Kıymetli evrak: hak kâğıda bağlanınca nama, emre ve hamiline senet
Hukuk · Ticaret Hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaİrade bozuklukları nelerdir? Esaslı yanılma, aldatma ve korkutma hâlinde sözleşme ne olur, süre kaç yıldır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Borç ilişkisi ve sözleşmeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
İrade bozuklukları esaslı yanılma, aldatma ve korkutmadır (TBK m.30–38). Bunların etkisiyle sözleşme yapan, yanılma ya da aldatmayı öğrendiği veya korkutmanın etkisi kalktığı andan itibaren 1 yıl içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirmez ya da verdiğini geri istemezse sözleşmeyi onamış sayılır (m.39). Saikte yanılma kural olarak esaslı değildir; aldatmada ise yanılmanın esaslı olması aranmaz.
İrade bozuklukları: yanılma, aldatma, korkutma
✎Konu anlatımı
Kıymetli evrak nedir? Nama, emre ve hamiline yazılı senetler nasıl devredilir?
Kısa cevap: Kıymetli evrak, içerdiği hakkın senetten ayrı olarak ileri sürülemediği ve devredilemediği senettir (TTK m.645). Lehtarın gösterilişine göre üçe ayrılır: nama yazılı senet zilyetliğin devri ve yazılı devir beyanıyla, emre yazılı senet zilyetliğin devri ve ciroyla, hamiline yazılı senet yalnız zilyetliğin devriyle el değiştirir (m.647). Poliçe, bono ve çek kanunen emre yazılı kambiyo senetleridir.Bir toptancı, perakendeci müşterisinden aldığı vadeli bonoyu kendi tedarikçisine borcuna karşılık verdi. Bono el değiştirirken alacak da mı el değiştirdi, yoksa ayrıca bir devir sözleşmesi mi gerekir?
Borç ilişkisi ve sözleşmeler sayfasında gördüğümüz alacak, normalde soyut bir haktır; onu kâğıda bağlamak dolaşımını hızlandırır. Kanun bu bağı sıkı kurar: hak senetten ayrı ileri sürülemez, borçlu da ancak senedin teslimi karşılığında ödemekle yükümlüdür (m.646). Senedi kaybeden, alacağı başka yolla ispat etse bile önce iptal kararı almak zorundadır.
Lehtara göre üç tür
Senette adı yazılı kişiye ödenecek ve emrine kaydı taşımayan senet nama yazılıdır (m.654); borçlu yalnız adı yazılı kişiye ya da onun halefi olduğunu ispat edene öder. Senet metninden "kim elinde tutuyorsa o hak sahibidir" anlamı çıkıyorsa senet hamiline yazılıdır (m.658). Emre yazılı senet ise belli bir kişiye ya da onun göstereceği kişiye ödenir (m.824). Poliçe, bono ve çek "emre" kaydı taşımasa da kanunen emre yazılıdır; ancak düzenleyen "emre yazılı değildir" kaydını koyarsa senet ciroyla değil, yalnız alacağın temliki yoluyla devredilir (m.681/2, 788/2).
| Tür | Devir için gerekenler | Örnek |
|---|---|---|
| Nama yazılı | Zilyetliğin devri + yazılı devir beyanı (senet ya da ayrı kâğıt üzerinde) | "Emre yazılı değildir" kayıtlı çek, nama yazılı pay senedi |
| Emre yazılı | Zilyetliğin devri + ciro | Poliçe, bono, emre yazılı çek |
| Hamiline yazılı | Yalnız zilyetliğin devri | Hamiline çek, hamiline pay senedi |
Girişteki bono kanunen emre yazılı olduğu için, toptancının arkasına ciro yazıp senedi teslim etmesi alacağı devretmeye yeter; ayrı bir sözleşme gerekmez (m.649). Ticari işletme ve tacir sayfasında gördüğümüz tacir sıfatı burada aranmaz: sözleşmeyle borçlanmaya ehil olan herkes kambiyo senediyle de borçlanabilir (m.670).
Ek bilgi: hakkın türüne göre kıymetli evrak
Senedin içerdiği hakka göre de ayrım yapılır: alacak hakkı veren senetler (poliçe, bono, çek, tahvil), ortaklık hakkı veren senetler (pay senedi) ve eşya üzerinde hak veren senetler (makbuz senedi, varant, konşimento). Senedin türü, ilgililerin hepsinin senet üzerine yazılı muvafakatiyle değiştirilebilir (m.650).
Nasıl sorulurSenet türü verilip devir yolu ya da kanunen emre yazılı sayılan senetler sorulur.
TuzakPoliçe ve bononun ancak "emre" kaydı varsa ciro edilebileceğini sanmak; kanunen emre yazılıdırlar.
Sınavda işaretlehamiline yazılı senette devir için ciro değil, yalnız zilyetliğin devri yeterlidir.
⇄Bilgi eşleştirme senet → devir yolu
?Soru çöz
Kıymetli evrakla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?