temel ilişkiden doğan kişisel def'idir, iyiniyetli hamile karşı ileri sürülemez (m.687). B ve D bu kişisel def'iyi mutlak def'i sanır; C II'yi atlar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Karşılıklı borç yükleyen bir sözleşmede temerrüde düşen borçlu, kendisine verilen uygun sürede de borcunu ifa etmemiştir. Alacaklının bu aşamadaki haklarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. m.125/2 ifa ve gecikme tazminatından vazgeçtiğini hemen bildiren alacaklıya ifa edilmemeden doğan zararı isteme hakkı verir. B dönmenin sonucunu ters veriyor: edimler geri istenir, zarar menfidir; C gecikme tazminatını dönmeye bağlıyor, oysa ifayla birlikte istenir; D sürekli edimlide dönme değil fesih olduğunu atlıyor (m.126).Kaynak: Borcun ifası ve sona ermesi · Borçlu ve alacaklı temerrüdü

?Soru 2

Aşağıdaki alacaklardan hangileri alacaklının rızası olmadan takas edilemez?

I. Nafaka alacağı
II. Kendisine tevdi edilen eşyanın geri verilmesine ilişkin alacak
III. Satış bedelinden doğan muaccel para alacağı

✓ D. m.144 nafaka gibi bakım için zorunlu alacakları (I) ve tevdi edilen eşyanın geri verilmesine ilişkin alacakları (II) ancak alacaklının rızasıyla takasa açar. A tevdi alacağını atlıyor; B ve C sıradan satış bedelini rızaya bağlıyor, oysa muaccel para borcu bildirimle takas edilir (m.139, 143).Kaynak: Borcun ifası ve sona ermesi · Sona erme: ibra, yenileme, takas, imkânsızlık

?Soru 3

Ceza koşuluna ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ B. m.182/2'ye göre asıl borç geçersizse ceza istenemez; ceza asıl borca bağlıdır. A m.180/1'e aykırı: zarar olmasa da ceza ödenir; C bağlılığı ters çeviriyor: cezanın geçersizliği asıl borcu etkilemez; D m.182/3'ü atlıyor: hâkim kendiliğinden indirir.Kaynak: Borcun ifası ve sona ermesi · Koşul, bağlanma ve cayma parası, ceza koşulu

?Soru 4

Anonim şirkete ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Yönetim kurulu üyeleri en çok üç yıl için seçilebilir.
II. Genel kurul kararlarına karşı iptal davası, karar tarihinden itibaren bir ay içinde açılır.
III. Yönetim kurulunda oylar ikinci toplantıda da eşit çıkarsa öneri reddedilmiş sayılır.

✓ B. m.362 üyeleri en çok 3 yıl için seçtirir (I); m.390/3 ikinci toplantıda da eşitlik olursa öneriyi reddedilmiş sayar (III). A eşitlik kuralını atlıyor; C ve D iptal davası süresini bir ay sanıyor, oysa m.445 süreyi karar tarihinden 3 ay olarak koyar (II).Kaynak: Ticaret şirketleri · Genel kurul, yönetim kurulu, denetçi

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi tacir olmanın sonuçlarından biri değildir?

✓ C. m.22 tacir borçlunun aşırı ceza ya da ücret iddiasıyla indirim istemesini engeller; hâkimin aşırı cezayı indirmesi (TBK m.182) tacir olmayan borçluyu korur. A ve B m.18'i, D m.20'yi doğru verir.Kaynak: Ticari işletme ve tacir · Tacir olmanın sonuçları

?Soru 6

Ticari işlere ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. m.89/2 cari hesap sözleşmesini yazılı şekle bağlar; sözlü sözleşme geçersizdir. A m.19/2'yi, B m.5/1'i, C m.7'deki teselsül karinesini doğru aktarır.Kaynak: Ticari işletme ve tacir · Ticari işler, ticari davalar, faiz, cari hesap

?Soru 7

Anonim şirkette oyda imtiyaza ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. m.479/3 esas sözleşme değişikliği ile ibra ve sorumluluk davası kararlarında oyda imtiyazı yasaklar. B sınırı yanlış veriyor: en çok 15 oy (m.479/2); C organı karıştırıyor: imtiyaz esas sözleşmeyle tanınır (m.478/1); D tanımı ters çeviriyor: eşit itibari değerdeki paylara farklı sayıda oy verilir (m.479/1).Kaynak: Ticaret şirketleri · Pay, imtiyaz ve yedek akçe

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi TTK'ya göre ticari işletmenin unsurlarından biri değildir?

✓ B. m.11/1 ticari işletmeyi gelir hedefi, devamlılık ve bağımsızlıkla tanımlar; sicile tescil işletmenin unsuru değil, tacir olmanın sonucudur (m.18). A devamlılığı, C bağımsızlığı, D esnaf sınırını aşan gelir hedefini doğru sayar.Kaynak: Ticari işletme ve tacir · Ticari işletme ve esnaf işletmesi

?Soru 9

Ticaret şirketlerine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. m.581 limited şirkette hizmet edimi, kişisel emek, ticari itibar ve vadesi gelmemiş alacağın sermaye olamayacağını açıkça söyler. A m.125'i, B m.124/2'yi, C m.180'i doğru aktarır.Kaynak: Ticaret şirketleri · Şirket türleri, tüzel kişilik, sermaye

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi limited şirket için doğru değildir?

✓ D. m.585 bu ön ödeme şartının limited şirkete uygulanmadığını açıkça söyler; kural anonim şirkete aittir (m.344). A m.573/1'i (bir ya da daha çok gerçek veya tüzel kişi), B m.583'ü, C m.623/1'i doğru aktarır.Kaynak: Ticaret şirketleri · Limited şirket
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Hukuk soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →