Ekzotermik ve endotermik tepkimeler: ısı veren ve ısı alan değişimler
MEB 11. sınıf · Kimyasal tepkimelerde enerji · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaYanma, sentez ve analiz tepkimeleri nedir, örnekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Kimyasal tepkimeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Yanma, bir maddenin oksijenle tepkimesidir; karbon ve hidrojen içeren maddeler tamamen yanınca CO₂ ve H₂O oluşur. Sentez (oluşum), iki ya da daha çok maddenin birleşip tek ürün oluşturmasıdır (2H₂ + O₂ → 2H₂O). Analiz (ayrışma), bir maddenin iki ya da daha çok maddeye ayrılmasıdır (CaCO₃ → CaO + CO₂). Bir tepkime aynı anda birden çok türe girebilir.
✎Konu anlatımı
Ekzotermik ve endotermik tepkime nedir, ΔH işareti neyi gösterir?
Kısa cevap: Ortama ısı veren tepkimelere ekzotermik, ortamdan ısı alan tepkimelere endotermik denir. Sabit basınçta alınan ya da verilen ısıya tepkime entalpisi (ΔH) denir: ekzotermikte ΔH negatif, endotermikte pozitiftir. Yanma, nötralleşme ve yoğuşma ısı verir; erime, buharlaşma ve çoğu ayrışma ısı alır. Isı, tepkimeye giren madde miktarıyla orantılıdır.Kamp ocağındaki gaz tüpü ısı verir; spor yaralanmalarında kullanılan anlık soğuk kompres ise sıkınca kendiliğinden buz gibi olur.
Bir değişimde incelenen maddelere sistem, geri kalan her şeye ortam denir. Sistem ortama ısı veriyorsa değişim ekzotermik, ortamdan ısı alıyorsa endotermiktir. Ekzotermik bir tepkimenin olduğu kap ısınır; endotermik bir tepkimenin olduğu kap soğur, çünkü sistem ısıyı kaptan ve çevreden çeker. Soğuk kompresin içinde, suda çözünürken ısı alan bir tuz (amonyum nitrat) bulunur.
Entalpi ve ΔH işareti
Sabit basınçta bir sistemin ısı içeriğine entalpi (H) denir. Entalpinin kendisi ölçülemez, değişimi ölçülür: ΔH = H(ürünler) − H(girenler). Ekzotermik tepkimede ürünlerin entalpisi girenlerinkinden küçüktür; fark ısı olarak verilir ve ΔH negatiftir. Endotermik tepkimede ürünlerin entalpisi büyüktür; fark ortamdan alınır ve ΔH pozitiftir. ΔH genellikle kJ ile ve denklemde yazılan mol sayılarına göre verilir.
| Olay | Tür | ΔH |
|---|---|---|
| Yanma (doğal gaz, odun, propan) | ekzotermik, kimyasal | − |
| Nötralleşme, hücre solunumu, paslanma | ekzotermik, kimyasal | − |
| Yoğuşma, donma, kırağılaşma | ekzotermik, fiziksel | − |
| Erime, buharlaşma, süblimleşme | endotermik, fiziksel | + |
| CaCO₃'ın ayrışması, suyun elektrolizi, fotosentez | endotermik, kimyasal | + |
Isı madde miktarıyla orantılıdır
ΔH denklemdeki mol sayıları içindir. Madde miktarı yarıya inerse alınan ya da verilen ısı da yarıya iner; tepkime ters yazılırsa ΔH'nin işareti değişir. Isı hesabı bu yüzden mol hesabına benzer; Mol kavramı sayfasında gördüğümüz orantı kurma yöntemi burada da işler.
Propanın yanma denklemine göre (ΔH = −2220 kJ) 11 g C₃H₈ yanınca kaç kJ ısı açığa çıkar? (C₃H₈: 44 g/mol)
- 11/44 = 0,25 mol propan.
- Denklemde 1 mol propan 2220 kJ verir; 0,25 mol 0,25 · 2220 = 555 kJ verir.
Cevap: 555 kJ açığa çıkar
N2(g) + O2(g) + 180 kJ → 2NO(g) tepkimesi için: a) ΔH kaçtır, tepkime hangi türdendir? b) 3 g NO oluşurken kaç kJ ısı alınır? c) 2NO(g) → N2(g) + O2(g) tepkimesinin ΔH'si kaçtır? (N: 14, O: 16 g/mol)
- a) Isı girenler tarafında: ΔH = +180 kJ, endotermik.
- b) 3/30 = 0,1 mol NO. 2 mol NO için 180 kJ alınıyorsa 0,1 mol için 180 · 0,1/2 = 9 kJ alınır.
- c) Tepkime ters çevrilmiştir: ΔH = −180 kJ.
Cevap: a) +180 kJ, endotermik; b) 9 kJ; c) −180 kJ
✔ Doğru
- Isı ürün tarafında yazılıysa ekzotermik (ΔH < 0), giren tarafındaysa endotermik (ΔH > 0).
- ΔH denklemdeki katsayılara aittir: 2 mol NO için +180 kJ, 1 mol için +90 kJ.
- Kap ısınıyorsa sistem ısı vermiştir: ekzotermik.
✘ Sık yapılan hata
- ΔH'yi her zaman 1 mol maddeye ait sanmak.
- Kabın soğumasını “sistem ısı verdi” diye okumak.
- Buzun erimesini ekzotermik saymak.
Nasıl sorulurVerilen olaylardan hangilerinin endotermik olduğu ya da belirli kütlede madde tepkimeye girince kaç kJ ısı alınıp verildiği sorulur.
TuzakΔH'yi denklemdeki katsayılara değil 1 mol maddeye ait sanmaktır: 2 mol NO için +180 kJ, 1 mol için +90 kJ'dür. İkinci tuzak, kabın soğumasını “ısı vermiş” diye okumaktır; kap soğuyorsa sistem ısı almıştır.
⇄Bilgi eşleştirme olay ve türü
?Soru çöz
2Al(k) + Fe2O3(k) → Al2O3(k) + 2Fe(k) + 850 kJ tepkimesine göre 0,5 mol Fe oluştuğunda ısı alışverişi için ne söylenebilir?