İdari işlemler: unsurları, türleri, sakatlıkları, sona ermesi ve idari sözleşmeler

İdarenin tek yanlı iradesiyle hukuk düzeninde nasıl sonuç doğurduğunu, işlemin beş unsurunu, sakatlıklarını, sona erme yollarını ve idari sözleşmeleri vakalarla öğren.

7 durakKPSS A
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
İDARE HUKUKU · KAVRAM

İdari işlem nedir: tek yanlılık, icrailik, hukuka uygunluk karinesi ve re'sen icra

Hukuk · İdare Hukuku ve İdari Yargı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İdari işlem nedir ve özellikleri nelerdir? İdari işlem ile idari eylem arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: İdari işlem, idarenin kamu gücüne dayanarak tek yanlı iradesiyle hukuk düzeninde değişiklik yapan ve ilgilinin rızasına gerek olmadan hüküm doğuran işlemidir. Tek yanlıdır, icraidir (başka bir onaya gerek olmadan sonuç doğurur), iptal edilene kadar hukuka uygun sayılır ve idarece kendiliğinden uygulanabilir. Hukuki sonuç doğurmayan maddi faaliyetler ise idari eylemdir.

Belediye, ruhsatsız bir büfenin kaldırılmasına karar verdi; ertesi gün zabıta ekipleri büfeyi söktü. Bu iki olaydan hangisi idari işlem, hangisi idari eylemdir?

İdarenin faaliyetleri ikiye ayrılır. Hukuki işlemler irade açıklamasıyla hukuk düzeninde değişiklik yapar: bir hak doğurur, bir yükümlülük koyar ya da bir durumu sona erdirir. Maddi eylemler ise fiziksel faaliyetlerdir: yol yapımı, büfenin sökülmesi, bir aracın çarpması. Girişteki kaldırma kararı idari işlem, sökme fiili idari eylemdir; ilkine karşı iptal, ikincisinden doğan zarara karşı tam yargı davası açılır (2577 m.2).

İdari işlemin özellikleri
ÖzellikAnlamı
Tek yanlılıkİdarenin tek başına açıkladığı iradeyle oluşur; muhatabın kabulüne gerek yoktur (sözleşmeden farkı)
Kamu gücüne dayanmaİdare, özel kişilerde olmayan bir üstünlükle emreder, yasaklar, izin verir
İcrailikBaşka bir makamın onayına gerek olmadan hukuki sonuç doğurur; iptal davasına konu olabilmenin şartıdır
Hukuka uygunluk karinesiİptal edilene ya da geri alınana kadar hukuka uygun sayılır ve uygulanır
Re'sen icraİdare, önceden mahkemeye gitmeden işlemini kendisi uygulayabilir; zor kullanarak uygulama kanunun izin verdiği ölçüdedir

Hukuka uygunluk karinesinin önemli bir sonucu vardır: işleme karşı dava açılması, işlemin uygulanmasını durdurmaz (2577 m.27/1). Uygulamayı durdurmak için mahkemeden ayrıca yürütmeyi durdurma kararı alınmalıdır. Organik ölçüt (işlemi idarenin yapması) çoğu zaman yeterlidir; ama TBMM'nin personel atamaları gibi yasama organınca yapılan bazı işlemler de maddi ölçüte göre idari işlem sayılır ve idari yargıda denetlenir.

Akılda kalsın: İdari işlem = “irade + tek yan + kamu gücü + hukuki sonuç”. Eylemde irade açıklaması değil fiil vardır. Karine yüzünden dava açmak işlemi durdurmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurVerilen faaliyetlerden hangisinin idari işlem, hangisinin idari eylem olduğu ya da idari işlemin özelliklerinden hangisinin yanlış verildiği sorulur.

TuzakDava açılmasının işlemi kendiliğinden durdurduğunu sanmak.

Sınavda işaretleicrai olmayan işlem iptal davasına konu olmaz.

✎Boşluk doldurma özellikler

İdari işlem, muhatabın kabulüne gerek olmadan oluştuğu için bir işlemdir. İptal edilene kadar hukuka sayılır. Bu yüzden işleme karşı dava açılması, işlemin uygulanmasını .

tek yanlıuygundurdurmaziki yanlıdurdurur

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi bir idari eylemdir?

✓ C. Duvarın yıkılması bir irade açıklaması değil, fiziksel bir fiildir; zararı tam yargı davasıyla istenir. A yasaklama kararı, B atama, D para cezası ise idarenin tek yanlı iradesiyle hukuki sonuç doğuran idari işlemlerdir.
İDARE HUKUKU · KAVRAM

İdari işlemin unsurları: yetki, şekil, sebep, konu, maksat ve her birindeki sakatlık

Hukuk · İdare Hukuku ve İdari Yargı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİdare hukukunun özellikleri ve kaynakları nelerdir? İdarenin kanuniliği ilkesi ne anlama gelir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (İdare hukukunun temelleri ve idari teşkilat). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İdare hukuku, idarenin kuruluşunu, işleyişini, kamu gücü ayrıcalıklarını ve bu ayrıcalıkların sınırını düzenleyen kamu hukuku dalıdır. Genel bir kanunda toplanmamıştır (kodifiye değildir), görece yenidir, sık değişir ve içtihadi bir hukuktur: Danıştay kararları kuralların oluşmasında belirleyicidir. İdare, kanunun verdiği yetkiyle ve kanuna uygun olarak hareket etmek zorundadır.

İdare hukukunun özellikleri ve kaynakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İdari işlemin unsurları nelerdir? Yetki, şekil, sebep, konu ve maksat unsurlarındaki sakatlıklar nelerdir?

Kısa cevap: 2577 sayılı Kanun'un 2. maddesine göre idari işlem yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden hukuka uygun olmalıdır; bunlardan birindeki aykırılık iptal sebebidir. Yetkide yetki tecavüzü ve ağır biçimi yetki gaspı, şekilde esaslı şekil eksikliği, sebepte gerçek dışı ya da yanlış nitelendirilmiş olgu, konuda hukuka aykırı sonuç, maksatta kamu yararı dışında amaç (yetki saptırması) sakatlıktır.

Bir belediye başkanı, kendisini eleştiren gazetecinin kafesini “hijyen” gerekçesiyle mühürletti; denetim raporu yok, işletmeciye savunma hakkı da tanınmadı. Bu işlemin kaç unsuru sakattır?

Her unsur bir soruya cevap verir; cevap hukuka aykırıysa işlem o yönden iptal edilir.Görsel: Sınav Defteri

Yetki, işlemi yapmaya kanunla yetkili kılınmış makamı gösterir ve kişi, konu, yer, zaman bakımından sınırlıdır. Bu sınırları aşmak yetki tecavüzüdür (ör. il müdürünün bakanın yetkisindeki atamayı yapması). Hiç yetkisi olmayan birinin ya da idarenin yasama, yargı alanına girmesi ise ağır bir sakatlık olan yetki gaspıdır. İdare hukukunun temelleri ve idari teşkilat sayfasında gördüğümüz yetki devri, kanunun izin verdiği ölçüde yetkinin el değiştirmesidir; izinsiz devir yetki unsurunu sakatlar.

Şekil, işlemin biçimi ve hazırlanma usulüdür. Kamu görevlileri sayfasında gördüğümüz savunma hakkı gibi işlemin sonucunu etkileyebilecek esaslı şekil kuralına uyulmaması iptal sebebidir; sonucu değiştirmeyecek tali şekil eksikliği iptal sebebi sayılmaz. Sebep, idareyi işleme iten maddi ve hukuki durumdur; olgu gerçek değilse ya da yanlış nitelendirilmişse işlem sakattır. Sebebin işlemde yazılı açıklaması olan gerekçe şekil unsuruna aittir. Konu, işlemin doğurduğu hukuki sonuçtur; mevzuata uygun, mümkün ve belirli olmalıdır. Maksat daima kamu yararıdır; kişisel, siyasi amaçla ya da kanunun öngördüğünden başka bir kamu yararı için kullanılan yetki, yetki saptırması (maksat saptırması) sayılır. Girişteki mühürleme üç yönden sakattır: sebep (rapor yok), şekil (savunma alınmadı) ve maksat (misilleme).

Akılda kalsın: Beş unsur beş soru: kim, nasıl, neden, ne, niçin. Gerekçe şekildir, sebep değil. Kamu yararı dışındaki her amaç yetki saptırması; maksadın ispatı en güç sakatlıktır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir vaka verilip işlemin hangi unsurdan sakat olduğu sorulur.

TuzakGerekçe eksikliğini sebep unsuruna bağlamak ya da her şekil eksikliğinin iptal sebebi olduğunu sanmak.

Sınavda işaretleidarenin yargı yetkisine el atması yokluk doğuran yetki gaspıdır.

⇄Bilgi eşleştirme vaka → sakat unsur

?Soru çöz

Bir kaymakamın, kanunla valiye verilmiş bir yetkiyi kullanarak işlem yapması idari işlemin hangi unsurunu sakatlar?

✓ A. İşlemi kanunun yetkili kılmadığı makam yapmıştır: bu konu bakımından yetki tecavüzüdür. B işlemi gerektiren olguyla, C kamu yararı amacıyla, D işlemin hukuki sonucuyla ilgilidir; vakada bunlar hakkında bir aykırılık yoktur.
İDARE HUKUKU · İLKE

Bağlı yetki ve takdir yetkisi: yerindelik yasağı ve kamu yararı sınırı

Hukuk · İdare Hukuku ve İdari Yargı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSeçimler hangi ilkelere göre yapılır? Siyasi partiler nasıl kapatılır, kimler partiye üye olamaz?Önceki sayfadan (Türk anayasa düzeni). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Seçimler serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre, yargı yönetim ve denetimi altında yapılır; 18 yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçmendir (m.67). Siyasi partiler önceden izin almadan kurulur; kapatma davasını Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı açar, Anayasa Mahkemesi toplantıya katılan üyelerin üçte iki çoğunluğuyla karar verir (m.69, 149).

Seçimler ve siyasi partiler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bağlı yetki ile takdir yetkisi arasındaki fark nedir? İdari yargı takdir yetkisini nasıl denetler?

Kısa cevap: Bağlı yetkide kanun şartlar gerçekleşince idarenin hangi işlemi yapacağını kesin olarak belirler; idarenin seçme serbestliği yoktur. Takdir yetkisinde idare kanunun çizdiği sınırlar içinde birden çok seçenek arasından seçim yapar. Takdir yetkisi kamu yararı ve hizmet gerekleriyle sınırlıdır; idari yargı hukuka uygunluğu denetler ama yerindelik denetimi yapamaz (2577 m.2/2).

İki memur aynı gün dilekçe verdi: biri yaş haddini doldurduğu için emekliliğini, öteki ilçeye naklini istiyor. İdarenin iki dilekçe karşısındaki serbestliği aynı mıdır?

Değildir. Yaş haddini dolduran memuru emekliye ayırmak bağlı yetkidir: şart gerçekleşince idare o işlemi yapmak zorundadır, “uygun görmüyorum” diyemez. Nakil ise takdir yetkisidir: idare hizmetin gereklerine göre kabul de ret de edebilir. Ancak takdir sınırsız değildir: Danıştay içtihadına göre takdir yetkisi kamu yararı ve hizmet gerekleriyle sınırlıdır, eşitlik ve ölçülülük ilkelerine uygun kullanılmalıdır.

Bağlı yetki ile takdir yetkisi
ÖlçütBağlı yetkiTakdir yetkisi
Kanunun tutumuŞart ve sonucu kesin belirlerSeçenek ya da serbestlik bırakır
Hangi unsurlardaYetki, şekil, maksat her işlemde bağlıdırGenellikle sebep ve konu unsurlarında
ÖrnekYaş haddinde emekliye ayırma; şartları taşıyana belge vermeNakil, ödül, kamu düzeni için toplantı yasağının yer ve zamanı
Yargı denetimiŞartların gerçekleşip gerçekleşmediği tam denetlenirHukuka uygunluk, kamu yararı, açık hata ve ölçülülük denetlenir; yerindelik denetlenmez

Yargısal denetimin sınırı kanunla çizilmiştir. Anayasa (m.125) ve 2577 m.2/2'ye göre idari yargı yetkisi idari eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunun denetimiyle sınırlıdır; mahkeme yerindelik denetimi yapamaz, idari işlem niteliğinde ya da takdir yetkisini kaldıracak biçimde karar veremez. Mahkeme “bu memur Ankara'ya değil İzmir'e atanmalıydı” diyemez; ama atamanın kamu yararıyla ilgisiz, cezalandırma amaçlı olduğunu tespit ederse işlemi iptal eder.

Akılda kalsın: Bağlı yetki “şart varsa yapacaksın”, takdir “seçebilirsin ama kamu yararı için”. Yargıç hukuka uygunluğa bakar, yerindeliğe bakmaz; yetki, şekil ve maksat hiçbir zaman takdire bırakılmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurVerilen işlemlerden hangisinin bağlı yetkiyle yapıldığı ya da idari yargının takdir yetkisi üzerindeki denetiminin sınırı sorulur.

TuzakTakdir yetkisinin yargı denetimi dışında olduğunu sanmak; denetlenir, yalnız yerindelik denetlenmez.

Sınavda işaretlemahkeme idarenin yerine geçip işlem kuramaz.

✎Boşluk doldurma yetki türleri

Yaş haddini dolduran memurun emekliye ayrılması yetkiyle yapılır. Takdir yetkisi kamu ile sınırlıdır. İdari yargı hukuka uygunluk denetimi yapar, denetimi yapamaz.

bağlıyararıyerindeliktakdirhukukilik

?Soru çöz

İdarenin takdir yetkisiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Takdir kamu yararıyla sınırlıdır; başka amaç yetki saptırmasıdır. A takdiri yargı dışı sanır, oysa hukuka uygunluk denetlenir; B 2577 m.2/2'deki idari işlem niteliğinde karar yasağını çiğner; C takdirin genellikle sebep ve konuda olduğunu, yetki ve maksadın bağlı olduğunu atlar.
İDARE HUKUKU · TÜR

İdari işlemin türleri: düzenleyici-birel, kurul ve birleşme işlemi, icrai olmayan işlem, zımni ret

Hukuk · İdare Hukuku ve İdari Yargı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Düzenleyici işlem ile birel işlem arasındaki fark nedir? Hangi idari işlemler icrai değildir, zımni ret nedir?

Kısa cevap: Düzenleyici işlemler genel, soyut ve süreklidir (yönetmelik); birel işlemler belirli bir kişi ya da durum hakkındadır (atama, ruhsat, ceza). İradeyi açıklayan organa göre basit, kurul ve birleşme işlemi ayrılır. Hazırlık işlemleri, iç düzen işlemleri ve onaya bağlı işlemler icrai değildir. İdareye yapılan başvuruya 30 gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır (2577 m.10).

Bir vatandaş belediyeye imar durumu belgesi için başvurdu; aradan 35 gün geçti, cevap yok. Dava açmak için cevabı beklemek zorunda mıdır?

İdari işlemin sınıflandırılması
ÖlçütTürlerÖrnek
KapsamDüzenleyici (genel, soyut, objektif, sürekli) · birel (belirli kişi/durum); birel içinde şart işlem: genel bir statüyü bir kişiye uygularYönetmelik · atama, ruhsat, para cezası; şart işlem: memur ataması
İradeyi açıklayanBasit (tek makam) · kurul işlemi (kurul hâlinde çalışan organın çoğunluk kararı) · birleşme işlemi (farklı makamların aynı amaçlı iradeleri birleşerek tek işlem oluşturur)Valinin kararı · encümen kararı · birden çok bakanın ortak imzaladığı karar
Hukuki etkiİcrai · icrai olmayan: hazırlık işlemleri (öneri, görüş, soruşturma raporu), iç düzen işlemleri (hizmet içi talimat), onay bekleyen işlemler, önceki kararı tekrarlayan teyit işlemiAmirin ceza vermesi icrai; soruşturma raporu icrai değil
Cevap biçimiOlumlu · olumsuz (açık ret) · zımni ret (sessizlik)Ruhsat verme · başvuruyu reddetme · 30 gün susma

Düzenleyici işlem herkese ve herkes için konur; Anayasa'ya göre Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri kanunların ve CBK'lerin uygulanmasını sağlamak üzere yönetmelik çıkarabilir (m.124). Bir genelge yalnız iç talimatsa icrai değildir; ama ilgililere yeni hak ya da yükümlülük getiriyorsa düzenleyici işlem sayılır ve dava edilebilir. İptal davası ancak icrai işleme karşı açılabildiği için bu ayrım dava açılabilirliği belirler.

Zımni ret (2577 m.10)

İlgili, hakkında dava konusu olabilecek bir işlem yapılması için idareye başvurabilir. İdare 30 gün içinde cevap vermezse istek reddedilmiş sayılır; ilgili 30 günün bittiği tarihten itibaren dava açma süresi (genel kural 60 gün) içinde dava açabilir. Girişteki vatandaş beklemek zorunda değildir. İdare 30 gün içinde kesin olmayan bir cevap verirse ilgili bunu ret sayıp dava açabilir ya da kesin cevabı bekleyebilir; bekleme başvuru tarihinden itibaren 4 ayı geçemez. Bu süreler 2021'de (7331 sayılı Kanun) 60 günden 30 güne, 6 aydan 4 aya indirildi. Dava açma süresinin ayrıntısını İdari yargı ve idarenin sorumluluğu sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Düzenleyici = “herkese, sürekli”; birel = “birine, bir kez”. Dava için işlem icrai olmalı: rapor, görüş, öneri dava edilmez. Sessizlik 30 günde ret, bekleme en çok 4 ay.
Sınavda

Nasıl sorulurVerilen işlemlerden hangilerinin icrai olduğu ya da zımni ret süresi sorulur.

TuzakEski kaynaklara dayanıp zımni ret süresini 60 gün saymak; 2021'den beri 30 gündür.

Sınavda işaretlesoruşturma raporu ve danışma organı görüşü tek başına dava edilemez.

↕Sıralama zımni ret

  1. İstek reddedilmiş sayılır
  2. Vatandaş imar durumu belgesi için belediyeye başvurur
  3. Dava açma süresi işlemeye başlar
  4. Belediye 30 gün boyunca cevap vermez

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangileri icrai nitelikte bir idari işlemdir?

I. Disiplin soruşturmacısının ceza öneren soruşturma raporu
II. Atamaya yetkili amirin kademe ilerlemesinin durdurulması cezası vermesi
III. Bir belediyenin işyeri açma ve çalışma ruhsatı başvurusunu açıkça reddetmesi

✓ B. Ceza vermek (II) ve başvuruyu açıkça reddetmek (III) ilgilinin hukukunda doğrudan sonuç doğurur. I yalnız öneren bir hazırlık işlemidir, karar onu izleyen ceza işlemidir. A ve C hazırlık işlemini icrai sayar; D de I'i kapsar.
İDARE HUKUKU · KARŞILAŞTIRMA

İdari işlemin yürürlüğü ve sona ermesi: geri alma, kaldırma, iptal ve kendiliğinden sona erme

Hukuk · İdare Hukuku ve İdari Yargı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İdari işlem ne zaman yürürlüğe girer? Geri alma ile kaldırma arasındaki fark nedir, idari işlem hangi yollarla sona erer?

Kısa cevap: Birel işlemler ilgiliye bildirimle, düzenleyici işlemler yayımla hüküm doğurur; idari işlemler kural olarak geriye yürümez. İdari işlem idarenin iradesiyle (geri alma, kaldırma, değiştirme), yargı kararıyla (iptal) ya da kendiliğinden (sürenin dolması, konunun ortadan kalkması, ilgilinin ölümü) sona erer. Geri alma hukuka aykırı işlemi geçmişe etkili, kaldırma ise işlemi ileriye etkili olarak ortadan kaldırır.

Bir kaymakamlık, mevzuatta öngörülmeyen bir yöntemle verdiği yapı izninin hukuka aykırı olduğunu dört ay sonra fark etti. İzni geçmişe etkili olarak geri alabilir mi?

Yürürlük

Birel işlem, özellikle ilgilinin aleyhine olanı, ona yazılı bildirimle (tebliğ) hüküm doğurur; dava açma süresi de yazılı bildirim tarihinden başlar (Anayasa m.125). Düzenleyici işlemler yayımla yürürlüğe girer. Hukuki güvenlik gereği idari işlemler geriye yürümez; ilgilinin lehine olan, yargı kararının uygulanması için yapılan ya da hukuka aykırı işlemi geri alan işlemler bu kuralın bilinen istisnalarıdır.

Sona erme yolları
YolKim?Hangi işlem?Etki
Geri almaİdareHukuka aykırı işlemGeçmişe etkili: işlem hiç yapılmamış sayılır
KaldırmaİdareHukuka uygun işlem (mevzuat ya da kamu yararı değişince)İleriye etkili; kazanılmış haklar korunur
DeğiştirmeİdareHer ikisiİşlemin bir bölümü yenilenir
İptalMahkemeHukuka aykırı işlemGeçmişe etkili; idare kararın gereğini yerine getirir
Kendiliğinden—Süreli, şarta bağlı, kişiye özgü işlemSürenin dolması, bozucu şartın gerçekleşmesi, konunun ortadan kalkması, ilgilinin ölümü

Geri almanın süresi kanunda genel olarak yazılı değildir; Danıştay içtihadı onu dava açma süresiyle sınırlar: hukuka aykırı birel işlem, dava açma süresi içinde ya da dava açılmışsa yargılama sürerken geri alınabilir. Süre geçtikten sonra işlem ilgili lehine kazanılmış hak doğurur. İki istisna vardır: işlem yok hükmündeyse ya da ilgilinin hile ve yanıltmasıyla elde edilmişse her zaman geri alınabilir. Girişteki izin, ilgilinin hilesi yoksa dört ay sonra geri alınamaz. Düzenleyici işlemler ise her zaman kaldırılabilir ve değiştirilebilir: kimse bir yönetmeliğin hiç değişmemesini isteyemez.

Akılda kalsın: Geri alma = aykırıyı, geçmişe; kaldırma = uygunu, ileriye. Geri almanın saati dava süresiyle işler; hile ve yoklukta saat durmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurBir sona erme yolunun etkisi (geçmişe/ileriye) ya da geri almanın süresi sorulur.

TuzakHukuka uygun bir işlemin geçmişe etkili olarak geri alınabileceğini sanmak; uygun işlem ancak ileriye etkili kaldırılır.

Sınavda işaretlehile ile elde edilen işlem süre sınırı olmadan geri alınabilir.

⇄Bilgi eşleştirme olay → sona erme yolu

?Soru çöz

İdari işlemlerin geri alınmasıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Geri alma hukuka aykırı işleme özgüdür; hukuka uygun ve kazanılmış hak doğurmuş işlem geçmişe etkili ortadan kaldırılamaz, en çok ileriye etkili kaldırılır. A geri almanın etkisini, B içtihattaki süreyi, D hile istisnasını doğru verir.
İDARE HUKUKU · KARŞILAŞTIRMA

Yok hükmündeki idari işlem: fonksiyon gaspı, yetki gaspı ve iptal edilebilirlikten farkı

Hukuk · İdare Hukuku ve İdari Yargı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHâkimlik teminatı nedir? Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, HSK ve Sayıştay nasıl oluşur?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Türk anayasa düzeni). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hâkimler görevlerinde bağımsızdır; hiçbir organ yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere emir veremez, genelge gönderemez (m.138). Hâkim ve savcılar azlolunamaz, 65 yaşına kadar görev yapar (m.139–140). Yüksek mahkemeler Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay ve Uyuşmazlık Mahkemesidir; hâkim ve savcıların özlük işlerini 13 üyeli Hâkimler ve Savcılar Kurulu yürütür.

Yargı ve yüksek mahkemeler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yok hükmündeki idari işlem nedir? Yokluk ile iptal edilebilirlik arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Yok hükmündeki işlem, sakatlığı ağır ve açık olduğu için baştan hiç doğmamış sayılır. Başlıca sebepleri fonksiyon gaspı (idarenin yasama ya da yargı alanına girmesi), ağır yetki gaspı ve ağır, açık şekil ya da konu sakatlığıdır. Yokluk dava süresine bağlı olmadan her mahkemece tespit edilebilir; iptal edilebilir işlem ise iptal edilene kadar geçerlidir.

Bir belediye encümeni iki komşu arasındaki tapu sınırı uyuşmazlığını “karara bağladı” ve taşınmazın birinin adına kalmasına hükmetti. Bu kararı uygulamak zorunlu mudur?

Türk anayasa düzeni sayfasında gördüğümüz gibi yargı yetkisi bağımsız ve tarafsız mahkemelere aittir (m.9). Bir idari makamın mülkiyet uyuşmazlığını çözmesi bu yüzden basit bir yetki tecavüzü değil, başka bir devlet fonksiyonuna el atmadır: fonksiyon gaspı. Böyle bir işlem yok hükmündedir; kimse onu uygulamak zorunda değildir.

Yokluk ile iptal edilebilirlik
ÖlçütYok hükmündeki işlemİptal edilebilir işlem
Sakatlığın ağırlığıAğır ve açıkSıradan hukuka aykırılık
Hukuki varlıkBaştan hiç doğmamış sayılırİptal edilene kadar geçerli (hukuka uygunluk karinesi)
Dava süresiBağlı değil, her zaman ileri sürülür60 gün (vergide 30 gün) içinde iptal davası
Kim tespit eder?Her mahkeme (adli yargı dahil) ve idareYalnız idari yargı iptal eder
Uyma zorunluluğuYok; uygulanması da hukuka aykırıdırVar; iptal ya da yürütmeyi durdurmaya kadar uygulanır
Geri almaHer zamanDava süresi içinde

Yetki gaspının en tipik örneği, hiçbir kamu görevi olmayan bir kişinin idare adına işlem yapmasıdır. Bunun da bir sınırı vardır: atanması sonradan hukuka aykırı bulunan, ama görevde görünen fiilî memurun işlemleri, iyi niyetli üçüncü kişileri ve kamu hizmetinin sürekliliğini korumak için kural olarak geçerli sayılır. Yokluk istisnai bir yaptırımdır; hukuka aykırılık şüpheliyse idari yargı iptal edilebilirliği tercih eder.

Akılda kalsın: Yokluk = “hiç doğmadı”; iptal = “doğdu ama hasta, mahkeme öldürür”. Yoklukta süre yok, uyma yok, her hâkim görebilir.
Sınavda

Nasıl sorulurYok hükmündeki işlemin özelliklerinden hangisinin yanlış verildiği ya da bir vakanın yokluk mu iptal sebebi mi olduğu sorulur.

TuzakHer yetki sakatlığını yokluk saymak; olağan yetki tecavüzü iptal sebebidir, yalnız ağır gasp yokluk doğurur.

Sınavda işaretleyokluğu adli yargı da tespit edebilir.

✎Boşluk doldurma yokluk

İdarenin bir mülkiyet uyuşmazlığını çözmesi ve işlemi yok hükmünde kılar. Yok hükmündeki işleme karşı başvuru dava bağlı değildir. Görünüşte yetkili kişinin işlemleri kuramıyla geçerli sayılabilir.

fonksiyon gaspıdırsüresinefiilî memuryetki tecavüzüdürvekil memur

?Soru çöz

Yok hükmündeki idari işlemlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Dava açma süresi geçtikten sonra da yokluğu ileri sürülebilir.
II. Yalnız Danıştay tarafından tespit edilebilir.
III. İdare tarafından her zaman geri alınabilir.

✓ A. Yokluk süreye bağlı değildir (I) ve idare böyle bir işlemi her zaman geri alabilir (III). II yanlıştır: yokluğu adli yargı dahil her mahkeme tespit edebilir. B ve D II'yi doğru sayar; C yalnız yanlış öncülü seçer.
İDARE HUKUKU · TÜR

İdari sözleşmeler: imtiyaz, idarenin üstün hakları, mali denge ve yap-işlet-devret

Hukuk · İdare Hukuku ve İdari Yargı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHiyerarşi ile idari vesayet arasındaki farklar nelerdir? Yetki devri, imza yetkisi devri ve vekâlet nasıl ayrılır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (İdare hukukunun temelleri ve idari teşkilat). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hiyerarşi, aynı tüzel kişilik içinde üstün astı üzerindeki genel ve kendiliğinden var olan denetimidir; emir verme, işlemi onaylama, değiştirme, kaldırma yetkilerini kapsar. İdari vesayet ise merkezî idarenin ayrı bir kamu tüzel kişisi üzerindeki istisnai denetimidir: ancak kanunda öngörüldüğü kadar vardır, emir verme ve işlemi değiştirme yetkisi içermez (Anayasa m.127).

Hiyerarşi, vesayet ve yetki devri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İdari sözleşme nedir, türleri nelerdir? İdarenin sözleşmedeki üstün hakları ve mali denge ilkesi ne anlama gelir?

Kısa cevap: İdari sözleşme, taraflarından biri idare olan, kamu hizmetinin yürütülmesine ilişkin olan ve idareye özel hukukta bulunmayan üstün yetkiler tanıyan sözleşmedir. En bilinen türü kamu hizmeti imtiyaz sözleşmesidir. İdare sözleşmeyi denetler, tek yanlı değiştirebilir ve kamu yararı için feshedebilir; karşılığında yüklenicinin mali dengesini korumakla yükümlüdür. Uyuşmazlıklar idari yargıda (2577 m.2/1-c) ya da imtiyazda tahkimde çözülür.

Bir belediye, şehir içi otobüs işletmesini özel bir şirkete 15 yıllığına imtiyazla devretti. Yedinci yılda yeni hatlar açılmasını zorunlu tuttu. Şirket “sözleşmede yoktu” diyebilir mi?

Diyemez; ama zararını isteyebilir. İdari sözleşmeyi özel hukuk sözleşmesinden ayıran ölçütler Danıştay içtihadında birlikte aranır: taraflardan biri idaredir, konusu kamu hizmetinin yürütülmesidir ve sözleşmede idareye üstün yetkiler tanıyan, özel hukuku aşan hükümler vardır. 4734 sayılı Kanun'la ihale edilen alım, yapım ve hizmet sözleşmeleri ise uygulamada özel hukuk sözleşmesi sayılır ve adli yargıda görülür; ama sözleşmeden önceki ihale kararları idari işlemdir ve idari yargıda dava edilir.

İdarenin üstün hakları ve yüklenicinin güvenceleri
İdarenin hakkıKarşılığında yüklenicinin güvencesi
Denetim ve gözetim, talimat vermeSözleşmenin konusu tamamen değiştirilemez
Kamu hizmetinin gereklerine göre tek yanlı değiştirmeMali denge: artan yükün karşılanması
Yükümlülüğe uyulmazsa yaptırım (ceza, hizmete el koyma, fesih)Yaptırım idari yargı denetimine tabi
Kamu yararı gerekirse fesihKusursuz yükleniciye tazminat

Mali denge üç durumda gündeme gelir: idarenin kendi işlemiyle yükü artırması (prens kuralı), sözleşme yapılırken öngörülemeyen ekonomik olayların dengeyi bozması (öngörülemezlik, emprevizyon) ve yüklenicinin elinde olmayan engeller (zorlayıcı sebep). Girişteki şirket yeni hatları işletir, artan maliyetin karşılanmasını ister.

İmtiyaz ve yap-işlet-devret

Kamu hizmeti imtiyaz sözleşmesinde hizmet, kâr ve zararı yükleniciye ait olmak üzere uzun süreli olarak özel kişiye gördürülür; yüklenici bedelini kullanıcılardan alır. İdare hukukunun temelleri ve idari teşkilat sayfasında gördüğümüz gibi Danıştay imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hakkında 2 ay içinde düşüncesini bildirir (Anayasa m.155). 1999 değişikliğiyle iki kapı açıldı: imtiyaz uyuşmazlıklarında millî ya da milletlerarası tahkim öngörülebilir (milletlerarası tahkim yalnız yabancılık unsuru varsa; m.125) ve hangi kamu hizmetlerinin özel hukuk sözleşmeleriyle özel kişilere gördürülebileceğini kanun belirler (m.47). Yap-işlet-devret modelinde yüklenici tesisi yapar, belli süre işletip idareye devreder. 1990'larda AYM ve Danıştay bu sözleşmeleri imtiyaz saydığı için Danıştay incelemesi gerekiyordu; 1999 değişikliğinden sonra kanun bunları özel hukuk sözleşmesi sayabildi ve tartışma büyük ölçüde kapandı.

İdari işlemler: süreler ve sayılar
KonuSüre / sayıDayanak
Dava açma süresiDanıştay ve idare mahkemesinde 60 gün, vergi mahkemesinde 30 gün2577 m.7
Düzenleyici işlemde süre başlangıcıİlan tarihini izleyen gün2577 m.7
Zımni ret / kesin cevabı bekleme30 gün / başvurudan itibaren en çok 4 ay2577 m.10
Üst makama başvuruDava süresini durdurur; 30 günde cevap yoksa ret2577 m.11
Geri alma süresiDava açma süresi içinde ya da yargılama sürerken (hile ve yoklukta süresiz)Danıştay içtihadı
Danıştayın imtiyaz görüşü2 ay2709 m.155
Akılda kalsın: İdari sözleşme = “idare + kamu hizmeti + üstün yetki”. İdarenin elinde değiştir, denetle, cezalandır, feshet; yüklenicinin elinde mali denge. Mali dengenin üç kapısı: prens, öngörülemezlik, zorlayıcı sebep.
Sınavda

Nasıl sorulurİdari sözleşmenin ölçütleri, idarenin üstün hakları ya da mali denge hâlleri sorulur; imtiyazda tahkim ve Danıştay görüşü de sık sorulur.

TuzakMilletlerarası tahkime her imtiyaz uyuşmazlığında gidilebileceğini sanmak; yabancılık unsuru şarttır.

Sınavda işaretleidarenin kendi işlemiyle yükün artması prens kuralıdır.

⇄Bilgi eşleştirme olay → kavram

?Soru çöz

1982 Anayasası'na göre kamu hizmeti imtiyaz sözleşmeleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. m.125'e 1999'da eklenen hüküm tahkime izin verir. A milletlerarası tahkim için yabancılık unsuru şartını atlar; B Danıştay'ın süresini 2 ay yerine 6 ay sanır; C idari yargı ve tahkimi yok sayar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

1982 Anayasası'na göre aşağıdakilerden hangisinin değiştirilmesi teklif edilemez?

✓ D. Resmî dil m.3'tedir; m.4 ilk üç maddeyi değiştirilemez ve teklif edilemez kılar. A m.5'tir; B m.10'dur; C m.7'dir. Üçü de Genel Esaslar'dadır ama m.4'ün koruması dışındadır, usulüne uygun değişiklikle değiştirilebilir.Kaynak: Türk anayasa düzeni · Temel ilkeler (m.1–10)

?Soru 2

1982 Anayasası'nın kamu görevlilerine ilişkin hükümlerine göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. 2010 değişikliğinden beri disiplin kararlarının hiçbiri yargı denetimi dışında bırakılamaz; B kaldırılmış eski kuralı anlatır. A m.128'i, C m.129'daki savunma güvencesini, D rücu kaydıyla idareye açılan davayı doğru verir.Kaynak: Kamu görevlileri · Kamu görevlisi ve memur kavramı

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangileri ayrı bir kamu tüzel kişiliğine sahiptir?

I. İl özel idaresi
II. Kaymakamlık
III. Türkiye Barolar Birliği
IV. Millî Eğitim Bakanlığı

✓ D. İl özel idaresi mahallî idare, Barolar Birliği kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşunun üst kuruluşudur; ikisi de ayrı kamu tüzel kişisidir. Kaymakamlık (II) ve bakanlık (IV) Devlet tüzel kişiliğinin organlarıdır; A, B ve C bunlardan en az birini ayrı kişi sayar.Kaynak: İdare hukukunun temelleri ve idari teşkilat · Kamu tüzel kişiliği, merkezden ve yerinden yönetim

?Soru 4

657 sayılı Kanun'a göre sözleşmeli personelle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Mali yılla sınırlı sözleşmeyle çalıştırılır.
II. İşçi sayılır ve uyuşmazlıkları iş mahkemesinde görülür.
III. İhdas edilen pozisyonlarda istihdam edilir.

✓ D. 4/B'ye göre sözleşmeli personel ihdas edilen pozisyonda, mali yılla sınırlı sözleşmeyle çalışır (I, III). II yanlıştır: Kanun bu personeli açıkça “işçi sayılmayan” görevli diye tanımlar. A III'ü atlar; B ve C II'yi doğru sayar.Kaynak: Kamu görevlileri · İstihdam şekilleri (657 m.4)

?Soru 5

657 sayılı Kanun'a göre disiplin cezalarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Kınama cezasını disiplin amiri verir.
II. Disiplin kurulu, teklif edilen cezadan farklı bir ceza belirleyebilir.
III. Kademe ilerlemesinin durdurulması cezasına karşı yüksek disiplin kuruluna itiraz edilir.

✓ D. I m.126'ya, III m.135'e uygundur. II yanlıştır: kurulların ayrı bir ceza tayin yetkisi yoktur, yalnız kabul ya da ret ederler. A III'ü atlar; B ve C II'yi doğru sayar.Kaynak: Kamu görevlileri · Disiplin cezaları ve süreler

?Soru 6

1982 Anayasası'na göre kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ile ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Kanunla kurulan kamu tüzel kişileridir.
II. Organlarının seçiminde siyasi partiler aday gösterebilir.
III. Amaçları dışında faaliyet gösterenlerin sorumlu organlarının görevine mahkeme kararıyla son verilir.

✓ C. Meslek kuruluşları kanunla kurulan kamu tüzel kişileridir (I) ve amaç dışı faaliyette sorumlu organların görevine mahkeme kararıyla son verilir (III). II yanlıştır: 135. madde siyasi partilerin bu seçimlerde aday gösteremeyeceğini söyler; B ve D bu yasağı atlar, A ise III'ü eksik bırakır.Kaynak: İdare hukukunun temelleri ve idari teşkilat · İl özel idaresi, köy, hizmet yerinden yönetim

?Soru 7

1982 Anayasası'nın bugünkü metnine göre aşağıdakilerden hangisi TBMM'nin bilgi edinme ve denetleme yollarından biri değildir?

✓ B. Gensoru, parlamenter sistemde hükümeti düşürmeye yarayan yoldu; 2017'de Bakanlar Kurulu ile birlikte kalktı. A belli konuda incelemedir; C Cumhurbaşkanı yardımcısı ve bakanlara 15 günde cevaplanan sorudur; D Genel Kurulda görüşmedir. Üçü de m.98'de durur.Kaynak: Türk anayasa düzeni · TBMM: seçim, üyelik, kanun yapımı, denetim

?Soru 8

657 sayılı Kanun'a göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. m.108/E bu aylıksız izni en çok iki defada, toplam bir yılla sınırlar. B cari ve önceki yıl dışındaki izinlerin düştüğünü atlar; C babalık iznini (10 gün) evlilik-ölüm izniyle (7 gün) karıştırır; D yerine gelen gelene ya da çekilme kabul edilene kadar görevin süreceğini unutur.Kaynak: Kamu görevlileri · Haklar, izinler, sona erme

?Soru 9

5442 sayılı İl İdaresi Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Kanunla kurulan il ve ilçedir; bucak kurulması ve kaldırılması Cumhurbaşkanı onayıyla yapılır. A kaymakamın konumunu, C valinin sorumluluğunu, D bakanların valilere emir yetkisini doğru verir.Kaynak: İdare hukukunun temelleri ve idari teşkilat · Taşra teşkilatı: il, ilçe, vali, kaymakam

?Soru 10

1982 Anayasası'na göre aşağıdakilerden hangileri siyasi partilere üye olamaz?

I. Bir bakanlığın taşra teşkilatında çalışan memur
II. Lise öğrencisi olan 18 yaşındaki bir genç
III. Danıştay üyesi
IV. Bir belediyede iş sözleşmesiyle çalışan işçi

✓ C. Memurlar (I), yükseköğretim öncesi öğrenciler (II) ve yüksek yargı mensupları (III) m.68'e göre üye olamaz. A Danıştay üyesini unutur; B işçiyi yasaklı sayıp memuru atlar; D işçiyi yasaklı sayar ve lise öğrencisini atlar. Yasak, işçi niteliği taşımayan kamu görevlileri içindir.Kaynak: Türk anayasa düzeni · Seçimler ve siyasi partiler
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Hukuk soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →