Kovalent bağ: elektronları paylaşan iki ametal
MEB 9. sınıf · Kimyasal türler arası etkileşimler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAtom yarıçapı, iyonlaşma enerjisi ve elektronegatiflik periyodik sistemde nasıl değişir?Bağlantılı konudan (Atom ve periyodik sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Aynı periyotta soldan sağa proton sayısı artar ve çekirdek dış elektronları daha güçlü çeker: atom yarıçapı küçülür, iyonlaşma enerjisi, elektron ilgisi ve elektronegatiflik genel olarak artar, metalik özellik azalır. Aynı grupta yukarıdan aşağı katman sayısı arttığı için yarıçap büyür; iyonlaşma enerjisi ve elektronegatiflik azalır, metalik özellik artar.
✎Konu anlatımı
Kovalent bağ nasıl oluşur, polar ve apolar kovalent bağ arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Kovalent bağ, ametal atomlarının değerlik elektronlarını ortaklaşa kullanmasıyla oluşur; ortak elektron çiftini iki çekirdek birlikte çeker. Bir, iki ya da üç çift ortaklanırsa tekli, ikili, üçlü bağ oluşur (H₂, O₂, N₂). Aynı atomlar arasındaki bağ apolardır; elektronegatiflikleri farklı atomlar arasındaki bağ polardır ve ortak elektronlar elektronegatif atoma kayar.İki çocuk aynı topu ikisi de bırakmak istemiyorsa, top ortada kalır ve ikisini birbirine bağlar.
İyonik ve metalik bağ sayfasında metal ile ametalin elektron alışverişini gördük. İki ametal karşılaştığında ise ikisi de elektron almak ister, hiçbiri vermek istemez. Çözüm, değerlik elektronlarını ortaklaşa kullanmaktır. Ortak elektron çifti iki atomun arasında durur ve her iki çekirdek tarafından çekilir; bu çekim iki atomu bir arada tutar.
En basit örnek H2'dir: her hidrojen atomu tek elektronunu ortaya koyar, oluşan çift iki atoma da aittir ve her biri helyumun 2 elektronlu düzenine (dublet) ulaşır. Cl2'de her klor 7 elektronundan birini ortaklar ve 8'e tamamlar. Bağ yapımında kullanılmayan elektron çiftlerine ortaklanmamış elektron çifti denir.
| Molekül | Ortaklanan çift | Bağ | Bağ enerjisi (yaklaşık) |
|---|---|---|---|
| H2 (H–H) | 1 | tekli | 436 kJ/mol |
| O2 (O=O) | 2 | ikili | 498 kJ/mol |
| N2 (N≡N) | 3 | üçlü | 945 kJ/mol |
Neden azot gazı havada bu kadar tepkimesiz durur? N2'deki üçlü bağı koparmak çok büyük enerji ister; bu yüzden atmosferin %78'ini oluşturan azot kolay kolay tepkimeye girmez.
Polar ve apolar bağ: halat çekme
Ortak elektron çifti iki atom arasında eşit paylaşılıyor mu? Bu, atomların elektronegatifliğine bağlıdır. Aynı tür atomlar (H–H, Cl–Cl) çifti eşit çeker: apolar kovalent bağ. Farklı atomlarda (H–Cl) elektronegatifliği büyük olan çifti kendine daha çok çeker; o uçta kısmi eksi (δ−), öteki uçta kısmi artı (δ+) yük oluşur: polar kovalent bağ. Elektronegatiflik farkı büyüdükçe bağ daha polar olur; fark çok büyükse elektron tamamen geçer ve bağ iyoniğe döner.
7N atomlarından N2 molekülü nasıl oluşur? Kaç ortak, kaç ortaklanmamış elektron çifti vardır?
- N'nin dağılımı 2, 5: 5 değerlik elektronu var, oktete 3 elektron eksik.
- İki N atomu 3'er elektron ortaya koyar: 3 ortak çift, yani üçlü bağ.
- Her N'de kalan 2 elektron bir ortaklanmamış çift oluşturur: toplam 2 ortaklanmamış çift.
Cevap: üçlü bağ; 3 ortak, 2 ortaklanmamış çift
H–F, H–O ve H–N bağlarını polarlığı artan sırada diz. (Elektronegatiflik: H 2,1; N 3,0; O 3,5; F 4,0)
- Farkları hesapla: H–N 3,0 − 2,1 = 0,9; H–O 3,5 − 2,1 = 1,4; H–F 4,0 − 2,1 = 1,9.
- Fark büyüdükçe ortak çift elektronegatif atoma daha çok kayar, bağ daha polar olur.
Cevap: H–N < H–O < H–F
✔ Doğru
- Aynı iki ametal arasında apolar bağ: H–H, Cl–Cl.
- Farklı ametaller arasında polar bağ; δ− elektronegatif uçta.
- Bağ sayısı arttıkça bağ güçlenir: N≡N > O=O.
✘ Sık yapılan hata
- İki ametal arasında iyonik bağ olabileceğini sanmak.
- HCl'de δ− ucunu H'ye yazmak.
- NaCl'deki bağı polar kovalent saymak.
Nasıl sorulurMolekül formülleri verilir, bağların polar mı apolar mı olduğu ya da ortaklanmış ve ortaklanmamış çift sayıları sorulur.
TuzakPolar bağı polar molekülle karıştırmaktır: CO2'nin bağları polardır ama molekülü apolardır; bu ayrımı bir sonraki konuda göreceğiz. İkinci tuzak, iki ametal arasında iyonik bağ olabileceğini düşünmektir.
⇄Bilgi eşleştirme molekül → bağ
?Soru çöz
Aşağıdaki bağlardan hangisi apolar kovalent bağdır?