Kimyasal tepkimelerde enerji: entalpi, bağ enerjisi, Hess yasası

Tepkimelerin ısı alıp vermesini, oluşum entalpilerinden ve bağ enerjilerinden tepkime entalpisi hesabını ve Hess yasasını grafik ve çözümlü örneklerle anlatıyoruz.

6 durakAYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · ENERJİ

Ekzotermik ve endotermik tepkimeler: ısı veren ve ısı alan değişimler

MEB 11. sınıf · Kimyasal tepkimelerde enerji · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYanma, sentez ve analiz tepkimeleri nedir, örnekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Kimyasal tepkimeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yanma, bir maddenin oksijenle tepkimesidir; karbon ve hidrojen içeren maddeler tamamen yanınca CO₂ ve H₂O oluşur. Sentez (oluşum), iki ya da daha çok maddenin birleşip tek ürün oluşturmasıdır (2H₂ + O₂ → 2H₂O). Analiz (ayrışma), bir maddenin iki ya da daha çok maddeye ayrılmasıdır (CaCO₃ → CaO + CO₂). Bir tepkime aynı anda birden çok türe girebilir.

Yanma, sentez, analiz

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ekzotermik ve endotermik tepkime nedir, ΔH işareti neyi gösterir?

Kısa cevap: Ortama ısı veren tepkimelere ekzotermik, ortamdan ısı alan tepkimelere endotermik denir. Sabit basınçta alınan ya da verilen ısıya tepkime entalpisi (ΔH) denir: ekzotermikte ΔH negatif, endotermikte pozitiftir. Yanma, nötralleşme ve yoğuşma ısı verir; erime, buharlaşma ve çoğu ayrışma ısı alır. Isı, tepkimeye giren madde miktarıyla orantılıdır.

Kamp ocağındaki gaz tüpü ısı verir; spor yaralanmalarında kullanılan anlık soğuk kompres ise sıkınca kendiliğinden buz gibi olur.

Bir değişimde incelenen maddelere sistem, geri kalan her şeye ortam denir. Sistem ortama ısı veriyorsa değişim ekzotermik, ortamdan ısı alıyorsa endotermiktir. Ekzotermik bir tepkimenin olduğu kap ısınır; endotermik bir tepkimenin olduğu kap soğur, çünkü sistem ısıyı kaptan ve çevreden çeker. Soğuk kompresin içinde, suda çözünürken ısı alan bir tuz (amonyum nitrat) bulunur.

Entalpi ve ΔH işareti

Sabit basınçta bir sistemin ısı içeriğine entalpi (H) denir. Entalpinin kendisi ölçülemez, değişimi ölçülür: ΔH = H(ürünler) − H(girenler). Ekzotermik tepkimede ürünlerin entalpisi girenlerinkinden küçüktür; fark ısı olarak verilir ve ΔH negatiftir. Endotermik tepkimede ürünlerin entalpisi büyüktür; fark ortamdan alınır ve ΔH pozitiftir. ΔH genellikle kJ ile ve denklemde yazılan mol sayılarına göre verilir.

C3H8(g) + 5O2(g) → 3CO2(g) + 4H2O(s) + 2220 kJ CaCO3(k) + 178 kJ → CaO(k) + CO2(g)Isı ürünler tarafında yazılmışsa tepkime ekzotermiktir (ilki, ΔH = −2220 kJ); girenler tarafında yazılmışsa endotermiktir (ikincisi, ΔH = +178 kJ).
Isı veren mi, ısı alan mı?
OlayTürΔH
Yanma (doğal gaz, odun, propan)ekzotermik, kimyasal−
Nötralleşme, hücre solunumu, paslanmaekzotermik, kimyasal−
Yoğuşma, donma, kırağılaşmaekzotermik, fiziksel−
Erime, buharlaşma, süblimleşmeendotermik, fiziksel+
CaCO₃'ın ayrışması, suyun elektrolizi, fotosentezendotermik, kimyasal+

Isı madde miktarıyla orantılıdır

ΔH denklemdeki mol sayıları içindir. Madde miktarı yarıya inerse alınan ya da verilen ısı da yarıya iner; tepkime ters yazılırsa ΔH'nin işareti değişir. Isı hesabı bu yüzden mol hesabına benzer; Mol kavramı sayfasında gördüğümüz orantı kurma yöntemi burada da işler.

Birim analizi

Propanın yanma denklemine göre (ΔH = −2220 kJ) 11 g C₃H₈ yanınca kaç kJ ısı açığa çıkar? (C₃H₈: 44 g/mol)

11 g C₃H₈ · 1 mol C₃H₈44 g C₃H₈ · 2220 kJ1 mol C₃H₈ = 555 kJGram ve mol sadeleşir, geriye kJ kalır.
  1. 11/44 = 0,25 mol propan.
  2. Denklemde 1 mol propan 2220 kJ verir; 0,25 mol 0,25 · 2220 = 555 kJ verir.

Cevap: 555 kJ açığa çıkar

Çözümlü örnek

N2(g) + O2(g) + 180 kJ → 2NO(g) tepkimesi için: a) ΔH kaçtır, tepkime hangi türdendir? b) 3 g NO oluşurken kaç kJ ısı alınır? c) 2NO(g) → N2(g) + O2(g) tepkimesinin ΔH'si kaçtır? (N: 14, O: 16 g/mol)

  1. a) Isı girenler tarafında: ΔH = +180 kJ, endotermik.
  2. b) 3/30 = 0,1 mol NO. 2 mol NO için 180 kJ alınıyorsa 0,1 mol için 180 · 0,1/2 = 9 kJ alınır.
  3. c) Tepkime ters çevrilmiştir: ΔH = −180 kJ.

Cevap: a) +180 kJ, endotermik; b) 9 kJ; c) −180 kJ

✔ Doğru

  • Isı ürün tarafında yazılıysa ekzotermik (ΔH < 0), giren tarafındaysa endotermik (ΔH > 0).
  • ΔH denklemdeki katsayılara aittir: 2 mol NO için +180 kJ, 1 mol için +90 kJ.
  • Kap ısınıyorsa sistem ısı vermiştir: ekzotermik.

✘ Sık yapılan hata

  • ΔH'yi her zaman 1 mol maddeye ait sanmak.
  • Kabın soğumasını “sistem ısı verdi” diye okumak.
  • Buzun erimesini ekzotermik saymak.
Akılda kalsın: Isı ürün gibi yazılmışsa tepkime onu dışarı verir (ΔH −); giren gibi yazılmışsa içeri alır (ΔH +). Kap ısınıyorsa ekzotermik, soğuyorsa endotermik.
Sınavda

Nasıl sorulurVerilen olaylardan hangilerinin endotermik olduğu ya da belirli kütlede madde tepkimeye girince kaç kJ ısı alınıp verildiği sorulur.

TuzakΔH'yi denklemdeki katsayılara değil 1 mol maddeye ait sanmaktır: 2 mol NO için +180 kJ, 1 mol için +90 kJ'dür. İkinci tuzak, kabın soğumasını “ısı vermiş” diye okumaktır; kap soğuyorsa sistem ısı almıştır.

⇄Bilgi eşleştirme olay ve türü

?Soru çöz

2Al(k) + Fe2O3(k) → Al2O3(k) + 2Fe(k) + 850 kJ tepkimesine göre 0,5 mol Fe oluştuğunda ısı alışverişi için ne söylenebilir?

✓ A. 850 kJ 2 mol Fe içindir; 0,5 mol Fe için 850 · 0,5/2 = 212,5 kJ verilir, çünkü ısı ürünler tarafındadır. B ΔH'yi 1 mol Fe'ye ait sanmaktan; C ürün tarafındaki ısıyı “alınan” diye okumaktan; D 0,5 ile çarpmak yerine bölmekten çıkar.
GRAFİK · ENERJİ

Potansiyel enerji diyagramı: tepkimenin enerji yolculuğu

MEB 11. sınıf · Kimyasal tepkimelerde enerji · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSaf bir maddenin hâl değişim grafiği nasıl yorumlanır?Bağlantılı konudan (Maddenin hâlleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Saf bir katı sabit hızla ısıtılınca sıcaklık-zaman grafiğinde eğik ve yatay bölgeler oluşur. Eğik bölgelerde tek hâl vardır ve sıcaklık artar. Yatay bölgelerde hâl değişir, iki hâl bir arada bulunur ve verilen ısı sıcaklığı artırmaya değil tanecikler arası çekimleri yenmeye harcanır. Saf maddenin erime ve kaynama noktası sabittir; bu yüzden yatay bölgeler saflığın işaretidir.

Hâl değişim grafikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Potansiyel enerji-tepkime koordinatı grafiği nasıl okunur, ΔH grafikten nasıl bulunur?

Kısa cevap: Potansiyel enerji-tepkime koordinatı grafiği, girenlerden ürünlere giderken sistemin potansiyel enerjisinin nasıl değiştiğini gösterir. Ürünlerin enerjisi ile girenlerin enerjisi arasındaki fark ΔH'dir. Tepenin en üstü aktifleşmiş komplekstir; girenlerden tepeye olan yükseklik ileri, ürünlerden tepeye olan yükseklik geri aktifleşme enerjisidir: ΔH = Ea(ileri) − Ea(geri).

Bir topu tepenin öbür yanına geçirmek için önce yukarı itmek gerekir; tepkimeler de çoğu zaman önce bir enerji tepesini aşar.

Tepkime sırasında bağlar kırılır ve yeni bağlar oluşur; bu sırada sistemin potansiyel enerjisi değişir. Potansiyel enerji-tepkime koordinatı grafiğinde dikey eksen potansiyel enerjiyi, yatay eksen tepkimenin ilerleyişini gösterir. Sol düzlük girenlerin, sağ düzlük ürünlerin enerjisidir; ikisinin farkı ΔH'dir. Ürünler aşağıdaysa tepkime ekzotermik, yukarıdaysa endotermiktir.

Girenler doğrudan ürüne dönüşmez: önce eski bağların zayıfladığı, yenilerinin henüz tam kurulmadığı kararsız ve yüksek enerjili bir ara yapı oluşur. Bu yapıya aktifleşmiş kompleks, ona ulaşmak için gereken en küçük enerjiye aktifleşme enerjisi (Ea) denir. Tepenin yüksekliği tepkimenin ne kadar hızlı yürüyeceğini belirler; burada bilmemiz gereken, ileri ve geri aktifleşme enerjilerinin farkının ΔH'yi vermesidir.

ΔH = Eürünler − Egirenler ΔH = Ea(ileri) − Ea(geri)Ekzotermikte Ea(geri) > Ea(ileri); endotermikte Ea(ileri) > Ea(geri).
ΔH yalnız iki düzlük arasındaki farktır; tepenin yüksekliği ΔH'yi değil, tepkimenin başlamasının ne kadar zor olduğunu gösterir.Görsel: Sınav Defteri

Fiziksel hâl ΔH'yi değiştirir

Aynı tepkimenin ΔH'si maddelerin hâline bağlıdır. Hidrojen yandığında su sıvı olarak oluşursa, gaz olarak oluşmasından daha fazla ısı açığa çıkar; çünkü su buharı sıvıya yoğuşurken ayrıca ısı verir. Bu yüzden ısı içeren denklemlerde maddelerin hâli (k, s, g) mutlaka yazılır.

Çözümlü örnek

Bir tepkimenin potansiyel enerji grafiğinde girenlerin enerjisi 50 kJ, aktifleşmiş kompleksin enerjisi 120 kJ, ürünlerin enerjisi 20 kJ'dür. ΔH, Ea(ileri) ve Ea(geri) kaçtır?

  1. ΔH = 20 − 50 = −30 kJ: ürünler aşağıda, ekzotermik.
  2. Ea(ileri) = 120 − 50 = 70 kJ
  3. Ea(geri) = 120 − 20 = 100 kJ; kontrol: 70 − 100 = −30 kJ.

Cevap: ΔH = −30 kJ, Ea(ileri) = 70 kJ, Ea(geri) = 100 kJ

Çözümlü örnek

H2(g) + ½O2(g) → H2O(g) ΔH = −242 kJ ve H2(g) + ½O2(g) → H2O(s) ΔH = −286 kJ'dür. a) Hangi tepkimenin ürünü daha düşük enerjidedir? b) 1 mol su buharı yoğuşurken kaç kJ ısı açığa çıkar?

  1. a) Girenler aynıdır; daha çok ısı veren tepkimenin ürünü daha aşağıdadır: sıvı su.
  2. b) H2O(g) → H2O(s) için ΔH = E(sıvı) − E(gaz) = −286 − (−242) = −44 kJ.

Cevap: a) H₂O(s); b) 44 kJ açığa çıkar

✔ Doğru

  • ΔH = ürünlerin potansiyel enerjisi − girenlerin potansiyel enerjisi.
  • Ea(ileri) − Ea(geri) = ΔH.
  • Ekzotermik tepkimenin de başlaması için aktifleşme enerjisi gerekir.

✘ Sık yapılan hata

  • Tepenin yüksekliğini ΔH sanmak.
  • Ekzotermik tepkimede geri aktifleşme enerjisini ileriden küçük sanmak.
  • Yanma ısı verdiği için kıvılcım gerekmediğini sanmak.
Akılda kalsın: Grafikte aşağı inen tepkime ekzotermik, yukarı çıkan endotermiktir. Tepeye soldan bakarsan ileri Ea'yı, sağdan bakarsan geri Ea'yı görürsün; ikisinin farkı ΔH'dir.
Sınavda

Nasıl sorulurPotansiyel enerji grafiği verilir; ΔH'nin işareti, ileri ve geri aktifleşme enerjileri ya da aktifleşmiş kompleksin enerjisi sorulur.

TuzakTepenin yüksekliğini ΔH sanmaktır; ΔH yalnız iki düzlük arasındaki farktır. İkinci tuzak, ekzotermik tepkimenin aktifleşme enerjisi gerektirmediğini sanmaktır: yanma ısı verir ama başlaması için kıvılcım gerekir.

▭Sen çöz grafikten ΔH ve Ea

Bir tepkimede girenlerin enerjisi 30 kJ, aktifleşmiş kompleksin 160 kJ, ürünlerin 90 kJ'dür. ΔH = kJ, Ea(ileri) = kJ, Ea(geri) = kJ olur.

6013070190−60

?Soru çöz

Bir tepkimenin ileri aktifleşme enerjisi 40 kJ, tepkime entalpisi ΔH = +25 kJ'dür. Geri tepkimenin aktifleşme enerjisi kaç kJ'dür?

✓ C. ΔH = Ea(ileri) − Ea(geri): 25 = 40 − Ea(geri), Ea(geri) = 15 kJ; endotermikte ürünler tepeye daha yakındır. A tepkimeyi ekzotermik gibi düşünüp iki değeri toplamaktan; B ileri ve geri engellerin eşit olduğunu sanmaktan; D tepkime entalpisini geri aktifleşme enerjisi sanmaktan çıkar.
KAVRAM · ENTALPİ

Standart oluşum entalpisi: elementlerin sıfır noktası

MEB 11. sınıf · Kimyasal tepkimelerde enerji · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTuz ruhu, kezzap, zaç yağı ve sönmüş kirecin formülleri nedir?Bağlantılı konudan (Kimya bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bileşik, iki ya da daha fazla elementin belirli oranda kimyasal yolla birleşmesiyle oluşan, özellikleri kendisini oluşturan elementlerden farklı olan saf maddedir. Formül atomların cinsini ve sayısını gösterir. Sık sorulan yaygın adlar: HCl tuz ruhu, HNO₃ kezzap, H₂SO₄ zaç yağı, NaOH sud kostik, Ca(OH)₂ sönmüş kireç, CaO sönmemiş kireç, NaHCO₃ yemek sodası.

Bileşik formülleri ve yaygın adlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Standart oluşum entalpisi nedir, hangi maddelerin oluşum entalpisi sıfırdır?

Kısa cevap: Standart oluşum entalpisi (ΔH°ol), 1 mol bileşiğin standart koşullarda (25 °C, 1 atm) en kararlı hâldeki elementlerinden oluşması sırasındaki entalpi değişimidir. En kararlı hâldeki elementlerin (O₂(g), C(grafit), Br₂(s), Fe(k)) oluşum entalpisi sıfır kabul edilir. Ozon, elmas ya da brom buharı gibi kararlı olmayan hâllerin değeri sıfır değildir.

Dağların yüksekliği deniz seviyesine göre ölçülür; maddelerin entalpisi de elementlere göre ölçülür.

Entalpinin mutlak değeri ölçülemediği için bir başlangıç noktası seçilir: standart koşullarda (25 °C, 1 atm) en kararlı hâldeki elementlerin entalpisi sıfır kabul edilir. Bir bileşiğin entalpisi de bu sıfır noktasına göre, elementlerinden oluşurken alınan ya da verilen ısıyla tanımlanır. 1 mol bileşiğin standart koşullarda elementlerinden oluşma entalpisine standart oluşum entalpisi denir ve ΔH°ol ile gösterilir. Negatif değer, bileşiğin elementlerinden daha düşük enerjide, yani daha kararlı olduğunu söyler.

Bir denklemin oluşum tepkimesi sayılabilmesi için üç şart vardır: girenlerin hepsi element olmalı, elementler en kararlı hâlde bulunmalı ve ürün 1 mol olmalıdır. Son şart yüzünden bazı katsayılar kesirli yazılır: ½N2(g) + 32H2(g) → NH3(g).

en kararlı elementler → 1 mol bileşik: ΔH = ΔH°ol ΔH°ol(en kararlı element) = 0Standart koşul: 25 °C ve 1 atm. Aynı elementin kararlı olmayan allotropu ya da hâli sıfır değildir.
Oluşum entalpisi sıfır mı?
Madde25 °C, 1 atm'de en kararlı hâl mi?ΔH°ol
O₂(g)evet0
O₃(g)hayır (oksijenin allotropu)sıfır değil
C(grafit)evet0
C(elmas)hayırsıfır değil
Br₂(s)evet (oda koşulunda sıvı)0
Br₂(g)hayırsıfır değil
H₂O(s)bileşik−286 kJ/mol
Çözümlü örnek

I. C(grafit) + O2(g) → CO2(g) II. CO(g) + ½O2(g) → CO2(g) III. 2H2(g) + O2(g) → 2H2O(s) IV. Na(k) + ½Cl2(g) → NaCl(k). Hangilerinin ΔH'si doğrudan ürünün standart oluşum entalpisine eşittir?

  1. I: girenler en kararlı elementler, 1 mol CO₂ oluşuyor: oluşum tepkimesi.
  2. II: CO bir bileşiktir; girenlerin hepsi element değil: oluşum tepkimesi değil.
  3. III: 2 mol su oluşuyor; ΔH, oluşum entalpisinin 2 katıdır.
  4. IV: elementler en kararlı hâlde, 1 mol NaCl: oluşum tepkimesi.

Cevap: I ve IV

Çözümlü örnek

NH₃(g)'nin standart oluşum entalpisi −46 kJ/mol'dür. a) 6,8 g NH₃ elementlerinden oluşurken kaç kJ ısı açığa çıkar? b) 2NH3(g) → N2(g) + 3H2(g) tepkimesinin ΔH'si kaçtır? (N: 14, H: 1 g/mol)

  1. a) 6,8/17 = 0,4 mol NH₃; 0,4 · 46 = 18,4 kJ açığa çıkar.
  2. b) Bu, oluşum tepkimesinin hem tersi hem 2 katıdır: ΔH = −2 · (−46) = +92 kJ.

Cevap: a) 18,4 kJ; b) +92 kJ

✔ Doğru

  • Oluşum tepkimesi: elementlerden, en kararlı hâlden, 1 mol ürün.
  • En kararlı elementin ΔH°ol değeri sıfırdır: O2(g), C(grafit), Br2(s).
  • ½N2(g) + 3/2H2(g) → NH3(g) bir oluşum tepkimesidir.

✘ Sık yapılan hata

  • 2 mol ürün oluşan denklemin ΔH'sini oluşum entalpisi saymak.
  • CO + ½O2 → CO2'yi CO2'nin oluşum tepkimesi sanmak.
  • O3'ün ya da elmasın ΔH°ol değerini sıfır almak.
Akılda kalsın: Oluşum tepkimesinin üç şartı: “elementten, en kararlıdan, 1 mol”. En kararlı element sıfırdır; aynı elementin öteki hâli (O₃, elmas, Br₂(g)) sıfır değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurDenklemler verilir, hangisinin ΔH'sinin bir maddenin oluşum entalpisine eşit olduğu sorulur; ya da hangi maddenin ΔH°ol değerinin sıfır olduğu sorulur.

Tuzak2 mol ürün oluşan denklemi oluşum tepkimesi saymaktır; oluşum entalpisi onun yarısıdır. İkinci tuzak, bir bileşikten başlayan tepkimeyi (CO + ½O₂ → CO₂) CO₂'nin oluşum tepkimesi sanmaktır.

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisinin standart oluşum entalpisi sıfırdan farklıdır?

✓ D. Oksijenin 25 °C ve 1 atm'deki en kararlı hâli O₂ gazıdır; ozon kararsız allotroptur, oluşum entalpisi sıfır değildir. A oksijenin en kararlı hâlidir; B karbonun en kararlı allotropu elmas değil grafittir; C brom oda koşulunda sıvıdır, Br₂(g) olsaydı sıfır olmazdı.

▭Sen çöz ısı ve kütle

C(grafit) + O2(g) → CO2(g), ΔH°ol = −394 kJ/mol. 36 g karbon yanınca kJ ısı açığa çıkar; 98,5 kJ ısı açığa çıkması için g karbon yanmalıdır. (C: 12 g/mol)

11823394141840,25
HESAP · ENTALPİ

Oluşum entalpileriyle ΔH hesabı: ürünler eksi girenler

MEB 11. sınıf · Kimyasal tepkimelerde enerji · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTepkime denklemi kullanılarak kütle, mol ve hacim hesapları nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Kimyasal tepkimeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Denkleştirilmiş bir denklemdeki katsayılar maddelerin mol oranlarını verir; gazlar için aynı koşullarda hacim oranlarını da verir, ama kütle oranlarını vermez. Hesap üç adımda yapılır: verilen madde mole çevrilir, katsayılarla istenen maddenin molü bulunur, bu mol istenen birime (gram, litre, tanecik) çevrilir. Kütleler arasında katsayı oranı kullanılmaz.

Denklemle hesaplama

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tepkime entalpisi standart oluşum entalpilerinden nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Bir tepkimenin standart entalpi değişimi, ürünlerin standart oluşum entalpileri toplamından girenlerin standart oluşum entalpileri toplamı çıkarılarak bulunur: ΔH° = ΣΔH°ol(ürünler) − ΣΔH°ol(girenler). Her oluşum entalpisi denklemdeki katsayıyla çarpılır, en kararlı hâldeki elementler sıfır alınır. Aynı yolla bilinmeyen bir oluşum entalpisi de hesaplanabilir.

Doğal gazın, propanın ya da etanolün ne kadar ısı vereceğini bilmek için hepsini tek tek yakmak gerekmez; bir oluşum entalpisi tablosu yeter.

Oluşum entalpisi her maddenin elementlere göre “yüksekliğini” verdiği için, bir tepkimenin enerji farkını bulmak iki yükseklik farkını almaya benzer. Girenleri önce elementlerine ayırdığımızı (oluşum tepkimelerinin tersi), sonra elementlerden ürünleri oluşturduğumuzu düşünelim. İlk adımın ΔH'si girenlerin oluşum entalpilerinin eksi işaretlisi, ikinci adımınki ürünlerin oluşum entalpileridir. İkisi toplanınca formül çıkar.

ΔH° = Σ n·ΔH°ol(ürünler) − Σ n·ΔH°ol(girenler)n: denklemdeki katsayı · en kararlı elementlerin ΔH°ol = 0 · hâle dikkat: H₂O(s) ile H₂O(g) farklıdır

Hesapta üç kontrol yap: her değeri katsayısıyla çarptın mı, elementleri sıfır aldın mı, işaretleri parantez içinde taşıdın mı? En çok hata “eksi eksi” durumunda yapılır: girenlerden birinin oluşum entalpisi −75 kJ/mol ise çıkarılınca +75 olur.

Bu sayfada kullanılan standart oluşum entalpileri (kJ/mol, yuvarlatılmış)
MaddeΔH°olMaddeΔH°ol
CO₂(g)−394NH₃(g)−46
H₂O(s)−286NO(g)+90
H₂O(g)−242NO₂(g)+33
CH₄(g)−75C₂H₄(g)+52
C₂H₅OH(s)−278C₂H₆(g)−85
Çözümlü örnek

Tablodaki değerlerle CH4(g) + 2O2(g) → CO2(g) + 2H2O(s) tepkimesinin ΔH°'sini hesaplayınız.

  1. Ürünler: (−394) + 2 · (−286) = −966 kJ
  2. Girenler: (−75) + 2 · 0 = −75 kJ (O₂ elementtir).
  3. ΔH° = −966 − (−75) = −891 kJ

Cevap: −891 kJ

Çözümlü örnek

Propanın yanma entalpisi C3H8(g) + 5O2(g) → 3CO2(g) + 4H2O(s) için −2220 kJ'dür. Tablodaki CO₂ ve H₂O(s) değerleriyle propanın standart oluşum entalpisini bulunuz.

  1. Formülü yaz: −2220 = [3 · (−394) + 4 · (−286)] − [ΔH°ol(C₃H₈) + 0]
  2. Ürünler toplamı: −1182 − 1144 = −2326 kJ.
  3. ΔH°ol(C₃H₈) = −2326 + 2220 = −106 kJ/mol

Cevap: −106 kJ/mol

✔ Doğru

  • ΔH = ΣΔH°ol(ürünler) − ΣΔH°ol(girenler).
  • Her değeri katsayısıyla çarp; elementleri sıfır al.
  • Su için sorudaki hâlin (s ya da g) değerini kullan.

✘ Sık yapılan hata

  • Formülü “girenler eksi ürünler” diye ters kurmak.
  • O2 gibi elementlere oluşum entalpisi değeri vermek.
  • Eksi değerli ΔH°ol'yi çıkarırken parantezi unutmak.
Akılda kalsın: “Son eksi ilk”: ürünler eksi girenler. Her değeri katsayısıyla çarp, elementleri sıfır al, eksi işaretini paranteziyle taşı.
Sınavda

Nasıl sorulurOluşum entalpileri verilir; bir yanma tepkimesinin ΔH'si, belirli kütlede yakıtın verdiği ısı ya da ΔH'si bilinen tepkimeden bir maddenin oluşum entalpisi sorulur.

TuzakFormülü “girenler eksi ürünler” diye ters kurmaktır: sonuç doğru büyüklükte ama yanlış işaretli çıkar. İkinci tuzak, O₂ gibi elementlere değer vermek ya da su için yanlış hâlin değerini kullanmaktır.

?Soru çöz

C2H4(g) + H2(g) → C2H6(g) tepkimesinin ΔH°'si kaç kJ'dür? (ΔH°ol: C₂H₄ +52, C₂H₆ −85 kJ/mol)

✓ B. ΔH = −85 − (52 + 0) = −137 kJ. A eteni çıkarırken işaretini değiştirmeyip −85 + 52 yazmaktan; C formülü girenler eksi ürünler diye ters kurmaktan; D eteni element sanıp sıfır almaktan çıkar.

▭Sen çöz ürünler eksi girenler

2NO(g) + O2(g) → 2NO2(g) tepkimesinin ΔH°'si kJ'dür (ΔH°ol: NO +90, NO₂ +33 kJ/mol). 1 mol NO₂ oluşurken kJ ısı açığa çıkar.

−11457114−57123
HESAP · BAĞ ENERJİSİ

Bağ enerjileri ve ΔH: kırılan bağ enerji ister, oluşan bağ enerji verir

MEB 11. sınıf · Kimyasal tepkimelerde enerji · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKovalent bağ nasıl oluşur, polar ve apolar kovalent bağ arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Kovalent bağ ve zayıf etkileşimler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kovalent bağ, ametal atomlarının değerlik elektronlarını ortaklaşa kullanmasıyla oluşur; ortak elektron çiftini iki çekirdek birlikte çeker. Bir, iki ya da üç çift ortaklanırsa tekli, ikili, üçlü bağ oluşur (H₂, O₂, N₂). Aynı atomlar arasındaki bağ apolardır; elektronegatiflikleri farklı atomlar arasındaki bağ polardır ve ortak elektronlar elektronegatif atoma kayar.

Kovalent bağ: polar ve apolar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bağ enerjileri kullanılarak tepkime entalpisi nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Bağ enerjisi, gaz hâlindeki 1 mol bağı kırmak için gereken enerjidir. Tepkimede girenlerdeki bağlar kırılır (enerji alınır), ürünlerdeki bağlar oluşur (enerji verilir). Bu yüzden ΔH = Σ(kırılan bağ enerjileri) − Σ(oluşan bağ enerjileri) olur. Oluşan bağlar kırılanlardan daha güçlüyse tepkime ekzotermik, daha zayıfsa endotermiktir.

Bir bağı kırmak birbirine yapışmış iki mıknatısı ayırmaya benzer: emek ister; mıknatıslar birleşirken ise enerji açığa çıkar.

Kovalent bağ ve zayıf etkileşimler sayfasında gördük: atomlar bağ yaptığında enerjileri düşer, bağı kırmak için enerji vermek gerekir. Gaz hâlindeki 1 mol bağı kırıp atomlara ayırmak için gereken enerjiye bağ enerjisi denir; aynı bağ oluşurken bu kadar enerji açığa çıkar. Bağ enerjisi büyüdükçe bağ sağlamlaşır: aynı iki atom arasında üçlü bağ ikili bağdan, ikili bağ tekli bağdan güçlüdür.

Tepkimeyi iki adımda düşünelim: önce girenlerdeki bütün bağlar kırılır (enerji alınır, +), sonra atomlar yeniden düzenlenip ürünlerdeki bağlar kurulur (enerji verilir, −). İki adımın toplamı ΔH'dir. Bu yüzden formül oluşum entalpisindekinin tersidir: girenler eksi ürünler.

ΔH = Σ BE(kırılan, girenler) − Σ BE(oluşan, ürünler)Bağ enerjileri ortalama değerlerdir; sonuç oluşum entalpisinden bulunana yakın ama biraz farklı çıkabilir. Yöntem gaz hâlindeki maddeler için uygundur.
Bu sayfada kullanılan ortalama bağ enerjileri (kJ/mol)
BağBEBağBEBağBE
H–H436O=O498N≡N945
Cl–Cl243O–H463N–H391
H–Cl432C–H413Br–Br193
H–Br366C=O799
Çözümlü örnek

Tablodaki değerlerle H2(g) + Cl2(g) → 2HCl(g) tepkimesinin ΔH'sini hesaplayınız.

  1. Kırılan: 1 H–H + 1 Cl–Cl = 436 + 243 = 679 kJ.
  2. Oluşan: 2 H–Cl = 2 · 432 = 864 kJ.
  3. ΔH = 679 − 864 = −185 kJ: oluşan bağlar daha güçlü, ekzotermik.

Cevap: −185 kJ

Çözümlü örnek

Tablodaki değerlerle CH4(g) + 2O2(g) → CO2(g) + 2H2O(g) tepkimesinin ΔH'sini hesaplayınız.

  1. Lewis yapılarından bağları say: CH₄'te 4 C–H, 2 O₂'de 2 O=O; CO₂'de 2 C=O, 2 H₂O'da 4 O–H.
  2. Kırılan: 4 · 413 + 2 · 498 = 1652 + 996 = 2648 kJ.
  3. Oluşan: 2 · 799 + 4 · 463 = 1598 + 1852 = 3450 kJ.
  4. ΔH = 2648 − 3450 = −802 kJ. Oluşum entalpileriyle (su gaz alınınca) −803 kJ çıkar; iki yöntem birbirini doğrular.

Cevap: −802 kJ

✔ Doğru

  • ΔH = Σ kırılan bağ enerjisi − Σ oluşan bağ enerjisi.
  • 2 mol H2O'da 4 mol O–H bağı vardır.
  • Bağ kırmak enerji ister, bağ kurmak enerji verir.

✘ Sık yapılan hata

  • Bağ enerjisi formülünü “ürünler eksi girenler” diye kurmak.
  • Katsayıları ve moleküldeki bağ sayısını unutmak.
  • Bağ oluşumunu enerji alan olay sanmak.
Akılda kalsın: Bağ enerjisinde “önce kır, sonra kur”: kırılan (girenler) eksi kurulan (ürünler). Oluşum entalpisinde ise “son eksi ilk”. İki formülün yönü terstir; karıştırma.
Sınavda

Nasıl sorulurBağ enerjileri ve bir denklem verilir; ΔH ya da ΔH bilinirken bilinmeyen bir bağın enerjisi sorulur. Önce her molekülün Lewis yapısından bağ sayısını çıkar.

TuzakBağ enerjisi formülünü oluşum entalpisi formülü gibi “ürünler eksi girenler” kurmaktır. İkinci tuzak, katsayıları ve moleküldeki bağ sayısını unutmaktır: 2 mol H₂O'da 4 mol O–H bağı vardır.

▭Sen çöz kır, kur, çıkar

2H2(g) + O2(g) → 2H2O(g) tepkimesinde (H–H 436, O=O 498, O–H 463 kJ/mol) kırılan bağların enerjisi kJ, oluşan bağların enerjisi kJ, ΔH = kJ olur.

13701852−482482926

?Soru çöz

H2(g) + Br2(g) → 2HBr(g) ΔH = −103 kJ'dür. H–H bağ enerjisi 436, H–Br bağ enerjisi 366 kJ/mol olduğuna göre Br–Br bağ enerjisi kaç kJ/mol'dür?

✓ A. −103 = (436 + x) − 2 · 366, x = 193 kJ/mol. B formülü ürünler eksi girenler diye ters kurmaktan; C ΔH'yi denkleme katmayıp sıfır almaktan; D hem katsayı 2'yi unutup hem formülü ters kurmaktan çıkar.
YASA · HESS

Hess yasası: hangi yoldan gidersen git, ΔH aynı

MEB 11. sınıf · Kimyasal tepkimelerde enerji · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaStandart oluşum entalpisi nedir, hangi maddelerin oluşum entalpisi sıfırdır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Standart oluşum entalpisi (ΔH°ol), 1 mol bileşiğin standart koşullarda (25 °C, 1 atm) en kararlı hâldeki elementlerinden oluşması sırasındaki entalpi değişimidir. En kararlı hâldeki elementlerin (O₂(g), C(grafit), Br₂(s), Fe(k)) oluşum entalpisi sıfır kabul edilir. Ozon, elmas ya da brom buharı gibi kararlı olmayan hâllerin değeri sıfır değildir.

Standart oluşum entalpisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hess yasası nedir, tepkime ısıları nasıl toplanır?

Kısa cevap: Hess yasasına göre bir tepkimenin entalpi değişimi, tepkimenin tek adımda ya da birçok adımda gerçekleşmesine bağlı değildir; yalnız başlangıç ve son duruma bağlıdır. Bu yüzden tepkimeler toplanınca ΔH'leri de toplanır. Tepkime ters çevrilirse ΔH'nin işareti değişir; bir sayıyla çarpılırsa ΔH de aynı sayıyla çarpılır.

Karbon monoksidin oluşum ısısı doğrudan ölçülemez, çünkü karbon yanarken CO'da durmaz, CO₂'ye kadar gider; Hess yasası bu ölçülemeyen değeri hesapla bulur.

Bir dağın zirvesine hangi patikadan çıkarsan çık, yükseklik farkı aynıdır. Entalpi de böyle bir niceliktir: değişimi yalnız başlangıç ve son duruma bağlıdır, aradaki yola bağlı değildir. Bu yüzden ölçülmesi zor bir tepkimenin ΔH'si, ölçülebilen tepkimeler toplanarak bulunabilir: Hess yasası. Oluşum entalpileriyle ΔH hesabı da aslında bu yasanın bir uygulamasıdır.

Üç kural

  • Ters çevir: tepkime ters yazılırsa ΔH'nin işareti değişir.
  • Çarp: tepkime bir sayıyla çarpılırsa (ya da bölünürse) ΔH de aynı sayıyla çarpılır (bölünür).
  • Topla: tepkimeler toplanırsa ΔH'ler de toplanır; iki tarafta da bulunan ara maddeler sadeleşir.
ΔHtoplam = ΔH1 + ΔH2 + … ters tepkime: −ΔH n katı: n·ΔH
Karbonun doğrudan CO₂'ye yanması ile önce CO'ya, sonra CO₂'ye yanması aynı başlangıçtan aynı sona gider; bu yüzden ΔH toplamları eşittir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

I. C(grafit) + O2(g) → CO2(g) ΔH₁ = −394 kJ, II. CO(g) + ½O2(g) → CO2(g) ΔH₂ = −283 kJ. C(grafit) + ½O2(g) → CO(g) tepkimesinin ΔH'si kaçtır?

  1. Hedefte CO ürün tarafında; II'de girenlerde. II'yi ters çevir: CO2(g) → CO(g) + ½O2(g), ΔH = +283 kJ.
  2. I ile topla: CO₂ iki tarafta da var, sadeleşir; O₂'den ½ mol kalır.
  3. ΔH = −394 + 283 = −111 kJ

Cevap: −111 kJ

Çözümlü örnek

I. C(grafit) + O2(g) → CO2(g) ΔH = −394 kJ, II. H2(g) + ½O2(g) → H2O(s) ΔH = −286 kJ, III. C2H2(g) + 52O2(g) → 2CO2(g) + H2O(s) ΔH = −1300 kJ. Buna göre 2C(grafit) + H2(g) → C2H2(g) tepkimesinin ΔH'si kaçtır?

  1. Hedefte 2 mol C girende: I'i 2 ile çarp, ΔH = −788 kJ.
  2. H₂ girende: II'yi olduğu gibi al, ΔH = −286 kJ.
  3. C₂H₂ üründe: III'ü ters çevir, ΔH = +1300 kJ.
  4. Topla: 2CO₂, H₂O ve 52O₂ sadeleşir; ΔH = −788 − 286 + 1300 = +226 kJ.

Cevap: +226 kJ

✔ Doğru

  • Ters çevrilen tepkimenin ΔH işareti değişir.
  • Katsayıyla çarpılan tepkimenin ΔH'si de aynı sayıyla çarpılır.
  • Basamaklar toplanınca hedefte olmayan maddeler sadeleşmelidir.

✘ Sık yapılan hata

  • Tepkimeyi ters çevirip ΔH işaretini değiştirmeyi unutmak.
  • ½ ile çarpılan tepkimenin ΔH'sini yarıya indirmemek.
  • Ara maddeyi sadeleştirmeden ΔH'leri toplamak.
Akılda kalsın: Hedef tepkimeye bak, verilenleri ona benzet: yanlış taraftaysa ters çevir (işaret değişir), mol sayısı tutmuyorsa çarp (ΔH de çarpılır), sonra topla. Toplamda hedefte olmayan her madde sadeleşmiş olmalı.
Sınavda

Nasıl sorulurİki ya da üç ara tepkime ve ΔH'leri verilir, hedef tepkimenin ΔH'si istenir. Bazen “yalnız bu bilgilerle hangi tepkimenin ΔH'si hesaplanamaz?” diye sorulur.

TuzakTepkimeyi ters çevirip ΔH'nin işaretini değiştirmeyi unutmaktır. İkinci tuzak, katsayıyla çarpılan tepkimenin ΔH'sini çarpmamaktır; ½ ile çarpılan tepkimenin ΔH'si de yarıya iner.

↕Sıralama Hess yasasıyla hesap

  1. Mol sayısı tutmayan tepkimeyi uygun sayıyla çarp, ΔH'yi de çarp
  2. ΔH değerlerini topla
  3. Hedef tepkimedeki her maddenin hangi tarafta, kaç mol olduğunu belirle
  4. Tepkimeleri topla, iki tarafta görünen ara maddeleri sadeleştir
  5. Maddesi yanlış tarafta olan tepkimeyi ters çevir, ΔH'nin işaretini değiştir

?Soru çöz

A → B ΔH = +40 kJ ve 2B → C ΔH = −100 kJ olduğuna göre 2A → C tepkimesinin ΔH'si kaç kJ'dür?

✓ B. Birinci tepkime 2 ile çarpılır: 2A → 2B, ΔH = +80 kJ; ikinciyle toplanınca 2A → C, ΔH = 80 − 100 = −20 kJ. A birinci tepkimeyi 2 ile çarpmayı unutmaktan; C ikinci tepkimenin işaretini gereksiz yere değiştirmekten; D birinci tepkimeyi gereksiz yere ters çevirmekten çıkar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aynı dış basınçta bulunan aşağıdaki sulu çözeltilerden hangisinin donma noktası en düşüktür?

✓ C. Donma noktası tanecik derişimi (m·i) en büyük olanda en düşüktür: Al(NO₃)₃ 4 iyon verir, 0,1 · 4 = 0,4 m. A glikoz iyonlaşmaz, 0,2 m; en büyük molalite tuzağıdır. B 0,15 · 2 = 0,3 m. D 0,12 · 3 = 0,36 m; yakındır ama küçüktür.Kaynak: Sıvı çözeltiler ve çözünürlük · Koligatif özellikler

?Soru 2

Aşağıdaki türlerde belirtilen atomun yükseltgenme basamaklarından hangisi yanlış verilmiştir?

✓ D. HClO4'te +1 + Cl + 4(−2) = 0 → Cl = +7; +5, HClO3'teki değerdir, oksijen sayısı yanlış okunmuş. A +1 + Mn − 8 = 0 → +7, doğru; B N + 3 = 0 → −3, doğru; C S − 8 = −2 → +6, doğru (iyon yüküne eşitlendi).Kaynak: Periyodik özellikler · Yükseltgenme basamakları

?Soru 3

Hacmi sabit çelik bir kapta 27 °C'de 1,5 atm basınç yapan bir gaz vardır. Kaba aynı gazdan eklenerek mol sayısı 2 katına çıkarılıyor ve sıcaklık 127 °C'ye yükseltiliyor. Kaptaki son basınç kaç atm olur?

✓ C. V sabit: P₂ = P₁ · (n₂/n₁) · (T₂/T₁) = 1,5 · 2 · 400/300 = 4 atm. A sıcaklık oranını ters (300/400) almaktan; B yalnız mol artışını hesaba katıp ısınmayı unutmaktan; D sıcaklıkları kelvine çevirmeden 127/27 ile oranlamaktan çıkar.Kaynak: Gazlar · Gay-Lussac, Avogadro, birleşik denklem

?Soru 4

2 M 150 mL HCl çözeltisinin derişimini 0,5 M'ye düşürmek için çözeltiye kaç mL su eklenmelidir?

✓ B. 2 · 150 = 0,5 · V₂, V₂ = 600 mL; eklenecek su 600 − 150 = 450 mL. A son hacmi eklenen su sanmaktan; C oranı ters kurmaktan (0,5 · 150/2); D son hacme bir de ilk hacmi eklemekten çıkar.Kaynak: Sıvı çözeltiler ve çözünürlük · Çözelti hazırlama ve seyreltme

?Soru 5

d bloku elementleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Geçiş metallerinin çoğu, 4s ve 3d enerjileri yakın olduğu için birden çok basamak alır (Fe +2, +3; Mn +2…+7). Tek basamak s bloku metallerinin özelliğidir, bloklar karıştırılmış. A, C ve D d bloku için doğrudur.Kaynak: Periyodik özellikler · s, p, d, f blokları ve soy gazlar

?Soru 6

Aşağıdaki birinci iyonlaşma enerjisi karşılaştırmalarından hangisi doğrudur?

✓ D. N'nin yarı dolu 2p3 düzeni, O'nun eşleşmiş elektron içeren 2p4'ünden kararlıdır. A ve B genel “soldan sağa artar” kuralı istisnalara körü körüne uygulanmış; C aynı grupta aşağı inildikçe İE azalır, Li > Na'dır.Kaynak: Periyodik özellikler · Periyodik eğilimlerin nedenleri

?Soru 7

Aşağıdaki sulu çözeltilerden hangisinde toplam iyon derişimi en büyüktür?

✓ B. MgCl₂ 3 iyon verir: 0,3 · 3 = 0,9 M. A 0,4 · 2 = 0,8 M; iyon sayısına bakmadan yalnız derişime bakmak yanıltır. C 0,2 · 4 = 0,8 M; NO₃⁻'yi atomlarına ayıran öğrenci bunu büyük bulur. D glikoz molekül olarak çözünür, iyon vermez; en büyük molarite tuzağıdır.Kaynak: Sıvı çözeltiler ve çözünürlük · Çözünme ve etkileşimler

?Soru 8

50 cm uzunluğundaki bir cam borunun bir ucundan H₂, öbür ucundan X gazı aynı anda gönderiliyor. Gazlar H₂'nin girdiği uçtan 40 cm uzakta karşılaşıyor. X'in mol kütlesi kaç g/mol'dür? (H: 1 g/mol)

✓ B. Aynı sürede H₂ 40 cm, X 10 cm yol alır; v(H₂)/v(X) = 4 = √(M_X/2), M_X = 16 · 2 = 32. A karekökü unutup 4 · 2 almaktan; C oranın karesini H₂'nin mol kütlesiyle çarpmayı unutmaktan; D X'in yolu yerine borunun toplam uzunluğunu (50/10) kullanmaktan çıkar.Kaynak: Gazlar · Kinetik teori ve Graham yasası

?Soru 9

Kütlece %20 NaOH içeren bir çözeltinin yoğunluğu 1,2 g/mL'dir. Bu çözeltinin molaritesi kaçtır? (NaOH: 40 g/mol)

✓ D. 1 L çözelti 1200 g, içinde 240 g yani 6 mol NaOH vardır; formülle 10 · 1,2 · 20/40 = 6 M. A yoğunlukla çarpmak yerine bölmekten; B yoğunluğu hesaba katmayıp 1 L çözeltiyi 1000 g saymaktan; C 1 L yerine 100 mL çözelti üzerinden hesaplamaktan çıkar.Kaynak: Sıvı çözeltiler ve çözünürlük · Molarite ve molalite

?Soru 10

Kritik sıcaklıkları NH₃ için 132 °C, CO₂ için 31 °C, CH₄ için −82 °C ve O₂ için −119 °C'dir. 25 °C'de bu maddelerden hangileri yalnız basınç uygulanarak sıvılaştırılabilir?

✓ D. 25 °C, NH₃ (132 °C) ve CO₂'nin (31 °C) kritik sıcaklığının altındadır; ikisi de buhardır ve basınçla sıvılaşır. A, 25 °C'nin CO₂'nin kritik sıcaklığının da altında kaldığını gözden kaçırır; B kritik sıcaklığı düşük olanın kolay sıvılaştığını sanmaktan; C CH₄'ün kritik sıcaklığının 25 °C'nin altında olduğunu unutmaktan çıkar.Kaynak: Gazlar · Gerçek gazlar ve faz diyagramı
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Kimya soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →