Fosil yakıtlar: milyonlarca yılda oluşan, birkaç saniyede yanan enerji
MEB 12. sınıf · Enerji kaynakları ve bilimsel gelişmeler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAlkanların tepkimeleri, yapı izomerliği ve kullanım alanları nelerdir, oktan sayısı ne demektir?Bağlantılı konudan (Hidrokarbonlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Alkanlar yanarak CO₂, H₂O ve ısı verir; ışık altında halojenlerle hidrojen-halojen yer değiştirmesi yapar. Aynı molekül formülüne sahip farklı yapılara yapı izomeri denir; C₄H₁₀'un iki, C₅H₁₂'nin üç izomeri vardır. LPG, benzin, motorin, fueloil, katran ve asfalt alkan karışımlarıdır; hekzan çözücüdür. Oktan sayısı benzinin vuruntuya dayanıklılığını gösterir.
Alkanların özellikleri ve kullanımı
✎Konu anlatımı
Fosil yakıtlar nasıl oluşur, çevreye zararları nelerdir ve nasıl azaltılabilir?
Kısa cevap: Kömür, petrol ve doğal gaz, milyonlarca yıl önce yaşamış bitki ve deniz canlılarının kalıntılarının oksijensiz ortamda, yüksek basınç ve sıcaklık altında dönüşmesiyle oluşmuş fosil yakıtlardır ve yenilenemezler. Yandıklarında sera etkisini artıran CO₂, asit yağmuruna yol açan SO₂ ve NOx, zehirli CO ve partikül madde açığa çıkar. Verimli kullanım, filtreler ve yenilenebilir kaynaklara geçiş zararları azaltır.Bugün yakılan bir kova kömür, dinozorlardan bile eski bataklık ormanlarının güneşten topladığı enerjiyi taşır.
Fosil yakıtlar canlı kalıntılarından oluşur. Bataklık ormanlarındaki bitkiler toprak altında kalıp oksijensiz ortamda basınç ve sıcaklıkla milyonlarca yıl dönüştükçe karbon oranı artar: turba, linyit, taş kömürü ve antrasit bu dönüşümün basamaklarıdır. Deniz diplerinde biriken plankton ve küçük canlıların kalıntıları ise petrol ve doğal gaza dönüşür. Oluşmaları milyonlarca yıl sürdüğü için insan ömrü ölçeğinde yenilenemez kaynaklardır. Hidrokarbonlar sayfasında gördüğümüz gibi petrol damıtılarak LPG, benzin, motorin ve fueloile ayrılır; doğal gazın büyük kısmı metandır.
Zararları
Fosil yakıtlar yandığında enerjinin yanında CO₂ açığa çıkar; atmosferde biriken CO₂ sera etkisini artırarak küresel ısınmaya ve iklim değişikliğine yol açar. Kömür ve petroldeki kükürt yanınca SO₂, yüksek sıcaklıktaki yanmada havadaki azot NOx oluşturur; Kimya her yerde sayfasında gördüğümüz gibi bu gazlar asit yağmurunun nedenidir. Yetersiz oksijende zehirli CO, kötü yanmada is ve partikül madde oluşur. Çıkarılma ve taşıma sırasında petrol sızıntıları denizleri kirletir. Bilinçsiz tüketim ve israf kaynakların hızla tükenmesine ve enerjide dışa bağımlılığa yol açar.
| Kirletici | Kaynağı | Etkisi |
|---|---|---|
| CO₂ | her türlü yanma | sera etkisi, küresel ısınma |
| SO₂ | kükürtlü kömür ve petrol | asit yağmuru, solunum sorunları |
| NOx | yüksek sıcaklıkta yanma (motorlar) | asit yağmuru, fotokimyasal sis |
| CO | eksik yanma | kanda oksijen taşınmasını engeller |
| Partikül madde, is | kötü yanma, kömür | solunum yolu hastalıkları |
Çözüm önerileri
- Enerjiyi verimli kullanmak: yalıtım, verimli cihazlar, toplu taşıma.
- Bacalara filtre ve kükürt tutma sistemleri, araçlara katalitik dönüştürücü takmak.
- Kömür yerine, birim enerji başına daha az CO₂ salan doğal gazı kullanmak.
- Yenilenebilir kaynakların payını artırmak; ağaçlandırmayla CO₂'nin bir kısmını tutmak.
Yukarıdaki değerlere göre 1000 kJ enerji elde etmek için metan ve kömür (C) yakıldığında kaçar mol CO₂ açığa çıkar? Hangisi daha temizdir?
- Metan: 1 mol CO₂ başına 891 kJ; 1000/891 ≈ 1,12 mol CO₂.
- Kömür: 1 mol CO₂ başına 394 kJ; 1000/394 ≈ 2,54 mol CO₂.
- Aynı enerji için kömür yaklaşık 2,3 kat daha fazla CO₂ salar.
Cevap: metan ≈1,12 mol, kömür ≈2,54 mol; doğal gaz daha az CO₂ salar
Kükürt oranı yüksek linyitle ısınan bir şehirde kış aylarında hangi sorunlar artar? Bu sorunları azaltmak için neler yapılabilir?
- Kükürt yanınca SO₂ oluşur: hava kirliliği, solunum sorunları ve asit yağmuru artar.
- Kötü yanma is ve partikül madde, yetersiz havada CO üretir.
- Çözüm: düşük kükürtlü yakıt ya da doğal gaz, baca filtreleri, binalarda yalıtım, yenilenebilir ısıtma.
Cevap: SO₂, partikül ve CO artar; yakıt değişimi, filtre ve yalıtım
✔ Doğru
- Fosil yakıt: eski canlı kalıntısı, milyonlarca yıl, oksijensiz ortam, basınç.
- CO2 sera etkisini artırır; SO2 ve NOx asit yağmuru yapar.
- Doğal gaz aynı enerji için kömürden az CO2 salar ama salar.
✘ Sık yapılan hata
- CO2'yi asit yağmurunun asıl nedeni sanmak.
- Doğal gazın hiç CO2 salmadığını sanmak.
- Fosil yakıtların kısa sürede yenilendiğini sanmak.
Nasıl sorulurFosil yakıtların oluşum koşulları, yenilenemez oluşları, yanma ürünlerinin çevresel etkileri ve zararları azaltmaya yönelik öneriler sorulur.
TuzakCO₂'yi asit yağmurunun asıl nedeni sanmaktır; asit yağmurundan asıl SO₂ ve NOx sorumludur, CO₂ sera etkisini artırır. İkinci tuzak, doğal gazın hiç CO₂ salmadığını sanmaktır; aynı enerji için kömürden daha az salar, ama salar.
?Soru çöz
Yanma entalpileri CH₄ için −891, C₃H₈ için −2220, C(k) için −394 ve C₂H₅OH için −1368 kJ/mol'dür. Aynı miktar enerji elde edilirken en az CO₂ salan yakıt hangisidir?