Borç ilişkisi: alacak, borç, edim ve borcun üç kaynağı
Hukuk · Borçlar Hukuku (Genel Hükümler) · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAyni hak nedir, kişisel haktan farkı nedir? Zilyetlik nedir; asli ve fer'i, dolaylı ve dolaysız zilyetlik nasıl ayrılır, zilyetlik nasıl devredilir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Eşya hukuku). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Ayni hak, bir eşya üzerinde doğrudan hâkimiyet sağlayan ve herkese karşı ileri sürülebilen haktır; mülkiyet ve sınırlı ayni haklar (irtifak, taşınmaz yükü, rehin) bu gruptadır. Zilyetlik bir şey üzerindeki fiilî hâkimiyettir (m.973). Malik sıfatıyla zilyet asli, başkasının hakkına dayanarak zilyet fer'i zilyettir; hâkimiyeti doğrudan süren dolaysız, aracıyla süren dolaylı zilyettir (m.974–975).
✎Konu anlatımı
Borç ilişkisi nedir? Borcun kaynakları nelerdir, edim türleri ve eksik borç ne demektir?
Kısa cevap: Borç ilişkisi, alacaklının borçludan bir edimi isteyebildiği hukuki bağdır; edim verme, yapma ya da yapmama olabilir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu borcun kaynaklarını sözleşme, haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme olarak düzenler; vekâletsiz iş görme gibi kanundan doğan borçlar da vardır. Borç ilişkisi nisbidir: yalnız taraflar arasında hüküm doğurur. Zamanaşımına uğramış borç dava edilemeyen eksik borçtur.Bir belediye otobüsü, park hâlindeki bir aracın kapısını ezdi; aynı gün bir banka, bir müşterisine yanlışlıkla iki kez kredi ödedi. Her iki olayda da kimin kime ne borcu doğdu?
Borç ilişkisinin iki tarafı vardır: istemeye yetkili alacaklı ve yerine getirmekle yükümlü borçlu. Borcun konusu edimdir: bir şeyi vermek (satılan aracı teslim), bir şey yapmak (binayı boyamak) ya da bir şey yapmamak (rekabet etmemek). Eşya hukuku sayfasında gördüğümüz ayni hak herkese karşı ileri sürülür; borç ilişkisi ise nisbidir, kural olarak yalnız borçluya karşı ileri sürülür. Kiralanan satılınca yeni malikin kira sözleşmesinin tarafı olması (m.310), bu kurala kanunla getirilmiş bir istisnadır.
| Kaynak | Doğuş anı | Örnek |
|---|---|---|
| Sözleşme (TBK m.1–48) | Tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklaması | Kira, satış, hizmet sözleşmesi |
| Haksız fiil (m.49–76) | Hukuka aykırı ve kusurlu bir fiille zarar verilmesi | Otobüsün aracı ezmesi |
| Sebepsiz zenginleşme (m.77–82) | Haklı bir sebep olmadan başkasının malvarlığından zenginleşme | Bankanın yanlışlıkla ikinci kez ödemesi |
| Kanun | Kanunun bir olaya doğrudan borç bağlaması | Vekâletsiz iş görme (m.526), nafaka |
Girişteki iki olay iki ayrı kaynaktır: ezilen kapı haksız fiil, yanlış ödeme sebepsiz zenginleşmedir. Bu iki kaynağı Haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme sayfasında göreceğiz; bu sayfanın konusu sözleşmedir.
Tam ve eksik borç
Borçlu ödemezse alacaklı dava ve icra takibiyle hakkını zorla alabilir; bu tam borçtur. Bazı borçlarda bu imkân yoktur: zamanaşımına uğramış borç ve kumar ya da bahis borcu dava edilemez (m.604). Bunlara eksik borç denir; borçlu kendi isteğiyle öderse geri isteyemez (m.78/2). Sözleşmenin dayandığı hukuki işlem tek taraflı da olabilir: Miras hukuku sayfasında gördüğümüz vasiyetname tek bir iradeyle kurulur, sözleşme ise en az iki iradenin uyuşmasını ister.
Nasıl sorulurVerilen olayda borcun kaynağı, edim türü ya da eksik borç örneği sorulur.
TuzakZamanaşımına uğramış borcun ödenmesini sebepsiz zenginleşme saymak; eksik borç da bir borçtur, ödenen geri istenemez.
Sınavda işaretleborç ilişkisi kural olarak yalnız taraflar arasında hüküm doğurur.
⇄Bilgi eşleştirme olay → kaynak
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi eksik borç örneğidir?