Kovalent bağ ve zayıf etkileşimler: polarlık, hidrojen bağı, van der Waals

Elektron ortaklaşmasıyla oluşan kovalent bağı, moleküllerin polarlığını, moleküller arası zayıf etkileşimleri ve bunların kaynama noktasına etkisini şemalarla anlatıyoruz.

6 durakTYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
YAPI · KOVALENT BAĞ

Kovalent bağ: elektronları paylaşan iki ametal

MEB 9. sınıf · Kimyasal türler arası etkileşimler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtom yarıçapı, iyonlaşma enerjisi ve elektronegatiflik periyodik sistemde nasıl değişir?Bağlantılı konudan (Atom ve periyodik sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aynı periyotta soldan sağa proton sayısı artar ve çekirdek dış elektronları daha güçlü çeker: atom yarıçapı küçülür, iyonlaşma enerjisi, elektron ilgisi ve elektronegatiflik genel olarak artar, metalik özellik azalır. Aynı grupta yukarıdan aşağı katman sayısı arttığı için yarıçap büyür; iyonlaşma enerjisi ve elektronegatiflik azalır, metalik özellik artar.

Periyodik özellikler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kovalent bağ nasıl oluşur, polar ve apolar kovalent bağ arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Kovalent bağ, ametal atomlarının değerlik elektronlarını ortaklaşa kullanmasıyla oluşur; ortak elektron çiftini iki çekirdek birlikte çeker. Bir, iki ya da üç çift ortaklanırsa tekli, ikili, üçlü bağ oluşur (H₂, O₂, N₂). Aynı atomlar arasındaki bağ apolardır; elektronegatiflikleri farklı atomlar arasındaki bağ polardır ve ortak elektronlar elektronegatif atoma kayar.

İki çocuk aynı topu ikisi de bırakmak istemiyorsa, top ortada kalır ve ikisini birbirine bağlar.

İyonik ve metalik bağ sayfasında metal ile ametalin elektron alışverişini gördük. İki ametal karşılaştığında ise ikisi de elektron almak ister, hiçbiri vermek istemez. Çözüm, değerlik elektronlarını ortaklaşa kullanmaktır. Ortak elektron çifti iki atomun arasında durur ve her iki çekirdek tarafından çekilir; bu çekim iki atomu bir arada tutar.

En basit örnek H2'dir: her hidrojen atomu tek elektronunu ortaya koyar, oluşan çift iki atoma da aittir ve her biri helyumun 2 elektronlu düzenine (dublet) ulaşır. Cl2'de her klor 7 elektronundan birini ortaklar ve 8'e tamamlar. Bağ yapımında kullanılmayan elektron çiftlerine ortaklanmamış elektron çifti denir.

Tekli, ikili, üçlü bağ
MolekülOrtaklanan çiftBağBağ enerjisi (yaklaşık)
H2 (H–H)1tekli436 kJ/mol
O2 (O=O)2ikili498 kJ/mol
N2 (N≡N)3üçlü945 kJ/mol

Neden azot gazı havada bu kadar tepkimesiz durur? N2'deki üçlü bağı koparmak çok büyük enerji ister; bu yüzden atmosferin %78'ini oluşturan azot kolay kolay tepkimeye girmez.

Polar ve apolar bağ: halat çekme

Ortak elektron çifti iki atom arasında eşit paylaşılıyor mu? Bu, atomların elektronegatifliğine bağlıdır. Aynı tür atomlar (H–H, Cl–Cl) çifti eşit çeker: apolar kovalent bağ. Farklı atomlarda (H–Cl) elektronegatifliği büyük olan çifti kendine daha çok çeker; o uçta kısmi eksi (δ−), öteki uçta kısmi artı (δ+) yük oluşur: polar kovalent bağ. Elektronegatiflik farkı büyüdükçe bağ daha polar olur; fark çok büyükse elektron tamamen geçer ve bağ iyoniğe döner.

Çözümlü örnek

7N atomlarından N2 molekülü nasıl oluşur? Kaç ortak, kaç ortaklanmamış elektron çifti vardır?

  1. N'nin dağılımı 2, 5: 5 değerlik elektronu var, oktete 3 elektron eksik.
  2. İki N atomu 3'er elektron ortaya koyar: 3 ortak çift, yani üçlü bağ.
  3. Her N'de kalan 2 elektron bir ortaklanmamış çift oluşturur: toplam 2 ortaklanmamış çift.

Cevap: üçlü bağ; 3 ortak, 2 ortaklanmamış çift

Çözümlü örnek

H–F, H–O ve H–N bağlarını polarlığı artan sırada diz. (Elektronegatiflik: H 2,1; N 3,0; O 3,5; F 4,0)

  1. Farkları hesapla: H–N 3,0 − 2,1 = 0,9; H–O 3,5 − 2,1 = 1,4; H–F 4,0 − 2,1 = 1,9.
  2. Fark büyüdükçe ortak çift elektronegatif atoma daha çok kayar, bağ daha polar olur.

Cevap: H–N < H–O < H–F

✔ Doğru

  • Aynı iki ametal arasında apolar bağ: H–H, Cl–Cl.
  • Farklı ametaller arasında polar bağ; δ− elektronegatif uçta.
  • Bağ sayısı arttıkça bağ güçlenir: N≡N > O=O.

✘ Sık yapılan hata

  • İki ametal arasında iyonik bağ olabileceğini sanmak.
  • HCl'de δ− ucunu H'ye yazmak.
  • NaCl'deki bağı polar kovalent saymak.
Akılda kalsın: Ametal + ametal = kovalent. Aynı atom → apolar bağ; farklı atom → polar bağ, δ− elektronegatif uçta. Bağ sayısı arttıkça (tekli → ikili → üçlü) bağ güçlenir.
Sınavda

Nasıl sorulurMolekül formülleri verilir, bağların polar mı apolar mı olduğu ya da ortaklanmış ve ortaklanmamış çift sayıları sorulur.

TuzakPolar bağı polar molekülle karıştırmaktır: CO2'nin bağları polardır ama molekülü apolardır; bu ayrımı bir sonraki konuda göreceğiz. İkinci tuzak, iki ametal arasında iyonik bağ olabileceğini düşünmektir.

⇄Bilgi eşleştirme molekül → bağ

?Soru çöz

Aşağıdaki bağlardan hangisi apolar kovalent bağdır?

✓ D. Aynı iki atom ortak çifti eşit çeker, bağ apolardır. A ve B farklı elektronegatiflikteki atomlar arasındadır, ortak çift Cl'ye ve O'ya kayar, polardır; C metal ile ametal arasındadır, elektron aktarılır, bağ kovalent değil iyoniktir.
YAPI · MOLEKÜL POLARLIĞI

Molekül polarlığı: bağlar polar, molekül apolar olabilir mi?

MEB 9. sınıf · Kimyasal türler arası etkileşimler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLewis sembolü nedir, atomlar oktet kuralına göre nasıl iyon oluşturur?Bağlantılı konudan (İyonik ve metalik bağ). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Lewis sembolü, element sembolünün çevresine değerlik elektronlarının nokta olarak yazılmasıdır; ilk 20 elementte nokta sayısı son katmandaki elektron sayısına, yani A grup numarasına eşittir. Atomlar son katmanlarını 8 elektrona (oktet), H, Li ve Be gibi küçük atomlar 2 elektrona (dublet) tamamlamaya yatkındır. Metaller elektron vererek katyon, ametaller elektron alarak anyon oluşturur.

Lewis sembolleri ve iyon oluşumu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir molekülün polar mı apolar mı olduğu nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Molekülün polarlığı, bağların polarlığına ve yük dağılımının simetrik olup olmadığına bağlıdır. Bütün bağları apolar olan H₂, O₂, N₂ apolardır. Polar bağlı moleküllerde merkez atomda ortaklanmamış çift yoksa ve çevre atomlar aynıysa kutuplar birbirini dengeler: CO₂, CH₄ ve BH₃ apolardır. Merkezde ortaklanmamış çift varsa molekül polardır: H₂O ve NH₃.

İki kişi bir sandığı zıt yönlere aynı güçle çekerse sandık yerinden kıpırdamaz; biri biraz yana çekerse sandık kayar.

Bir molekülde her polar bağ, elektronları bir yöne doğru çeken küçük bir “halat” gibidir. Bu çekişler birbirini tam dengeliyorsa molekülün bir artı ucu ile bir eksi ucu oluşmaz; molekül apolardır. Dengelemiyorsa molekülün bir tarafı kısmi eksi, öteki tarafı kısmi artı olur; molekül polardır (dipol). Bunu anlamanın yolu Lewis formülünü yazmaktır.

Lewis formülü dört adımda

  • Atomların değerlik elektronlarını say.
  • Merkez atomu seç: sayısı az olan ve hidrojen olmayan atom (H yalnız bir bağ yapar, hiçbir zaman merkezde olmaz).
  • Merkez atomu çevre atomlara tekli bağlarla bağla.
  • Kalan elektronları önce çevre atomlara, sonra merkeze çift çift yerleştir; oktet tamamlanmazsa ikili ya da üçlü bağ kur.
Apolar moleküllerin hepsinde yükler simetrik dağılmıştır. H₂O ve NH₃'te merkez atomdaki ortaklanmamış çiftler molekülü bir yana “büker”.Görsel: Sınav Defteri
Polarlığa karar verme
MolekülBağlarMerkezde ortaklanmamış çiftMolekül
H2, Cl2, O2, N2apolar—apolar
HClpolar(iki atomlu)polar
CO2, CH4, BH3polaryok, çevre atomlar aynıapolar
H2O, NH3polarvar (H2O'da 2, NH3'te 1)polar

BH3 neden oktete ulaşmaz? Bor'un yalnız 3 değerlik elektronu vardır; üç hidrojenle üç bağ yapınca çevresinde 6 elektron olur. BH3 oktet kuralına uymayan bir moleküldür ama simetrik olduğu için apolardır.

Çözümlü örnek

CH4 molekülünün Lewis formülünü kur; polar mı, apolar mı?

  1. Değerlik elektronları: C 4, dört H 4 → toplam 8 elektron, yani 4 çift.
  2. C merkezde, dört H'ye tekli bağ: 4 ortak çift; merkezde ortaklanmamış çift kalmaz.
  3. C–H bağları az da olsa polardır ama dört bağ simetrik dağıldığı için çekişler birbirini dengeler.

Cevap: 4 ortak çift, 0 ortaklanmamış çift; apolar

Çözümlü örnek

NH3 ve BH3 aynı tipte formüle (XH3) sahiptir. Biri polar, öteki apolardır. Hangisi hangisidir, neden?

  1. N'nin 5 değerlik elektronu var: 3'ü H'lerle bağ yapar, 2'si merkezde ortaklanmamış çift olarak kalır.
  2. B'nin 3 değerlik elektronu var: üçü de bağ yapar, merkezde ortaklanmamış çift kalmaz.
  3. NH3'teki çift molekülün bir tarafını eksi yapar, simetri bozulur: polar. BH3 simetriktir: apolar.

Cevap: NH₃ polar, BH₃ apolar

✔ Doğru

  • CO2, CH4, BH3: bağlar polar, molekül apolar.
  • Merkezde ortaklanmamış çift varsa molekül polar: H2O, NH3.
  • H2O'da oksijende 2 ortaklanmamış çift vardır; molekül kırıktır.

✘ Sık yapılan hata

  • Polar bağ içeren her molekülü polar saymak.
  • H2O'yu doğrusal çizip apolar demek.
  • NH3'te azotun ortaklanmamış çiftini unutmak.
Akılda kalsın: Önce bağa, sonra merkeze bak: merkezde ortaklanmamış çift varsa polar (H2O, NH3); yoksa ve çevre aynıysa apolar (CO2, CH4, BH3). Polar bağ + simetri = apolar molekül.
Sınavda

Nasıl sorulurMoleküller verilir, “hangisinde bağlar polar, molekül apolardır?” diye sorulur ya da ortaklanmamış çift sayıları istenir.

TuzakPolar bağ içeren her molekülü polar saymaktır: CO2, CH4 ve BH3 apolardır. İkinci tuzak, H2O'yu doğrusal sanıp apolar demektir; oksijendeki iki ortaklanmamış çift molekülü kırık yapar.

▭Boşluk doldurma sayı yaz

H2O molekülünün Lewis formülünde toplam değerlik elektronu vardır; bunlardan çift bağ yapımında ortaklanır, çift oksijende ortaklanmamış kalır.

82246

?Soru çöz

Aşağıdaki moleküllerden hangisinde bağlar polar, molekül apolardır?

✓ A. C=O bağları polardır ama iki bağ zıt yönde ve simetrik olduğu için çekişler dengelenir. B'de bağlar polar, azottaki ortaklanmamış çift simetriyi bozar, molekül de polardır; C'de bağ da molekül de apolardır; D tek polar bağlı iki atomlu bir moleküldür, polardır.
KAVRAM · ADLANDIRMA

Kovalent bileşiklerin adlandırılması: sayılar ön ekte

MEB 9. sınıf · Kimyasal türler arası etkileşimler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİyonik bileşikler nasıl adlandırılır, demir(III) klorür gibi adlar ne anlama gelir?Bağlantılı konudan (İyonik ve metalik bağ). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İyonik bileşik adlandırılırken önce katyonun, sonra anyonun adı söylenir. Tek atomlu anyonlar -ür ekiyle adlanır (klorür, sülfür, nitrür; O²⁻ oksit). Çok atomlu iyonların özel adları vardır: NH₄⁺ amonyum, OH⁻ hidroksit, NO₃⁻ nitrat, SO₄²⁻ sülfat, CO₃²⁻ karbonat, PO₄³⁻ fosfat. Birden çok yük alabilen Cu, Fe, Hg, Sn ve Pb'nin yükü Roma rakamıyla yazılır: FeCl₃ demir(III) klorür.

İyonik bileşiklerin adlandırılması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kovalent bileşikler nasıl adlandırılır, mono, di, tri ön ekleri ne anlama gelir?

Kısa cevap: İki ametalden oluşan bileşiklerde elektronegatifliği az olan element önce yazılır ve atom sayıları Latince ön eklerle söylenir: mono 1, di 2, tri 3, tetra 4, penta 5. İkinci element -ür ekiyle ya da oksit diye adlanır; ilk elementte mono söylenmez. CO karbon monoksit, CO₂ karbon dioksit, N₂O₅ diazot pentaoksit, CCl₄ karbon tetraklorür olur. Su ve amonyak yaygın adlarıyla anılır.

Aynı iki elementten hem zehirli karbon monoksit hem de soluduğumuz havadaki karbon dioksit oluşur; adlarındaki tek fark bir ön ektir.

İyonik bileşiklerde yüklerden formül tek türlü çıktığı için adda sayı söylenmez. Ametaller ise birbirleriyle farklı oranlarda birden çok bileşik oluşturabilir: azot ile oksijenden N2O, NO, NO2, N2O3, N2O5… Bu yüzden kovalent bileşiklerde atom sayıları adın içinde, Latince ön eklerle söylenir.

Latince sayı ön ekleri
SayıÖn ekSayıÖn ek
1mono5penta
2di6hekza
3tri7hepta
4tetra8okta

Kural: önce elektronegatifliği az olan elementin adı (sayısı 1 ise “mono” söylenmez), sonra elektronegatifliği büyük olan elementin anyon adı (klorür, sülfür, nitrür, oksit) ön ekiyle söylenir. Örnekler: SO3 kükürt trioksit, CS2 karbon disülfür, PCl3 fosfor triklorür, N2O diazot monoksit. Oksitte “mono” ön ekinin sonundaki sesli düşer: monooksit değil monoksit.

Yaygın adı öne çıkan beş bileşik

Sistematik ad ve yaygın ad
FormülSistematik adYaygın ad
H2Odihidrojen monoksitsu
NH3trihidrojen mononitrüramonyak
HClhidrojen klorürsuda çözeltisi hidroklorik asit (tuz ruhu)
H2SO4hidrojen sülfatsülfürik asit (zaç yağı)
HNO3hidrojen nitratnitrik asit (kezzap)
Çözümlü örnek

N2O3 ve SO2 bileşiklerini adlandır.

  1. N2O3: 2 azot → “diazot”, 3 oksijen → “trioksit”.
  2. SO2: 1 kükürt → yalnız “kükürt” (ilk elementte mono yok), 2 oksijen → “dioksit”.

Cevap: diazot trioksit; kükürt dioksit

Çözümlü örnek

Fosfor pentaklorür ile diazot tetraoksidin formüllerini yaz. MgCl2'ye neden “magnezyum diklorür” denmez?

  1. Fosfor (1, mono söylenmemiş) + penta (5) klorür → PCl5.
  2. Di (2) azot + tetra (4) oksit → N2O4.
  3. MgCl2 iyonik bileşiktir; Mg2+ ve Cl− yüklerinden formül zaten tek türlü çıkar, ön ek kullanılmaz: magnezyum klorür.

Cevap: PCl₅, N₂O₄; iyonik bileşikte ön ek yok

✔ Doğru

  • Ön ek yalnız ametal + ametal bileşiğinde: N2O5 diazot pentaoksit.
  • İlk elemente mono eklenmez: CO karbon monoksit.
  • CaCl2 iyoniktir, adı kalsiyum klorür.

✘ Sık yapılan hata

  • CaCl2'ye “kalsiyum diklorür” demek.
  • N2O'yu azot dioksit diye okumak.
  • CO'ya “monokarbon monoksit” demek.
Akılda kalsın: Ön ek yalnız ametal + ametal bileşiklerinde. İlk elementte mono yok (karbon monoksit, monokarbon monoksit değil). İyonik bileşikte sayı söylenmez, değişken değerlikli metalde yük Roma rakamıyla söylenir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Formül–ad eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?” kalıbında iyonik ve kovalent bileşikler karışık verilir.

Tuzakİyonik bileşiğe Latince ön ek koymaktır (CaCl2 kalsiyum diklorür değil, kalsiyum klorürdür). İkinci tuzak, ön ekleri ters okumaktır: N2O diazot monoksittir, azot dioksit NO2'dir.

▭Boşluk doldurma

CCl4 bileşiğinin adı karbon , N2O5 bileşiğinin adı olur.

tetraklorürdiazotpentaoksittriklorürazot

?Soru çöz

Aşağıdaki formül–ad eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ C. CaCl2 iyonik bileşiktir; iyonik bileşiklerde Latince ön ek kullanılmaz, doğru ad kalsiyum klorürdür. A, B ve D iki ametalden oluşan kovalent bileşiklerdir ve ön eklerle doğru adlandırılmıştır; ilk elementte mono söylenmemesi de doğrudur.
KAVRAM · ZAYIF ETKİLEŞİM

Van der Waals kuvvetleri: moleküller arasındaki fısıltı

MEB 9. sınıf · Kimyasal türler arası etkileşimler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMetal, ametal, yarı metal ve soy gazların özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Atom ve periyodik sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Metaller parlak, ısıyı ve elektriği iyi iletir, tel ve levha hâline getirilebilir; oda koşullarında cıva dışında katıdır ve elektron vererek katyon oluşturur. Ametaller genellikle mat, kırılgan ve yalıtkandır, elektron alarak anyon oluşturur. Yarı metaller (B, Si) ikisi arasında özellik gösterir ve yarı iletkendir. Soy gazlar (He, Ne, Ar) tek atomlu gazlardır, kararlı oldukları için tepkimeye çok az girer.

Metal, ametal, yarı metal, soy gaz

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dipol-dipol, iyon-dipol ve London kuvvetleri nedir, hangisi daha güçlüdür?

Kısa cevap: Van der Waals kuvvetleri moleküller arasındaki zayıf çekimlerdir. Polar moleküller arasında dipol-dipol, iyonlarla polar moleküller arasında iyon-dipol, iyon ya da dipolün apolar molekülde kutup oluşturmasıyla indüklenmiş dipol etkileşimleri ve bütün moleküller arasında London kuvvetleri görülür. Genel güç sırası iyon-dipol, dipol-dipol, London biçimindedir; London kuvveti molekül büyüdükçe artar.

Oda sıcaklığında flor ve klor gaz, brom sıvı, iyot katıdır; dördü de aynı gruptan, dördünün molekülü de apolar.

İyonik ve metalik bağ sayfasında etkileşimleri bağ enerjisine göre ayırmıştık: kabaca 40 kJ/mol'den küçük olanlar zayıftır. Zayıf etkileşimler molekülleri bir arada tutar; bir maddenin oda koşulunda gaz mı, sıvı mı, katı mı olacağını, ne zaman kaynayacağını, neyin içinde çözüneceğini bunlar belirler. Hidrojen bağı dışındaki zayıf etkileşimlerin ortak adı van der Waals kuvvetleridir.

Hepsinde çekimin kaynağı aynıdır: bir taraftaki kısmi eksi yük, öteki taraftaki kısmi artı yükü çeker. Fark, bu yüklerin kalıcı mı geçici mi, büyük mü küçük mü olduğundadır.Görsel: Sınav Defteri
Van der Waals kuvvetlerinin türleri
EtkileşimHangi türler arasında?Örnek
İyon-dipoliyon ile polar molekülNaCl suda çözünürken Na+ ile H2O
Dipol-dipolpolar molekül ile polar molekülHCl molekülleri arasında
İyon-indüklenmiş dipoliyon ile apolar molekülFe2+ ile O2
Dipol-indüklenmiş dipolpolar molekül ile apolar molekülO2'nin suda az da olsa çözünmesi
London kuvvetleribütün moleküller ve soy gaz atomları arasındaI2, CH4, He; apolarlarda tek etkileşim

London kuvveti: anlık dipoller

Apolar bir molekülde elektronlar ortalamada simetrik dağılmıştır, ama her an simetrik değildir. Elektronlar bir anlığına bir tarafta toplanınca molekül geçici bir dipol olur ve komşu molekülün elektronlarını da kutuplar. Bu anlık dipoller arasındaki çekime London kuvveti denir. Molekül büyüdükçe elektron bulutu genişler ve kolay bozulur; London kuvveti artar. Halojenlerin hâlleri bu yüzden F2'den I2'ye gaz → gaz → sıvı → katı diye değişir.

Güç karşılaştırması genel olarak iyon-dipol > dipol-dipol > London biçimindedir. Ama bu sıra yalnız benzer büyüklükteki moleküller için geçerlidir; çok büyük apolar moleküllerde London kuvvetleri küçük polar moleküllerdeki dipol-dipol çekiminden güçlü olabilir.

Çözümlü örnek

Aşağıdaki karışımlarda ya da saf maddelerde baskın etkileşimi bul: I. KBr'nin sudaki çözeltisi, II. sıvı HBr, III. sıvı CCl4, IV. O2'nin sudaki çözeltisi.

  1. I: K+ ve Br− iyonları ile polar su → iyon-dipol.
  2. II: HBr polar molekül → dipol-dipol (yanında London da vardır).
  3. III: CCl4 simetrik, apolar → yalnız London.
  4. IV: polar su ile apolar O2 → dipol-indüklenmiş dipol.

Cevap: iyon-dipol, dipol-dipol, London, dipol-indüklenmiş dipol

Çözümlü örnek

Oda koşullarında F2 ve Cl2 gaz, Br2 sıvı, I2 katıdır. Bunu tanecikler arası etkileşimle açıkla.

  1. Dört molekül de iki aynı atomdan oluşur, apolardır: aralarında yalnız London kuvvetleri vardır.
  2. Gruptan aşağı inildikçe atom ve molekül büyür, elektron sayısı artar; elektron bulutu daha kolay kutuplanır.
  3. London kuvveti F2'den I2'ye artar; molekülleri ayırmak zorlaşır, erime ve kaynama noktası yükselir.

Cevap: molekül büyüdükçe London kuvvetleri arttığı için

✔ Doğru

  • London kuvveti bütün moleküller arasında vardır.
  • Apolar moleküllerde tek etkileşim London'dur; molekül büyüdükçe güçlenir.
  • Kaynamada moleküller arası çekim aşılır, kovalent bağ kopmaz.

✘ Sık yapılan hata

  • London'u yalnız apolar moleküllere özgü sanmak.
  • Van der Waals kuvvetlerini kimyasal bağ saymak.
  • CH4, C2H6, C3H8 arasında dipol-dipol aramak.
Akılda kalsın: Etkileşimin adını iki tarafın kimliği verir: iyon + polar = iyon-dipol, polar + polar = dipol-dipol, polar/iyon + apolar = indüklenmiş, herkes + herkes = London. London tek kuraldır: büyük molekül, büyük çekim.
Sınavda

Nasıl sorulurİki tür verilir, aralarındaki baskın etkileşim sorulur; ya da bir seride erime-kaynama noktası sıralaması istenir.

TuzakLondon kuvvetlerinin yalnız apolar moleküllerde bulunduğunu sanmaktır; London bütün moleküller arasında vardır, apolarlarda tek etkileşimdir. İkinci tuzak, van der Waals kuvvetlerinin kimyasal bağ olduğunu düşünmektir.

⇄Bilgi eşleştirme çift → etkileşim

?Soru çöz

CH4, C2H6 ve C3H8 apolar moleküllerinin kaynama noktalarının CH4'ten C3H8'e doğru artmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Apolar moleküller arasında yalnız London kuvveti vardır ve molekül büyüdükçe güçlenir. A hidrojen bağı için H'nin F, O ya da N'ye bağlı olması gerekir, C–H bunu sağlamaz; C apolar moleküllerde dipol-dipol yoktur; D kaynamada molekül içindeki kovalent bağlar kopmaz, moleküller arası çekim aşılır.
GRAFİK · KAYNAMA NOKTASI

Hidrojen bağı: suyu 100 °C'de kaynatan çekim

MEB 9. sınıf · Kimyasal türler arası etkileşimler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKovalent bağ nasıl oluşur, polar ve apolar kovalent bağ arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kovalent bağ, ametal atomlarının değerlik elektronlarını ortaklaşa kullanmasıyla oluşur; ortak elektron çiftini iki çekirdek birlikte çeker. Bir, iki ya da üç çift ortaklanırsa tekli, ikili, üçlü bağ oluşur (H₂, O₂, N₂). Aynı atomlar arasındaki bağ apolardır; elektronegatiflikleri farklı atomlar arasındaki bağ polardır ve ortak elektronlar elektronegatif atoma kayar.

Kovalent bağ: polar ve apolar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hidrojen bağı nedir, suyun kaynama noktası neden bu kadar yüksektir?

Kısa cevap: Hidrojen bağı, F, O ya da N atomuna bağlı hidrojen ile komşu moleküldeki ortaklanmamış elektron çifti taşıyan F, O ya da N atomu arasındaki çekimdir ve zayıf etkileşimlerin en güçlüsüdür. Bu yüzden H₂O, HF ve NH₃ benzerlerinden çok daha yüksek sıcaklıkta kaynar. Hidrojen bağı yoksa aynı gruptaki benzer moleküllerin kaynama noktası molekül büyüdükçe artar.

Suyun molekülü H₂S'den küçüktür; yine de H₂S −60 °C'de kaynarken su 100 °C'ye kadar sıvı kalır.

F, O ve N periyodik sistemin en elektronegatif üç elementidir. Hidrojen bunlardan birine bağlanınca bağdaki elektronlar neredeyse tamamen F, O ya da N'ye kayar; hidrojen çekirdeği (tek bir proton) adeta açıkta kalır ve güçlü bir kısmi artı yük taşır. Bu hidrojen, komşu moleküldeki F, O ya da N'nin ortaklanmamış elektron çiftine güçlü bir şekilde çekilir. Bu çekime hidrojen bağı denir.

–F–H ··· :F –O–H ··· :O –N–H ··· :Nİki şart birlikte: H, F, O ya da N'ye bağlı olacak; karşıda ortaklanmamış çiftli F, O ya da N olacak.
4A serisi düzenli yükselir, çünkü yalnız London kuvveti vardır. Öteki üç seride 2. periyot hidrürü sıradan çıkar: hidrojen bağının izi.Görsel: Sınav Defteri

Grafiği yorumlamanın anahtarı iki etkeni ayırmaktır. London kuvveti molekül büyüdükçe artar ve her serinin 3. periyottan sonraki yükselişini açıklar. Hidrojen bağı ise yalnız H2O, HF ve NH3'te vardır ve bu üçünü serilerinin en başına, beklenenin çok üstüne taşır. CH4'te hidrojen bağı olmadığı için 4A serisinin ilk üyesi en düşükte kalır.

Ek bilgi: hidrojen bağı ve yaşam

Buz donarken su molekülleri hidrojen bağlarıyla boşluklu, açık bir düzen kurar; bu yüzden buz sıvı sudan az yoğundur ve göllerin yüzeyinde yüzer, alttaki su donmaz. DNA'nın iki zinciri de birbirine hidrojen bağlarıyla tutunur. Türk bilim insanı Aziz Sancar, hücrelerin hasar gören DNA'yı nasıl onardığını aydınlatan çalışmalarıyla 2015 Nobel Kimya Ödülü'nü paylaştı; bu başarı uzun yıllar süren sabırlı ve kararlı bir çalışmanın ürünüydü.

Çözümlü örnek

CH4, NH3, HCl, CH3OH, H2S ve HF moleküllerinden hangileri kendi molekülleri arasında hidrojen bağı yapar?

  1. H'nin F, O ya da N'ye doğrudan bağlı olup olmadığına bak.
  2. NH3 (N–H), CH3OH (O–H) ve HF (F–H) şartı sağlar.
  3. CH4'te H karbona, HCl'de klora, H2S'de kükürde bağlıdır: hidrojen bağı yok.

Cevap: NH₃, CH₃OH ve HF

Çözümlü örnek

H2O, H2S, H2Se ve H2Te moleküllerini kaynama noktası artan sırada diz.

  1. Hidrojen bağı yalnız H2O'da var: en yüksek kaynama noktası H2O'nun (100 °C).
  2. Ötekilerde baskın fark London kuvvetidir; molekül büyüdükçe artar: H2S < H2Se < H2Te.

Cevap: H₂S < H₂Se < H₂Te < H₂O

✔ Doğru

  • Hidrojen bağı için H, F, O ya da N'ye bağlı olmalı.
  • H2O 100 °C'de, H2S −60 °C'de kaynar; fark hidrojen bağından.
  • Kaynamada kopan, moleküller arası hidrojen bağıdır.

✘ Sık yapılan hata

  • Hidrojen içeren her molekülde (CH4, HCl) hidrojen bağı aramak.
  • Kaynamada O–H kovalent bağlarının koptuğunu sanmak.
  • Suyun yüksek kaynama noktasını molekül büyüklüğüne bağlamak.
Akılda kalsın: Hidrojen bağının şifresi FON: H, F, O ya da N'ye bağlı olmalı. HCl'de Cl'nin elektronegatifliği yüksek olsa da hidrojen bağı yok. Kaynama grafiğinde 2. periyottaki “sıçrama” = hidrojen bağı.
Sınavda

Nasıl sorulurBir seri hidrürün kaynama noktası grafiği verilir, sıçramanın nedeni ya da hangi moleküllerin hidrojen bağı yaptığı sorulur.

TuzakHidrojen içeren her molekülün hidrojen bağı yaptığını sanmaktır: CH4, HCl ve H2S yapmaz. İkinci tuzak, hidrojen bağını molekül içindeki O–H kovalent bağıyla karıştırmaktır; hidrojen bağı moleküller arasındadır ve kaynamada kopan odur.

↕Sıralama kaynama noktası: düşükten yükseğe

  1. H2O
  2. H2Se
  3. H2S
  4. H2Te

?Soru çöz

1 atm'de kaynama noktaları H2O için 100 °C, H2S için −60 °C'dir. Suyun kaynama noktası H2S'ninkinden kaç °C yüksektir ve bu farkın temel nedeni nedir?

✓ B. 100 − (−60) = 160 °C. H2O'da H, O'ya bağlıdır ve moleküller arasında hidrojen bağı kurulur; H2S'de kurulmaz. Daha küçük olan suyun daha yüksekte kaynaması bundandır. A eksi işaret gözden kaçmış (100 − 60); C kaynamada molekül içindeki O–H bağları kopmaz, moleküller arası çekim aşılır; D London kuvveti büyük molekülde büyüktür, oysa H2O molekülü H2S'den küçüktür (O, S'den hafif), London tek başına ters sonuç verirdi.
KAVRAM · DEĞİŞİM

Fiziksel ve kimyasal değişim: hangi bağ kopuyor?

MEB 9. sınıf · Kimyasal türler arası etkileşimler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİyonik bileşiklerin erime noktası neden yüksektir, neden katıyken elektriği iletmezler?Bağlantılı konudan (İyonik ve metalik bağ). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İyonik bileşikler oda koşullarında katıdır; iyonlar bütün yönlerde güçlü çekildiği için erime ve kaynama noktaları yüksektir. Katı hâlde iyonlar yerinde sabit olduğu için elektriği iletmezler; eritildiklerinde ya da suda çözündüklerinde serbest kalan iyonlar akımı taşır. Sert ama kırılgandırlar: kuvvetle katmanlar kayınca aynı yüklü iyonlar karşılaşıp birbirini iter.

İyonik bileşiklerin özellikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fiziksel ve kimyasal değişim bağ enerjisine göre nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Fiziksel değişimde maddenin kimliği değişmez; tanecikler arasındaki zayıf etkileşimler kopar ya da oluşur ve enerji değişimi küçüktür (1 mol suyun buharlaşması yaklaşık 41 kJ). Kimyasal değişimde atomlar arasındaki güçlü bağlar kopar, yenileri oluşur, yeni madde ortaya çıkar ve enerji değişimi büyüktür (1 mol suyun elementlerine ayrışması yaklaşık 286 kJ).

Bir bardak suyu buharlaştırmak için çaydanlık yeter; aynı suyu hidrojen ve oksijene ayırmak için yaklaşık yedi kat fazla enerji gerekir.

Fiziksel ve kimyasal değişimi ayırmanın en sağlam yolu, hangi etkileşimin koptuğuna bakmaktır. Su buharlaşırken H2O molekülleri olduğu gibi kalır; yalnız moleküller arasındaki hidrojen bağları kopar. Su elektrolizle ayrışırken ise molekülün içindeki O–H kovalent bağları kopar, H2 ve O2 diye yeni maddeler oluşur. Güçlü bağları koparmak çok daha fazla enerji istediği için kimyasal değişimlerin enerji değişimi genellikle fizikseldekinden çok büyüktür.

H2O(s) → H2O(g) ≈ 41 kJ H2O(s) → H2(g) + ½O2(g) ≈ 286 kJDeğerler 1 mol su içindir. Birincisi fiziksel, ikincisi kimyasal değişimdir.
İki değişimin karşılaştırması
Fiziksel değişimKimyasal değişim
Kopan / oluşan etkileşimzayıf (moleküller arası)güçlü (atomlar arası bağ)
Yeni maddeoluşmazoluşur
Enerji değişimiküçükbüyük
Örneklererime, donma, buharlaşma, süblimleşme, şekerin suda çözünmesi, camın kırılmasıyanma, paslanma, çürüme, elektroliz, fotosentez, sütün ekşimesi

Bir istisnayı bilmek gerekir: tuz suda çözünürken iyonlar arasındaki iyonik bağlar kopar, ama yeni bir madde oluşmaz; iyonlar su molekülleriyle iyon-dipol etkileşimine girer ve su buharlaştırılınca aynı tuz geri kazanılır. Bu yüzden iyonik katının suda çözünmesi fiziksel değişim kabul edilir.

Çözümlü örnek

I. Naftalinin süblimleşmesi, II. Demirin paslanması, III. Şekerin suda çözünmesi, IV. Odunun yanması. Hangilerinde güçlü etkileşimler kopar?

  1. Süblimleşme ve çözünmede moleküller bozulmaz: zayıf etkileşim, fiziksel (I, III).
  2. Paslanmada demir oksijenle birleşip yeni bir madde oluşturur: güçlü bağlar kopar ve oluşur (II).
  3. Yanmada odundaki bileşikler CO2 ve H2O'ya dönüşür: kimyasal (IV).

Cevap: II ve IV

Çözümlü örnek

İki olaydan birinde 1 mol madde için yaklaşık 6 kJ, ötekinde yaklaşık 890 kJ enerji alışverişi oluyor. Olaylar “buzun erimesi” ve “metanın yanması”dır. Hangisi hangisidir?

  1. Buzun erimesinde yalnız moleküller arası hidrojen bağlarının bir kısmı kopar: enerji küçük olmalı.
  2. Metanın yanmasında C–H ve O=O bağları kopar, C=O ve O–H bağları oluşur: enerji büyük olmalı.

Cevap: 6 kJ buzun erimesi (fiziksel), 890 kJ metanın yanması (kimyasal)

✔ Doğru

  • Yeni madde oluşuyorsa kimyasal, oluşmuyorsa fiziksel değişim.
  • Tuzun suda çözünmesi fizikseldir; tuz geri kazanılır.
  • Kimyasal değişimde genellikle yüzlerce kJ/mol enerji alınıp verilir.

✘ Sık yapılan hata

  • Gaz çıkışını tek başına kimyasal değişim kanıtı saymak.
  • İyonik bağ koptu diye tuzun çözünmesini kimyasal saymak.
  • İyodun süblimleşmesindeki renk değişimini tepkime sanmak.
Akılda kalsın: Molekül bozulmuyorsa fiziksel, bozulup yeni madde oluşuyorsa kimyasal. Enerji büyüklüğü ipucudur: onlarca kJ genellikle fiziksel, yüzlerce kJ genellikle kimyasal. Tuzun suda çözünmesi fizikseldir.
Sınavda

Nasıl sorulurOlaylar verilir, hangilerinin kimyasal olduğu ya da hangisinde güçlü etkileşimlerin koptuğu sorulur.

TuzakRenk değişimi ya da gaz çıkışı gibi gözlemleri tek başına kimyasal değişim saymaktır; suyun kaynamasında da gaz çıkar. İkinci tuzak, tuzun suda çözünmesini iyonik bağ koptuğu için kimyasal saymaktır.

▭Boşluk doldurma

Su kaynarken moleküller arasındaki kopar ve değişim olur. Su elektrolizle ayrışırken molekül içindeki O–H bağları kopar.

hidrojen bağlarıfizikselkovalentiyonikkimyasal

?Soru çöz

Aşağıdaki olaylardan hangisi kimyasal değişimdir?

✓ A. Mayalanmada süt şekeri yeni maddelere dönüşür, güçlü bağlar kopar ve oluşur. B'de iyonik bağlar kopar ama yeni madde oluşmaz, tuz geri kazanılır: fiziksel; C su buharının yoğuşmasıdır, hâl değişimi; D süblimleşmedir, renk değişimi kimyasal değişim sanılmamalı.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir analiz laboratuvarında 5,0 g toprak örneğinde 0,20 g kurşun bulunduğu ölçülüyor. Yapılan analizin türü ve örnekteki kurşunun kütlece yüzdesi aşağıdakilerin hangisinde birlikte doğru verilmiştir?

✓ B. Soru “ne kadar?” olduğu için analiz nicel; 0,20 ÷ 5,0 = 0,04, yüzde olarak 0,04 · 100 = %4. A miktar ölçülmüş, “var mı?” sorusunun cevabı olan nitel analizle karıştırılmış; C bölme ters kurulmuş (5,0 ÷ 0,20 = 25); D oran 100 ile çarpılmamış, 0,04 doğrudan yüzde sanılmış.Kaynak: Kimya bilimi · Kimya disiplinleri ve meslekler

?Soru 2

7N3−, 8O2−, 11Na+, 12Mg türlerinden hangisi diğerleriyle izoelektronik değildir?

✓ C. Nötr Mg atomunda 12 elektron vardır; ötekilerin hepsinde 10. A 7 + 3 = 10, eksi yük elektron eklenerek hesaplanır; B 8 + 2 = 10; D 11 − 1 = 10. Mg'yi Mg²⁺ ile karıştıran, 10 elektron sayıp yanılır.Kaynak: Atom ve periyodik sistem · İzotop, izoton, izobar, izoelektronik

?Soru 3

Demir(III) sülfat bileşiğinin bir formül birimindeki toplam atom sayısı kaçtır?

✓ D. Fe3+ ve SO42− yükleri çaprazlanır: Fe2(SO4)3; 2 Fe + 3 S + 12 O = 17 atom. A Roma rakamı demir atomu sayısı sanılmış (Fe3SO4: 3 + 1 + 4); B sülfat ile sülfür karıştırılmış (Fe2S3: 2 + 3); C parantez dışındaki 3 yalnız O'ya uygulanmış (2 + 1 + 12).Kaynak: İyonik ve metalik bağ · İyonik bileşiklerin adlandırılması

?Soru 4

Kimya laboratuvarında yapılan aşağıdaki davranışlardan hangisi doğrudur?

✓ A. Isıyı bol su emdiği için asit suya eklenir. B koklama kuralının tersidir, elle yelpazeleyerek koklanır; C ısıtılan tüpteki sıvı fışkırabilir, ağız kimseye çevrilmez; D cıva zehirli ve çevreye zararlıdır, lavaboya değil atık kabına konur.Kaynak: Kimya bilimi · Güvenlik işaretleri

?Soru 5

Metalik bağ ve elektron denizi modeliyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Kesin elektron aktarımı iyonik bağın özelliğidir; metalik bağda elektronlar hiçbir atoma geçmez, bütün katyonlarca ortak kullanılır. A metalik bağın tanımıdır; B serbest elektronlar katıda da hareket eder; D katmanlar kayınca da çekim süreceği için doğrudur.Kaynak: İyonik ve metalik bağ · Metalik bağ

?Soru 6

Aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

✓ D. Hidrojen 1A'da yer alır ama ametaldir; alkali metaller hidrojen dışındaki 1A elementleridir. A doğrudur, 3A'da yalnız bor yarı metaldir; B doğrudur, Si ve B ilk 20'deki yarı metallerdir; C doğrudur, soy gazlar tek atomludur.Kaynak: Atom ve periyodik sistem · Metal, ametal, yarı metal, soy gaz

?Soru 7

Rutherford'un alfa saçılma deneyinde taneciklerin çok azının geri dönmesi aşağıdaki sonuçlardan hangisine götürmüştür?

✓ D. Geri dönüş, küçük bir hacimde yoğunlaşmış artı yük ve büyük kütleye çarpmayla açıklanır. A doğru bir sonuçtur ama sapmadan geçen taneciklerden çıkar; B Bohr modelinin varsayımıdır; C Thomson modelidir ve bu deneyle çürütülmüştür.Kaynak: Atom ve periyodik sistem · Rutherford, Bohr ve bulut modeli

?Soru 8

Lewis sembolünde 3 nokta bulunan, 3. periyottaki X elementi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Üç nokta 3A grubunu gösterir; 3. periyotta bu element Al'dir (2, 8, 3) ve 3 elektron vererek 2, 8 düzenine, yani Ne'ye ulaşır. A az değerlik elektronlu metallerin elektron aldığı sanılmış; B nokta sayısı atom numarasıyla karıştırılmış, atom numarası 13'tür; D alüminyum metaldir.Kaynak: İyonik ve metalik bağ · Lewis sembolleri ve iyon oluşumu

?Soru 9

Zaç yağının bir molekülündeki ve sönmüş kirecin bir formül birimindeki atomların toplam sayısı kaçtır?

✓ A. Zaç yağı H2SO4: 2 + 1 + 4 = 7 atom; sönmüş kireç Ca(OH)2: 1 + 2·(1 + 1) = 5 atom; toplam 12. B parantez dışındaki 2 hiç uygulanmamış (Ca, O, H = 3; 7 + 3); C sönmüş kireç yerine sönmemiş kireç CaO alınmış (7 + 2); D 2 yalnız H'ye uygulanmış (Ca, O, H2 = 4; 7 + 4).Kaynak: Kimya bilimi · Bileşik formülleri ve yaygın adlar

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi iyonik bileşiklerin genel özelliklerinden biri değildir?

✓ D. Dövülebilirlik metallerin özelliğidir; iyonik katılar kuvvet uygulanınca kırılır, çünkü kayan katmanlarda aynı yüklü iyonlar birbirini iter. A doğrudur, güçlü çekim katı yapar; B doğrudur, eriyince iyonlar serbest kalır; C doğrudur, örgüyü dağıtmak çok enerji ister.Kaynak: İyonik ve metalik bağ · İyonik bileşiklerin özellikleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Kimya soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →