Kimyasal denge: tepkime durmaz, ileri ve geri hız eşitlenir
MEB 11. sınıf · Kimyasal tepkimelerde denge · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaDenge buhar basıncı nedir, neye bağlıdır, bağıl nem ne demektir?Bağlantılı konudan (Maddenin hâlleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kapalı bir kapta buharlaşan moleküllerin bir kısmı yeniden yoğuşur; buharlaşma ve yoğuşma hızları eşitlenince buharın basıncı sabitlenir. Buna denge buhar basıncı denir. Denge buhar basıncı yalnız sıvının cinsine ve sıcaklığa bağlıdır; sıvının miktarına ve kabın hacmine bağlı değildir. Tanecikler arası çekimi zayıf olan sıvı daha uçucudur ve buhar basıncı daha büyüktür.
✎Konu anlatımı
Kimyasal denge nedir, fiziksel ve kimyasal dengenin özellikleri nelerdir?
Kısa cevap: Kapalı bir sistemde tersinir bir değişimin ileri ve geri hızları eşitlendiğinde denge kurulur. Dengede tepkime durmaz, iki yönde aynı hızla sürer (dinamik denge); derişimler, basınç ve renk gibi gözlenebilir özellikler sabit kalır, ama derişimler birbirine eşit olmak zorunda değildir. Kapalı kaptaki buharlaşma-yoğuşma fiziksel, H₂ + I₂ ⇌ 2HI kimyasal dengedir.Kapağı kapalı bir şişedeki suyun seviyesi günlerce değişmez; oysa su molekülleri her an buharlaşıp yeniden yoğuşmaktadır.
Maddenin hâlleri sayfasında kapalı kapta buharlaşma ile yoğuşma hızları eşitlenince buhar basıncının sabitlendiğini gördük; Sıvı çözeltiler ve çözünürlük sayfasında da doygun çözeltide çözünme ile çökme hızlarının eşit olduğunu. Bunlar fiziksel denge örnekleridir. Kimyasal tepkimelerde de aynısı olur: tersinir bir tepkimede ürünler oluştukça geri tepkime hızlanır, girenler azaldıkça ileri tepkime yavaşlar. İki hız eşitlendiğinde kimyasal denge kurulur.
Dengede tepkime durmuş değildir; birim zamanda oluşan ve harcanan madde miktarları eşittir (dinamik denge). Bu yüzden dengede bütün maddelerin derişimleri ve sistemin renk, basınç gibi gözlenebilir özellikleri sabittir. Denge ancak kapalı bir sistemde ve sabit sıcaklıkta kurulur; ürünlerden biri ortamdan kaçarsa (açık kapta gaz çıkışı) tepkime tamamlanana kadar ilerler.
İki eğilim: enerji ve düzensizlik
Değişimler en düşük enerjiye (ısı vermeye) ve en yüksek düzensizliğe (gaz oluşmasına, gaz molünün artmasına) yönelir. İki eğilim aynı yöndeyse tepkime tamamlanır, zıt yöndeyse denge kurulur.
| Tepkime | En düşük enerji | En yüksek düzensizlik | Sonuç |
|---|---|---|---|
| N₂(g) + 3H₂(g) ⇌ 2NH₃(g), ΔH negatif | ürünler | girenler (4 mol gaz → 2) | denge |
| CaCO₃(k) ⇌ CaO(k) + CO₂(g), ΔH pozitif | girenler | ürünler (gaz oluşur) | denge |
| H₂O(s) ⇌ H₂O(g), ΔH pozitif | sıvı | gaz | denge (kapalı kapta) |
| 2O₃(g) → 3O₂(g), ΔH negatif | ürünler | ürünler (2 mol gaz → 3) | tamamlanma eğilimi |
Kapalı bir kapta sabit sıcaklıkta su ile su buharı dengededir. Buharlaşma hızı, yoğuşma hızı, buhar basıncı ve sıvının kütlesi için ne söylenebilir?
- Dengede iki yönün hızı eşittir: buharlaşma hızı = yoğuşma hızı.
- Birim zamanda buharlaşan ve yoğuşan molekül sayısı aynı olduğu için buhar basıncı ve sıvının kütlesi sabittir.
- Değişimler durmamıştır; tek tek moleküller hâl değiştirmeyi sürdürür.
Cevap: hızlar eşit; buhar basıncı ve sıvı kütlesi sabit
I. 2KClO3(k) → 2KCl(k) + 3O2(g), ΔH negatif; II. PCl5(g) ⇌ PCl3(g) + Cl2(g), ΔH pozitif; III. 2SO2(g) + O2(g) ⇌ 2SO3(g), ΔH negatif. Hangileri dengeye ulaşmadan tamamlanma eğilimindedir?
- I: ısı verir (enerji ürünlerde düşük) ve katıdan gaz oluşur (düzensizlik ürünlerde): iki eğilim aynı yönde.
- II: enerji girenleri, düzensizlik (1 mol gaz → 2) ürünleri gösterir: zıt, denge kurulur.
- III: enerji ürünleri, düzensizlik (3 mol gaz → 2) girenleri gösterir: zıt, denge kurulur.
Cevap: yalnız I
1 L'lik kapta gerçekleşen H2(g) + I2(g) ⇌ 2HI(g) tepkimesinin derişim-zaman grafiğinde H₂ ve I₂ derişimleri 0,5 M'den başlayıp t₁ anında 0,1 M'de sabitleniyor. a) Denge hangi andan sonra kurulmuştur? b) Dengede [HI] kaç M'dir? c) t₁'den sonra hızlar için ne söylenebilir?
- a) Derişimlerin sabitlendiği t₁ anından sonra.
- b) H₂'den 0,5 − 0,1 = 0,4 M harcanmış; katsayılar 1 : 2: [HI] = 2 · 0,4 = 0,8 M.
- c) İleri ve geri hızlar eşittir ama sıfır değildir; derişimler sabittir ama eşit değildir (0,1 M ve 0,8 M).
Cevap: t₁'den sonra; 0,8 M; hızlar eşit
✔ Doğru
- Dengede ileri ve geri hızlar eşittir; derişimler sabittir.
- Denge dinamiktir: tanecikler dönüşmeyi sürdürür.
- Enerji ve düzensizlik eğilimleri zıtsa denge kurulur.
✘ Sık yapılan hata
- Dengede girenlerle ürünlerin derişimlerini eşit sanmak.
- Dengede tepkimenin durduğunu sanmak.
- Ağzı açık kaptaki su ile buharını dengede sanmak.
Nasıl sorulurDengedeki bir sistem için hangi niceliklerin sabit, hangilerinin eşit olduğu sorulur; derişim-zaman ya da hız-zaman grafiği yorumlatılır. Verilen tepkimelerden hangisinin dengeye ulaşacağı da iki eğilim üzerinden sorulur.
TuzakDengede girenlerle ürünlerin derişimlerinin eşit olduğunu sanmaktır; sabit olan derişimlerdir, eşit olan ileri ve geri hızlardır. İkinci tuzak, dengede tepkimenin durduğunu sanmaktır.
?Soru çöz
Aşağıdaki tepkimelerin hangisinde en düşük enerji ve en yüksek düzensizlik eğilimleri aynı yöndedir?
▭Sen çöz dengedeki miktarlar
1 L'lik kapalı bir kapta 1 mol H₂ ile 1 mol I₂'den başlanıyor; dengede 1,6 mol HI bulunuyor. Tablonun boş hücrelerini doldur.
| H2 | I2 | HI | |
|---|---|---|---|
| Başlangıç | 1 | 1 | 0 |
| Değişim | − | − | +1,6 |
| Denge | 1,6 |
Dengede kaptaki toplam gaz moldür.