Enerji kaynakları: fosil yakıtlar, alternatif enerji, nanoteknoloji

Fosil yakıtların oluşumunu ve zararlarını, alternatif enerji kaynaklarını, bordan hidrojen eldesini, nükleer enerjiyi, sürdürülebilirliği ve nanoteknolojiyi anlatıyoruz.

6 durakAYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ÇEVRE · ENERJİ

Fosil yakıtlar: milyonlarca yılda oluşan, birkaç saniyede yanan enerji

MEB 12. sınıf · Enerji kaynakları ve bilimsel gelişmeler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAlkanların tepkimeleri, yapı izomerliği ve kullanım alanları nelerdir, oktan sayısı ne demektir?Bağlantılı konudan (Hidrokarbonlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Alkanlar yanarak CO₂, H₂O ve ısı verir; ışık altında halojenlerle hidrojen-halojen yer değiştirmesi yapar. Aynı molekül formülüne sahip farklı yapılara yapı izomeri denir; C₄H₁₀'un iki, C₅H₁₂'nin üç izomeri vardır. LPG, benzin, motorin, fueloil, katran ve asfalt alkan karışımlarıdır; hekzan çözücüdür. Oktan sayısı benzinin vuruntuya dayanıklılığını gösterir.

Alkanların özellikleri ve kullanımı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fosil yakıtlar nasıl oluşur, çevreye zararları nelerdir ve nasıl azaltılabilir?

Kısa cevap: Kömür, petrol ve doğal gaz, milyonlarca yıl önce yaşamış bitki ve deniz canlılarının kalıntılarının oksijensiz ortamda, yüksek basınç ve sıcaklık altında dönüşmesiyle oluşmuş fosil yakıtlardır ve yenilenemezler. Yandıklarında sera etkisini artıran CO₂, asit yağmuruna yol açan SO₂ ve NOx, zehirli CO ve partikül madde açığa çıkar. Verimli kullanım, filtreler ve yenilenebilir kaynaklara geçiş zararları azaltır.

Bugün yakılan bir kova kömür, dinozorlardan bile eski bataklık ormanlarının güneşten topladığı enerjiyi taşır.

Fosil yakıtlar canlı kalıntılarından oluşur. Bataklık ormanlarındaki bitkiler toprak altında kalıp oksijensiz ortamda basınç ve sıcaklıkla milyonlarca yıl dönüştükçe karbon oranı artar: turba, linyit, taş kömürü ve antrasit bu dönüşümün basamaklarıdır. Deniz diplerinde biriken plankton ve küçük canlıların kalıntıları ise petrol ve doğal gaza dönüşür. Oluşmaları milyonlarca yıl sürdüğü için insan ömrü ölçeğinde yenilenemez kaynaklardır. Hidrokarbonlar sayfasında gördüğümüz gibi petrol damıtılarak LPG, benzin, motorin ve fueloile ayrılır; doğal gazın büyük kısmı metandır.

Zararları

Fosil yakıtlar yandığında enerjinin yanında CO₂ açığa çıkar; atmosferde biriken CO₂ sera etkisini artırarak küresel ısınmaya ve iklim değişikliğine yol açar. Kömür ve petroldeki kükürt yanınca SO₂, yüksek sıcaklıktaki yanmada havadaki azot NOx oluşturur; Kimya her yerde sayfasında gördüğümüz gibi bu gazlar asit yağmurunun nedenidir. Yetersiz oksijende zehirli CO, kötü yanmada is ve partikül madde oluşur. Çıkarılma ve taşıma sırasında petrol sızıntıları denizleri kirletir. Bilinçsiz tüketim ve israf kaynakların hızla tükenmesine ve enerjide dışa bağımlılığa yol açar.

Fosil yakıtların yanmasından çıkan kirleticiler
KirleticiKaynağıEtkisi
CO₂her türlü yanmasera etkisi, küresel ısınma
SO₂kükürtlü kömür ve petrolasit yağmuru, solunum sorunları
NOxyüksek sıcaklıkta yanma (motorlar)asit yağmuru, fotokimyasal sis
COeksik yanmakanda oksijen taşınmasını engeller
Partikül madde, iskötü yanma, kömürsolunum yolu hastalıkları

Çözüm önerileri

  • Enerjiyi verimli kullanmak: yalıtım, verimli cihazlar, toplu taşıma.
  • Bacalara filtre ve kükürt tutma sistemleri, araçlara katalitik dönüştürücü takmak.
  • Kömür yerine, birim enerji başına daha az CO₂ salan doğal gazı kullanmak.
  • Yenilenebilir kaynakların payını artırmak; ağaçlandırmayla CO₂'nin bir kısmını tutmak.
CH4(g) + 2O2(g) → CO2(g) + 2H2O(s), ΔH = −891 kJ C(k) + O2(g) → CO2(g), ΔH = −394 kJDeğerler Kimyasal tepkimelerde enerji sayfasında kullandığımız yuvarlatılmış değerlerdir.
Çözümlü örnek

Yukarıdaki değerlere göre 1000 kJ enerji elde etmek için metan ve kömür (C) yakıldığında kaçar mol CO₂ açığa çıkar? Hangisi daha temizdir?

  1. Metan: 1 mol CO₂ başına 891 kJ; 1000/891 ≈ 1,12 mol CO₂.
  2. Kömür: 1 mol CO₂ başına 394 kJ; 1000/394 ≈ 2,54 mol CO₂.
  3. Aynı enerji için kömür yaklaşık 2,3 kat daha fazla CO₂ salar.

Cevap: metan ≈1,12 mol, kömür ≈2,54 mol; doğal gaz daha az CO₂ salar

Çözümlü örnek

Kükürt oranı yüksek linyitle ısınan bir şehirde kış aylarında hangi sorunlar artar? Bu sorunları azaltmak için neler yapılabilir?

  1. Kükürt yanınca SO₂ oluşur: hava kirliliği, solunum sorunları ve asit yağmuru artar.
  2. Kötü yanma is ve partikül madde, yetersiz havada CO üretir.
  3. Çözüm: düşük kükürtlü yakıt ya da doğal gaz, baca filtreleri, binalarda yalıtım, yenilenebilir ısıtma.

Cevap: SO₂, partikül ve CO artar; yakıt değişimi, filtre ve yalıtım

✔ Doğru

  • Fosil yakıt: eski canlı kalıntısı, milyonlarca yıl, oksijensiz ortam, basınç.
  • CO2 sera etkisini artırır; SO2 ve NOx asit yağmuru yapar.
  • Doğal gaz aynı enerji için kömürden az CO2 salar ama salar.

✘ Sık yapılan hata

  • CO2'yi asit yağmurunun asıl nedeni sanmak.
  • Doğal gazın hiç CO2 salmadığını sanmak.
  • Fosil yakıtların kısa sürede yenilendiğini sanmak.
Akılda kalsın: Fosil = eski canlı + milyonlarca yıl + oksijensiz ortam + basınç. Yanınca üç kötü: CO₂ ısıtır, SO₂ ve NOx asit yağdırır, CO zehirler.
Sınavda

Nasıl sorulurFosil yakıtların oluşum koşulları, yenilenemez oluşları, yanma ürünlerinin çevresel etkileri ve zararları azaltmaya yönelik öneriler sorulur.

TuzakCO₂'yi asit yağmurunun asıl nedeni sanmaktır; asit yağmurundan asıl SO₂ ve NOx sorumludur, CO₂ sera etkisini artırır. İkinci tuzak, doğal gazın hiç CO₂ salmadığını sanmaktır; aynı enerji için kömürden daha az salar, ama salar.

?Soru çöz

Yanma entalpileri CH₄ için −891, C₃H₈ için −2220, C(k) için −394 ve C₂H₅OH için −1368 kJ/mol'dür. Aynı miktar enerji elde edilirken en az CO₂ salan yakıt hangisidir?

✓ B. 1 mol CO₂ başına enerji: CH₄ 891 kJ, C₃H₈ 2220/3 = 740 kJ, C₂H₅OH 1368/2 = 684 kJ, C 394 kJ; en çok enerjiyi CH₄ verir, yani aynı enerji için en az CO₂'yi salar. A en az enerjiyle en çok CO₂ salan kömürdür; C ve D'de yanma entalpisini molekülün oluşturduğu CO₂ sayısına bölmeyi unutmak, büyük ΔH'yi avantaj sandırır.

⇄Bilgi eşleştirme kirletici ve etkisi

ÇEVRE · YENİLENEBİLİR

Yenilenebilir enerji: güneşten, rüzgârdan, yerin ısısından ve atıklardan

MEB 12. sınıf · Enerji kaynakları ve bilimsel gelişmeler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHangi elementler sağlık için gereklidir, cıva, kurşun ve karbon monoksit neden zararlıdır?Bağlantılı konudan (Kimya bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sodyum ve potasyum sinir iletimi ile sıvı dengesinde, demir hemoglobinde, kalsiyum kemik ve dişlerde, magnezyum kas ve sinir işleyişinde görev alır; su yaşamın ortamıdır. Cıva ve kurşun sinir sistemine zarar verir. CO kanın oksijen taşımasını engeller, NO₂ ve SO₃ asit yağmuruna, CO₂ sera etkisine yol açar, Cl₂ solunum yollarını tahriş eder.

Sağlık ve çevre etkileri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Alternatif enerji kaynakları nelerdir, güneş, rüzgâr, jeotermal ve biyokütle enerjisinin avantajları ve sınırlılıkları nelerdir?

Kısa cevap: Yenilenebilir enerji kaynakları doğada sürekli yenilenen, tükenmeyen kaynaklardır. Güneş panelleri ışığı doğrudan elektriğe, rüzgâr türbinleri hava akımını elektriğe çevirir; jeotermal enerji yer altındaki sıcak su ve buhardan, biyokütle enerjisi bitkisel ve hayvansal atıklardan elde edilir. Çalışırken çok az sera gazı salarlar, ama hava koşullarına ve coğrafyaya bağlıdırlar ve depolama gerektirirler.

Yıl boyunca bol güneş alan çatılar ve rüzgârlı tepeler, aslında kullanılmayı bekleyen birer enerji santralidir.

Fosil yakıtların zararları ülkeleri yenilenebilir (alternatif) kaynaklara yöneltiyor. Güneş enerjisi iki yolla kullanılır: güneş kolektörleri suyu ısıtır, fotovoltaik paneller (güneş pilleri) ışığı doğrudan elektriğe çevirir. Rüzgâr enerjisi, türbin kanatlarını döndüren hava akımının jeneratörde elektriğe dönüştürülmesidir. Jeotermal enerji, yerin derinliklerinden gelen sıcak su ve buhardan elektrik üretimi, konut ve sera ısıtması için yararlanmaktır; Türkiye bu kaynak bakımından zengin bir ülkedir. Biyokütle enerjisi, bitkisel ve hayvansal atıkların doğrudan yakılması ya da biyogaz (büyük kısmı metan), biyoetanol ve biyodizel gibi yakıtlara dönüştürülmesiyle elde edilir; Organik bileşikler sayfasında gördüğümüz fermantasyonla üretilen etanol bunun bir örneğidir. Akarsulardan hidroelektrik ve dalga enerjisi de yenilenebilir kaynaklardandır.

Yenilenebilir kaynaklar: avantaj ve sınırlılık
KaynakNasıl kullanılır?AvantajSınırlılık
Güneşfotovoltaik panel, kolektörtükenmez, temiz, sessizgece ve bulutlu havada üretim düşer; depolama gerekir
Rüzgârtürbintemiz, işletmesi ucuzrüzgâra bağlı; gürültü, görüntü, kuşlara etki
Jeotermalyer altı sıcak su ve buharıgece gündüz sürekli üretimyalnız uygun bölgelerde; bazı gazlar açığa çıkabilir
Biyokütleyakma, biyogaz, biyoetanolatıkları değerlendiriryanarken CO₂ salar; tarım alanıyla yarışabilir

Biyokütle yanarken CO₂ salar; ama bitkiler büyürken fotosentezle aynı miktarda CO₂'yi havadan almış olduğu için, sürdürülebilir biçimde üretildiğinde net katkısı fosil yakıtlardan çok küçüktür.

fotovoltaik panel: ışık → elektrik türbin: hareket → elektrik 1 kWh = 3600 kJElektrik tüketimi kWh, kimyasal enerji kJ ile ölçülür; karşılaştırmada önce birimler eşitlenir.
Çözümlü örnek

Güneş, rüzgâr ve jeotermal santrallerden hangisi gece ve rüzgârsız bir havada da sabit elektrik üretebilir? Neden?

  1. Güneş paneli ışığa bağlıdır: gece üretmez.
  2. Rüzgâr türbini hava akımına bağlıdır: rüzgârsızken durur.
  3. Jeotermal santral yerin sürekli ısısını kullanır: gece gündüz üretir.

Cevap: jeotermal

Çözümlü örnek

Bir güneş paneli bir günde 4,95 kWh elektrik üretiyor. Aynı enerjiyi doğal gazdan elde etmek için kaç mol CH₄ yakılması gerekirdi ve kaç gram CO₂ salımı önlenmiş olur? (CH₄'ün yanma entalpisi −891 kJ/mol; CO₂: 44 g/mol; verim kayıpları ihmal edilecek)

  1. 4,95 · 3600 = 17 820 kJ.
  2. 17 820/891 = 20 mol CH₄.
  3. Her mol CH₄ 1 mol CO₂ verir: 20 · 44 = 880 g CO₂ önlenmiş olur.

Cevap: 20 mol CH₄; 880 g CO₂

✔ Doğru

  • Güneş kolektörü su ısıtır, güneş paneli elektrik üretir.
  • Biyokütle yanarken CO2 salar; bitki büyürken aynı CO2'yi alır.
  • Yenilenebilir kaynakların sorunu süreklilik ve depolamadır.

✘ Sık yapılan hata

  • Biyokütlenin hiç CO2 salmadığını sanmak.
  • Güneş kolektörü ile güneş panelini aynı sanmak.
  • Jeotermal enerjinin her bölgede kullanılabildiğini sanmak.
Akılda kalsın: Güneş gündüz, rüzgâr esince, jeotermal her an ama her yerde değil, biyokütle atıktan enerji. Hepsi yenilenir; sorunları süreklilik ve depolamadır.
Sınavda

Nasıl sorulurKaynakların yenilenebilir ya da yenilenemez oluşu, hangi kaynağın hangi düzenekle kullanıldığı, avantaj ve sınırlılıkları sorulur.

TuzakBiyokütlenin hiç CO₂ salmadığını sanmaktır; yanarken salar, ama bitkiler büyürken aynı CO₂'yi aldığı için net etkisi küçüktür. İkinci tuzak, güneş kolektörü ile güneş panelini aynı sanmaktır: kolektör su ısıtır, panel elektrik üretir.

?Soru çöz

Bir evin çatısındaki güneş panelleri bir günde 9,9 kWh elektrik üretiyor. Aynı enerjiyi doğal gazdan elde etmek için kaç mol CH₄ yakmak gerekirdi? (1 kWh = 3600 kJ; CH₄'ün yanma entalpisi −891 kJ/mol; verim kayıpları ihmal edilecek)

✓ D. 9,9 · 3600 = 35 640 kJ; 35 640/891 = 40 mol CH₄. A 1 kWh'ı 1000 kJ sanmaktan; B mol yerine metanın kütlesini (40 · 16 = 640 g) yazmaktan; C kWh'ı kJ'ye çevirmeden 9,9'u 891'e bölmekten çıkar.

▭Boşluk doldurma kaynak ve düzenek

Bitkisel ve hayvansal atıkların oksijensiz ortamda çürütülmesiyle elde edilen, büyük kısmı metan olan yakıta denir. Yer altındaki sıcak su ve buhardan yararlanılan enerjiye enerji denir. Güneş ışığını doğrudan elektriğe çeviren düzeneğe denir.

biyogazjeotermalfotovoltaik paneldoğal gazkolektör
ÇEVRE · HİDROJEN

Hidrojen enerjisi: tek ürünü su olan yakıt ve bordan gelen hidrojen

MEB 12. sınıf · Enerji kaynakları ve bilimsel gelişmeler · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaElektrokimyasal pil nasıl çalışır, anot, katot ve tuz köprüsünün görevi nedir?Bağlantılı konudan (Kimya ve elektrik). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Galvanik (elektrokimyasal) pilde istemli bir redoks tepkimesinin yükseltgenme ve indirgenme yarıları iki ayrı yarı hücrede gerçekleşir; elektronlar dış devreden akarak elektrik akımı oluşturur. Yükseltgenmenin olduğu elektrot anot (−), indirgenmenin olduğu elektrot katottur (+). Tuz köprüsü iyon göçüyle iki çözeltinin elektrikçe nötr kalmasını sağlar. Zn/Cu pilinde Zn anot, Cu katottur.

Galvanik pil: Zn/Cu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hidrojen neden geleceğin yakıtı olarak görülür, bordan hidrojen nasıl elde edilir, Veziroğlu'nun katkısı nedir?

Kısa cevap: Hidrojen yandığında ya da yakıt pilinde oksijenle birleştiğinde yalnız su oluşur ve kütle başına çok yüksek enerji verir. Yenilenebilir kaynaklarla üretilen hidrojene yeşil hidrojen denir. Hidrojeni güvenle depolamak zordur; sodyum bor hidrür (NaBH₄) suyla tepkimeye girerek hidrojen verdiği için bor önemli bir depolama seçeneğidir. Turhan Nejat Veziroğlu hidrojen ekonomisi fikrinin öncülerindendir.

Egzozundan yalnız su buharı çıkan araçlar artık bilim kurgu değil; yakıtları hidrojendir.

Hidrojen yandığında tek ürün sudur: H2(g) + ½O2(g) → H2O(s), ΔH = −286 kJ. CO₂, SO₂ ya da is oluşmaz. Hidrojen en hafif element olduğu için kütle başına enerjisi çok yüksektir: 1 g H₂ yanınca yaklaşık 143 kJ, 1 g metan yanınca yaklaşık 56 kJ açığa çıkar. Hidrojen yakıt pillerinde yakılmadan, oksijenle birleşirken doğrudan elektrik üretecek biçimde de kullanılabilir; Kimya ve elektrik sayfasında gördüğümüz galvanik pilin bir türüdür.

Ama hidrojen doğada serbest hâlde bulunmaz; bir enerji taşıyıcısıdır ve önce üretilmesi gerekir. Üretim yöntemine göre renk kodlarıyla anılır: doğal gazdan CO₂ salınarak üretilen gri hidrojen, kömürden üretilen kahverengi hidrojen, nükleer enerjiyle suyun elektrolizinden elde edilen pembe hidrojen gibi. Güneş, rüzgâr ya da evsel atık gibi yenilenebilir kaynaklarla üretilen hidrojene yeşil hidrojen denir; hem üretimi hem kullanımı çevreye en az zarar veren yoldur.

Su ayrıştırılır, hidrojen depolanır, kullanılınca yeniden su olur; enerjiyi döngüye yenilenebilir kaynak sokar.Görsel: Sınav Defteri

Depolama sorunu ve bor

Hidrojen çok hafif bir gaz olduğu için ancak çok yüksek basınçta ya da çok düşük sıcaklıkta sıvılaştırılarak depolanabilir; havayla patlayıcı karışım oluşturur. Bu yüzden hidrojeni bir bileşiğin içinde güvenle saklamak önemlidir. Sodyum bor hidrür (NaBH₄) bu iş için öne çıkan bir bileşiktir: katalizör eşliğinde suyla tepkimeye girerek hidrojen açığa çıkarır ve açığa çıkan hidrojenin yarısı sudan gelir. Dünyanın en büyük bor rezervlerine sahip Türkiye için bordan hidrojen eldesi, enerjide dışa bağımlılığı azaltabilecek stratejik bir alandır.

NaBH4(k) + 2H2O(s) → NaBO2(suda) + 4H2(g)Katalizörlü tepkime · 1 mol NaBH₄ (38 g) 4 mol H₂ verir; bu hidrojenin yarısı sudan gelir.

Turhan Nejat Veziroğlu, hidrojenin fosil yakıtların yerini alacak temiz bir enerji taşıyıcısı olarak kullanıldığı bir “hidrojen ekonomisi” fikrinin öncülerindendir. Uluslararası Hidrojen Enerjisi Derneği'nin kurucusu olarak hidrojen enerjisi araştırmalarının dünya çapında yayılmasına öncülük etti.

Çözümlü örnek

Kütle başına enerji bakımından hidrojen ile metanı karşılaştırınız. (H₂ + ½O₂ → H₂O(s), ΔH = −286 kJ; CH₄'ün yanma entalpisi −891 kJ/mol; H₂: 2, CH₄: 16 g/mol)

  1. Hidrojen: 286 kJ/2 g = 143 kJ/g.
  2. Metan: 891 kJ/16 g ≈ 55,7 kJ/g.
  3. 143/55,7 ≈ 2,6: aynı kütlede hidrojen metandan yaklaşık 2,6 kat fazla enerji verir.

Cevap: hidrojen ≈143 kJ/g, metan ≈56 kJ/g

Çözümlü örnek

7,6 g NaBH₄ yeterli suyla tamamen tepkimeye giriyor. Normal şartlarda kaç litre H₂ oluşur? Bu hidrojen yandığında kaç kJ enerji açığa çıkar? (H: 1, B: 11, Na: 23 g/mol; H₂ için ΔH = −286 kJ/mol)

  1. NaBH₄ = 38 g/mol: 7,6/38 = 0,2 mol.
  2. 1 mol NaBH₄ 4 mol H₂ verir: 0,8 mol H₂ = 0,8 · 22,4 = 17,92 L.
  3. Enerji: 0,8 · 286 = 228,8 kJ.

Cevap: 17,92 L H₂; 228,8 kJ

✔ Doğru

  • Hidrojen kaynak değil enerji taşıyıcısıdır; önce üretilmesi gerekir.
  • Yenilenebilir elektrikle sudan üretilen hidrojen temizdir.
  • Bor hidrojeni katıda saklar: NaBH4 + 2H2O → NaBO2 + 4H2.

✘ Sık yapılan hata

  • Hidrojeni doğada hazır bulunan bir kaynak sanmak.
  • Doğal gazdan üretilen hidrojeni de CO2'siz saymak.
  • Hidrojen yanınca CO2 çıktığını sanmak (yalnız su çıkar).
Akılda kalsın: Hidrojen kaynak değil taşıyıcıdır: “yeşil” olup olmaması onu hangi enerjiyle ürettiğine bağlıdır. Bor, hidrojeni katı bir bileşikte saklamanın yoludur: NaBH₄ + 2H₂O → 4H₂.
Sınavda

Nasıl sorulurHidrojenin yakıt olarak avantajları ve sorunları, yeşil hidrojenin anlamı, bordan hidrojen eldesi ve Türkiye için önemi, Veziroğlu'nun katkısı sorulur; NaBH₄'ten açığa çıkan hidrojen hesaplatılabilir.

TuzakHidrojeni doğada hazır bulunan bir enerji kaynağı sanmaktır; önce üretilmesi gerekir. İkinci tuzak, her hidrojenin çevre dostu olduğunu sanmaktır; doğal gazdan ya da kömürden üretilen hidrojen üretim sırasında CO₂ salar.

?Soru çöz

3,8 g NaBH₄ yeterli suyla tamamen tepkimeye girdiğinde normal şartlarda kaç litre H₂ oluşur? (H: 1, B: 11, Na: 23 g/mol)

✓ A. 3,8/38 = 0,1 mol NaBH₄; 1 mol NaBH₄ 4 mol H₂ verir: 0,4 · 22,4 = 8,96 L. B katsayı 4'ü unutup 0,1 mol H₂ almaktan; C hidrojenin yalnız NaBH₄'ten gelen yarısını sayıp 0,2 mol almaktan; D hacim yerine oluşan H₂'nin kütlesini (0,4 · 2 = 0,8 g) yazmaktan çıkar.

▭Sen çöz hidrojenin enerjisi

H2(g) + ½O2(g) → H2O(s), ΔH = −286 kJ. 4 g H₂ yandığında kJ enerji açığa çıkar ve g su oluşur. (H: 1, O: 16 g/mol)

57236286181144
BİLİM VE TOPLUM · NÜKLEER

Nükleer enerji: atom çekirdeğinin gücü, artıları ve eksileri

MEB 12. sınıf · Enerji kaynakları ve bilimsel gelişmeler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİzotop, izoton, izobar ve izoelektronik nedir, farkları nelerdir?Bağlantılı konudan (Atom ve periyodik sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İzotop atomların proton sayıları aynı, nötron sayıları ve kütle numaraları farklıdır; kimyasal özellikleri aynı, kütleye bağlı fiziksel özellikleri farklıdır. İzotonların nötron sayısı, izobarların kütle numarası, izoelektronik türlerin elektron sayısı ve dağılımı aynıdır. İzoton ve izobarlar farklı elementlerdir; hem kimyasal hem fiziksel özellikleri farklıdır.

İzotop, izoton, izobar, izoelektronik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Nükleer enerji nasıl elde edilir, fisyon ile füzyon arasındaki fark nedir, nükleer enerjinin artıları ve eksileri nelerdir?

Kısa cevap: Nükleer enerji atom çekirdeklerindeki değişimlerden elde edilir. Fisyonda uranyum-235 gibi ağır bir çekirdek nötronla bölünür; büyük enerji ve yeni nötronlar açığa çıkar, santraller bu zincir tepkimeyle çalışır. Füzyonda hafif çekirdekler birleşir; Güneş'in enerjisi böyle oluşur. Nükleer santraller CO₂ salmadan az yakıtla sürekli elektrik üretir, ama radyoaktif atık, kaza riski ve yüksek maliyet taşır.

Küçük bir avuç uranyum yakıtı, vagonlar dolusu kömürün verdiği enerjiyi verebilir; bu gücün bedeli binlerce yıl korunması gereken atıklardır.

Kimyasal tepkimelerde yalnız elektronlar yer değiştirir, çekirdek aynı kalır. Nükleer tepkimelerde ise çekirdeğin kendisi değişir ve açığa çıkan enerji kimyasal tepkimelerdekinden milyonlarca kat büyüktür. İki yolu vardır. Fisyon (bölünme): uranyum-235 gibi ağır bir çekirdek bir nötron yakalayınca iki orta büyüklükte çekirdeğe bölünür; bu sırada büyük bir enerji ve 2–3 yeni nötron açığa çıkar. Yeni nötronlar başka çekirdekleri böler: zincir tepkime. Nükleer santrallerde zincir tepkime nötron soğuran kontrol çubuklarıyla denetlenir; açığa çıkan ısı suyu buhara çevirir, buhar türbini döndürür.

235U + 1n → 141Ba + 92Kr + 3 1n + enerji 2H + 3H → 4He + 1n + enerjiİlki fisyon, ikincisi füzyon örneğidir. Kütle numaraları korunur: 235 + 1 = 141 + 92 + 3.

Füzyon (kaynaşma): hidrojen izotopları gibi hafif çekirdekler çok yüksek sıcaklıkta birleşerek daha ağır bir çekirdek oluşturur. Güneş'in ve yıldızların enerjisi füzyondan gelir. Füzyonun yakıtı bol, uzun ömürlü radyoaktif atığı azdır; ama gereken milyonlarca derecelik sıcaklık yüzünden kontrollü füzyonla elektrik üretimi henüz deneme aşamasındadır.

Fisyon ve füzyon
ÖzellikFisyonFüzyon
Ne olur?ağır çekirdek bölünürhafif çekirdekler birleşir
Örnek yakıturanyum-235hidrojen izotopları
Nerede?nükleer santrallerGüneş ve yıldızlar
Atıkuzun ömürlü radyoaktif atıkçok daha az
Durumelektrik üretiminde kullanılıyordeneme aşamasında

Artıları ve eksileri

  • Artılar: çalışırken CO₂ ve hava kirleticisi salmaz; çok az yakıtla çok enerji üretir; hava koşullarından bağımsız, sürekli üretim yapar; enerjide dışa bağımlılığı azaltabilir.
  • Eksiler: uzun süre radyoaktif kalan atıkların güvenle saklanması gerekir; Çernobil ve Fukuşima gibi kazalar geniş bölgeleri etkileyebilir; kurulum maliyeti yüksek, yapım süresi uzundur; uranyum madenciliğinin çevresel etkileri ve soğutma suyunun ısınması gibi sorunlar vardır.
Çözümlü örnek

Bir nükleer santralin dev soğutma kulelerinden sürekli beyaz bir bulut yükseliyor. Bu bulut nedir? Santral çalışırken CO₂ salar mı?

  1. Kulelerde reaktörden gelen ısıyı uzaklaştıran su buharlaşır; görülen bulut su buharıdır.
  2. Enerji yanma değil fisyonla üretildiği için çalışırken CO₂ salınmaz.
  3. Çevre sorunu bulutta değil, radyoaktif atıkta ve olası kazalardadır.

Cevap: su buharı; CO₂ salmaz

Çözümlü örnek

Bir fisyon zincirinde her bölünmeden çıkan nötronlardan yalnız 2'si yeni bölünme yapıyor. İlk basamakta 1 çekirdek bölünürse 5. basamakta kaç çekirdek bölünür? Kontrol çubukları bu sayıyı nasıl sabit tutar?

  1. Basamaklar: 1 → 2 → 4 → 8 → 16; 5. basamakta 16 bölünme.
  2. Sayı her basamakta iki katına çıktığı için denetlenmezse tepkime çığ gibi büyür.
  3. Kontrol çubukları fazla nötronları soğurur; her bölünmeden yalnız 1 nötronun yeni bölünme yapması sağlanınca tepkime sabit hızda sürer.

Cevap: 16; fazla nötronları soğurarak

✔ Doğru

  • Fisyon ağır çekirdeği böler (santral); füzyon hafif çekirdekleri birleştirir (Güneş).
  • Nükleer santral çalışırken CO2 salmaz ama radyoaktif atık bırakır.
  • Soğutma kulesinden çıkan, su buharıdır.

✘ Sık yapılan hata

  • Soğutma kulesindeki buharı kirletici duman sanmak.
  • Santrallerin füzyonla, Güneş'in fisyonla çalıştığını sanmak.
  • Nükleer enerjinin hiçbir çevre riski olmadığını sanmak.
Akılda kalsın: Fisyon “böl”, füzyon “birleştir”. Santraller uranyumu böler, Güneş hidrojeni birleştirir. Nükleer santral CO₂ salmaz ama atık bırakır; artı ile eksiyi birlikte tart.
Sınavda

Nasıl sorulurFisyon ile füzyonun karşılaştırılması, nükleer santrallerin çalışma ilkesi ve nükleer enerjinin bilim, toplum, çevre ve ekonomi açısından artıları ile eksileri sorulur.

TuzakSoğutma kulelerinden çıkan buharı kirletici duman sanmaktır; o su buharıdır. İkinci tuzak, santrallerin füzyonla çalıştığını ya da Güneş'in fisyonla ışıdığını sanmaktır; tersidir.

?Soru çöz

Nükleer enerjiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ C. Fisyonda ağır bir çekirdek nötron yakalayıp bölünür; açığa çıkan nötronlar zincir tepkimeyi sürdürür. A Güneş'in enerjisi hafif çekirdeklerin birleşmesinden, yani füzyondan gelir; B bugünkü santraller fisyonla çalışır, füzyon deneme aşamasındadır; D santraller çalışırken CO₂ salmaz, soğutma kulesindeki su buharını duman sanmak bu yanılgıyı doğurur.

▭Sen çöz çekirdekte korunum

235U + 1n → 140Xe + 94Sr + x 1n fisyonunda açığa çıkan nötron sayısı x = olur; uranyumun atom numarası 92, ksenonunki 54 olduğuna göre stronsiyumun atom numarası olur.

238340146
ÇEVRE · SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK

Sürdürülebilirlik: bugünün ihtiyacını yarının kaynağından çalmadan karşılamak

MEB 12. sınıf · Enerji kaynakları ve bilimsel gelişmeler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPolimer nedir, PE, PET, PVC, teflon ve kevlar nerelerde kullanılır, geri dönüşüm neden önemlidir?Bağlantılı konudan (Kimya her yerde). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Polimer, monomer denen küçük moleküllerin binlercesinin birbirine bağlanmasıyla oluşan dev moleküldür; bu birleşmeye polimerleşme, zincirde tekrarlanan birime mer denir. Polietilen poşet ve şişede, PET su şişesinde, PVC boru ve pencerede, teflon yapışmaz tavada, polistiren köpük ambalajda, kevlar çelik yelekte, kauçuk lastikte kullanılır. Polimer, kâğıt, cam ve metal geri dönüşümü ham madde ve enerji tasarrufu sağlar.

Polimerler ve geri dönüşüm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sürdürülebilir kalkınma nedir, enerji, plastik, kâğıt ve metal sektörlerinde kimya sürdürülebilirliğe nasıl katkı sağlar?

Kısa cevap: Sürdürülebilir kalkınma, bugünkü kuşakların ihtiyaçlarını gelecek kuşakların kendi ihtiyaçlarını karşılama olanağını tehlikeye atmadan karşılamaktır. Enerjide verimlilik ve yenilenebilir kaynaklar; plastikte azaltma, yeniden kullanma, geri dönüşüm ve biyobozunur malzemeler; kâğıtta geri dönüşüm; metallerde hurdanın geri kazanılması kaynakları ve enerjiyi korur. Karbon ayak izi bu etkinin bir ölçüsüdür.

Bir alüminyum içecek kutusu geri dönüştürüldüğünde, cevherden yeniden üretmek için gereken enerjinin çok küçük bir kısmıyla yeni bir kutu olarak rafa dönebilir.

Kaynaklar sonsuz değildir; atıkların doğaya verdiği zarar da birikir. Sürdürülebilir kalkınma, ekonomik gelişmeyi çevreyi korumak ve kaynakları gelecek kuşaklarla paylaşmak koşuluyla sürdürmektir. Kimya hem sorunun hem çözümün içindedir: daha az atık üreten süreçler, daha az enerji isteyen tepkimeler ve geri dönüştürülebilir malzemeler kimyanın işidir. Günlük faaliyetlerimizin atmosfere saldığı sera gazlarının CO₂ eşdeğeri cinsinden ölçüsüne karbon ayak izi denir; ulaşım, ısınma, beslenme ve tüketim alışkanlıklarımız bu izi belirler.

Sektörlerde sürdürülebilirlik
SektörSorunSürdürülebilir çözüm
Enerjifosil yakıtların tükenmesi, sera gazlarıverimlilik, yalıtım, yenilenebilir kaynaklar, yeşil hidrojen
Polimer (plastik)doğada çok uzun süre kalan atık, mikroplastikazalt, yeniden kullan, geri dönüştür; biyobozunur plastikler
Kâğıtorman kaybı, su ve enerji tüketimigeri dönüşüm, sürdürülebilir ormancılık, dijitalleşme
Metalcevherin tükenmesi, maden atıkları, yüksek enerjihurdanın geri kazanılması (alüminyum, demir, bakır), uzun ömürlü ürünler

Kimya her yerde sayfasında gördüğümüz polimerlerin çoğu doğada çok yavaş bozunur. Bu yüzden önce kullanımı azaltmak, sonra yeniden kullanmak, en son geri dönüştürmek gerekir. Mısır nişastası gibi bitkisel kaynaklardan üretilen biyobozunur plastikler uygun koşullarda mikroorganizmalarca parçalanabilir. Metaller niteliği bozulmadan defalarca geri dönüştürülebilir; Kimya ve elektrik sayfasında gördüğümüz gibi alüminyum cevherinden elektrolizle, çok enerji harcanarak üretildiği için geri kazanılması büyük enerji tasarrufu sağlar. Kâğıdın geri dönüştürülmesi ağaç kesimini, su ve enerji tüketimini azaltır.

azalt → yeniden kullan → geri dönüştür 2C8H18 + 25O2 → 16CO2 + 18H2OÖncelik sırası soldan sağadır: en iyi atık hiç oluşmayan atıktır. Benzinin bileşeni oktanın her molü 8 mol CO₂ verir.
Çözümlü örnek

Bir araç her kilometrede 0,05 mol oktan (C₈H₁₈) yakıyor (örnek değer). 40 km'lik bir yolculukta kaç gram CO₂ salar? (C: 12, O: 16 g/mol)

  1. Yakıt: 0,05 · 40 = 2 mol oktan.
  2. Her mol oktan 8 mol CO₂ verir: 16 mol CO₂.
  3. 16 · 44 = 704 g CO₂: bu yolculuğun karbon ayak izine katkısı.

Cevap: 704 g CO₂

Çözümlü örnek

I. Alışverişte bez çanta kullanmak, II. boş cam kavanozu saklayıp yeniden doldurmak, III. pet şişeyi geri dönüşüm kutusuna atmak. Bu davranışlar sürdürülebilirliğin hangi basamaklarına örnektir ve öncelik sırası nasıldır?

  1. I: poşet atığı hiç oluşmaz: azaltma.
  2. II: aynı eşya yeniden kullanılır: yeniden kullanım.
  3. III: atık ham maddeye döner ama işlem enerji ister: geri dönüşüm.

Cevap: azaltma, yeniden kullanım, geri dönüşüm; öncelik I, II, III

✔ Doğru

  • Sıra önemli: önce azalt, sonra yeniden kullan, en son geri dönüştür.
  • Metaller defalarca, kâğıt ve plastik sınırlı sayıda geri dönüşür.
  • Biyobozunur plastik uygun koşulda mikroorganizmalarca parçalanır.

✘ Sık yapılan hata

  • Geri dönüşümü sürdürülebilirliğin ilk adımı sanmak.
  • Biyobozunur plastiğin her ortamda hemen yok olduğunu sanmak.
  • Geri dönüşümün enerji gerektirmediğini sanmak.
Akılda kalsın: Sürdürülebilirliğin üç adımı: azalt, yeniden kullan, geri dönüştür; sıra önemlidir. Metaller defalarca, kâğıt ve plastik sınırlı sayıda geri dönüşür.
Sınavda

Nasıl sorulurSürdürülebilir kalkınmanın tanımı, enerji, polimer, kâğıt ve metal sektörlerindeki sürdürülebilir uygulamalar ve karbon ayak izini azaltan davranışlar sorulur.

TuzakGeri dönüşümü sürdürülebilirliğin ilk adımı sanmaktır; öncelik kullanımı azaltmak ve yeniden kullanmaktır, geri dönüşüm de enerji ister. İkinci tuzak, biyobozunur plastiğin her ortamda hemen yok olduğunu sanmaktır; uygun koşullarda mikroorganizmalarca parçalanır.

↕Sıralama pet şişenin geri dönüşümü

  1. Yıkanıp kırılarak küçük pullara ayrılır
  2. Granülden lif, şişe gibi yeni ürünler üretilir
  3. Atık ayrı toplama kutusunda biriktirilir
  4. Pullar eritilip granül hâline getirilir
  5. Tesiste plastik türüne göre ayrıştırılır

▭Sen çöz karbon ayak izi

Kilometrede 0,1 mol oktan (C₈H₁₈) yakan bir araç 10 km'de mol, yani g CO₂ salar. (C: 12, O: 16 g/mol)

83520,81644
BİLİM VE TOPLUM · NANOTEKNOLOJİ

Nanoteknoloji: milimetrenin milyonda biri ölçeğinde malzeme tasarımı

MEB 12. sınıf · Enerji kaynakları ve bilimsel gelişmeler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMadde cinsi, derişim ve temas yüzeyi tepkime hızını nasıl etkiler?Bağlantılı konudan (Tepkime hızı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Madde cinsi hızı etkiler: zıt yüklü iyonlar arasındaki tepkimeler anlık, çok sayıda kovalent bağın kırıldığı tepkimeler yavaştır. Derişim arttıkça birim hacimdeki çarpışma sayısı artar ve hız artar. Heterojen tepkimelerde katının temas yüzeyi büyüdükçe, örneğin toz hâline getirildikçe hız artar. Derişim ve temas yüzeyi aktifleşme enerjisini değiştirmez.

Madde cinsi, derişim, temas yüzeyi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Nanoteknoloji nedir, günlük hayatta hangi nanoteknoloji ürünleri kullanılır ve riskleri nelerdir?

Kısa cevap: Nanoteknoloji, boyutu yaklaşık 1–100 nanometre (1 nm = 10⁻⁹ m) olan yapıların tasarlanması, üretilmesi ve kullanılmasıdır. Bu ölçekte yüzey alanı büyüdüğü için maddeler farklı özellikler gösterir. Gümüş nanoparçacıklı antibakteriyel kumaşlar, titanyum dioksitli güneş kremleri, kir tutmayan yüzeyler, karbon nanotüp ve grafen malzemeler örnektir. Nanoparçacıklar canlı vücuduna kolay girebildiği için riskler de taşır.

Nilüfer yaprağının üstüne düşen su damlası yaprağı ıslatmadan yuvarlanır ve kiri de beraberinde götürür; sırrı yüzeydeki nanometre boyutlu çıkıntılardır.

1 nanometre metrenin milyarda biridir; bir saç telinin kalınlığı yaklaşık 80 000 nm, DNA sarmalının çapı yaklaşık 2 nm'dir. Boyutu kabaca 1–100 nm arasında olan yapıları tasarlayan, üreten ve kullanan bilim ve teknoloji alanına nanoteknoloji denir. Bu ölçekte maddenin özellikleri aynı maddenin büyük parçasından farklı olabilir: parçacık küçüldükçe atomların büyük bölümü yüzeyde kalır, yüzey alanı büyür. Tepkime hızı sayfasında gördüğümüz gibi yüzey büyüdükçe tepkimeler hızlanır; renk, iletkenlik ve dayanıklılık da değişebilir. Karbon kimyasına giriş sayfasında gördüğümüz fulleren, nanotüp ve grafen bu alanın temel malzemelerindendir.

Ölçek logaritmiktir: her çentik bir öncekinin 10 katıdır. Değerler yaklaşıktır.Görsel: Sınav Defteri
Günlük hayatta nanoteknoloji
UygulamaNanomalzemeNe sağlar?
Antibakteriyel çorap, yara örtüsügümüş nanoparçacıklarbakteri üremesini engeller
Güneş kremititanyum dioksit, çinko oksit nanoparçacıklarıUV ışınlarını engeller, ciltte beyaz iz bırakmaz
Kir tutmayan yüzeylerlotus etkili nano kaplamalarsu ve kir tutunamaz
Hafif ve sağlam malzemekarbon nanotüp, grafenspor malzemesi, elektronik, araç parçaları
İlaç taşımananoparçacık taşıyıcılarilacı hedef dokuya ulaştırır

Nanoteknoloji tıpta, enerjide (daha verimli güneş pilleri ve aküler), elektronikte ve çevre temizliğinde (su arıtma filtreleri) yeni olanaklar sunar. Ama aynı küçüklük bir risk de taşır: nanoparçacıklar solunum yoluyla ya da deriden canlı vücuduna kolayca girebilir; sulara karışınca canlılar üzerinde zehirli etkiler gösterebilir, toprakta birikince bitkilerin büyümesini engelleyebilir. Bu yüzden nanoteknoloji ürünlerinin üretimi ve atıkları dikkatle denetlenmelidir.

1 nm = 10−9 m = 10−6 mm küpte yüzey/hacim = 6/aa: küpün kenarı. Kenar 10 kat küçülürse yüzey/hacim oranı 10 kat büyür.
Çözümlü örnek

Kalınlığı yaklaşık 80 000 nm olan bir saç teli kaç milimetredir? Boyutu 50 nm olan bir nanoparçacık kaç metredir?

  1. 80 000 nm = 8·10⁴ · 10⁻⁹ m = 8·10⁻⁵ m = 0,08 mm.
  2. 50 nm = 50 · 10⁻⁹ m = 5·10⁻⁸ m.

Cevap: 0,08 mm; 5·10⁻⁸ m

Çözümlü örnek

Kenarı 1000 nm olan bir küp, kenarı 50 nm olan küçük küplere bölünüyor. Kaç küp oluşur ve toplam yüzey kaç katına çıkar? Bu durum nanoparçacıkların neden daha tepkin olduğunu nasıl açıklar?

  1. Her kenar 1000/50 = 20 parçaya bölünür: 20³ = 8000 küp.
  2. Bir küçük küpün yüzeyi büyük küpünkünün 1/400'ü; 8000 küpün toplamı 8000/400 = 20 kat.
  3. Yüzeydeki atom sayısı 20 kat artar; tepkimeler yüzeyde gerçekleştiği için nanoparçacık çok daha tepkindir.

Cevap: 8000 küp; yüzey 20 katına çıkar

✔ Doğru

  • 1 nm = 10−9 m.
  • Nano ölçekte yüzey alanı büyür; tepkinlik, renk, dayanıklılık değişebilir.
  • Nanoparçacıkların canlılara ve çevreye etkileri de değerlendirilir.

✘ Sık yapılan hata

  • Nano ölçekteki maddeyi iri parçasıyla aynı özellikte sanmak.
  • Nanoteknolojiyi yalnız yararlı görmek.
  • Nanometreyi 10−6 m sanmak (o mikrometredir).
Akılda kalsın: Nano = 10⁻⁹. Küçült, yüzeyi büyüt: aynı madde nano ölçekte daha tepkin, bazen farklı renkte ve daha dayanıklıdır. Küçüklük hem gücü hem riski getirir.
Sınavda

Nasıl sorulurNanoteknolojinin tanımı ve ölçeği, verilen ürünlerden hangisinin nanoteknoloji uygulaması olduğu, nanoparçacıkların farklı özelliklerinin nedeni ve çevresel riskleri sorulur.

TuzakNano ölçekteki maddenin büyük parçasıyla aynı özellikleri taşıdığını sanmaktır; yüzey alanı büyüdüğü için özellikler değişebilir. İkinci tuzak, nanoteknolojiyi yalnız yararlı görmektir; nanoparçacıkların canlılara ve çevreye zararları da değerlendirilir.

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi bir nanoteknoloji uygulaması değildir?

✓ B. Ham petrolün ayrımsal damıtılması, bileşenlerin kaynama noktası farkına dayanan geleneksel bir ayırma yöntemidir; nanometre ölçeğinde malzeme tasarımı içermez. A gümüşün, C titanyum dioksitin nano boyutta kazandığı özelliklerden, D yüzeydeki nano çıkıntılardan yararlanır; üçü de nanoteknoloji ürünüdür.

▭Sen çöz nano ölçek

1 nm = 10 üssü metredir. 80 000 nm, mm eder. Kenarı 100 nm olan bir küp, kenarı 10 nm olan küplere bölünürse toplam yüzey katına çıkar.

−90,0810−6100

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

36 g glikoz (C₆H₁₂O₆) tamamen fermente edildiğinde kaç gram etanol oluşur? (C₆H₁₂O₆: 180, C₂H₅OH: 46, CO₂: 44 g/mol)

✓ A. 36/180 = 0,2 mol glikoz; her mol glikoz 2 mol etanol verir: 0,4 · 46 = 18,4 g. B katsayı 2'yi unutup 0,2 mol etanol almaktan; C glikozun bütün kütlesinin etanole dönüştüğünü sanmaktan; D etanol yerine aynı moldeki CO₂'nin kütlesini (0,4 · 44) hesaplamaktan çıkar.Kaynak: Organik bileşikler · Etanol ve metanol

?Soru 2

2-propanol yükseltgendiğinde oluşan ürün aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. 2-propanol ikincil alkoldür; yükseltgenince karbonil iki karbon arasında kalır ve keton (aseton, propanon) oluşur. A propanal birincil 1-propanolün ürünüdür; B karboksilik asit yalnız birincil alkolden aldehit üzerinden oluşur, keton yükseltgenmez; C 1-propanol bir yükseltgenme ürünü değil, 2-propanolün izomeridir.Kaynak: Organik bileşikler · Aldehitler ve ketonlar

?Soru 3

6 g asetik asit yeterli etanolle tamamen esterleşseydi kaç gram etil asetat oluşurdu? (CH₃COOH: 60, C₂H₅OH: 46, CH₃COOC₂H₅: 88 g/mol)

✓ C. 6/60 = 0,1 mol asit, 1 : 1 oranla 0,1 mol etil asetat verir: 0,1 · 88 = 8,8 g. A ürünün kütlesini asidin kütlesine eşit sanmaktan; B harcanan etanolün kütlesini (0,1 · 46) yazmaktan; D asit ve alkol kütlelerini toplayıp ayrılan suyu (1,8 g) çıkarmamaktan çıkar.Kaynak: Organik bileşikler · Esterler ve sabun eldesi

?Soru 4

Benzen halkasına –OH grubu bağlı olan, ilk antiseptiklerden biri olarak kullanılmış ve bakalit gibi plastiklerin ham maddesi olan aromatik bileşik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Benzen halkasına –OH bağlı bileşik fenoldür; antiseptik ve bakalit ham maddesidir. A toluen –CH₃ taşır ve çözücüdür; B anilin –NH₂ taşır ve boyar madde ham maddesidir; D naftalin iki halkalıdır ve güve kovucudur. Halkaya bağlı grup karıştırılmıştır.Kaynak: Hidrokarbonlar · Aromatik bileşikler

?Soru 5

Mol kütlesi 58 g/mol olan düz zincirli bir alkanın molekül formülü nedir? (H: 1, C: 12 g/mol)

✓ B. Alkanda M = 14n + 2: 58 = 14n + 2, n = 4, C₄H₁₀ (bütan). A alken genel formülünü (14n) kullanıp sonucu 4'e yuvarlamaktan; C 58'i karbonun kütlesine (12) bölüp 5'e yuvarlamaktan; D alkin genel formülünü kullanmaktan çıkar.Kaynak: Hidrokarbonlar · Hidrokarbon türleri

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi organik bir bileşiktir?

✓ D. Metanol, karbonun hidrojen ve oksijenle kovalent bağlarla oluşturduğu yanıcı bir bileşiktir. A, B ve C karbon içerse de anorganik sayılır: CO₂ bir oksit, Na₂CO₃ bir karbonat, KCN bir siyanür tuzudur. Bu şıkları seçtiren, karbon içeren her bileşiğin organik olduğu yanılgısıdır.Kaynak: Karbon kimyasına giriş · Organik ve anorganik bileşikler

?Soru 7

Etin (C₂H₂) molekülünün Lewis yapısında kaç tane bağ yapan elektron çifti vardır?

✓ B. H–C≡C–H: iki C–H tekli bağı 2 çift, C≡C üçlü bağı 3 çift; toplam 5 bağ yapan çift, ortaklanmamış çift yok. A üçlü bağı tek bir çift gibi sayıp yalnız bağ çizgilerinin sayısına bakmaktan; C bağ yapan elektron sayısını (10) çift sayısı sanmaktan; D üçlü bağı ikili bağ sanmaktan çıkar.Kaynak: Karbon kimyasına giriş · Lewis formülleri

?Soru 8

Basit formülü CH olan bir hidrokarbonun mol kütlesi 78 g/mol'dür. Bu bileşiğin molekül formülü nedir? (H: 1, C: 12 g/mol)

✓ C. CH'nin formül kütlesi 13; n = 78/13 = 6, molekül formülü C₆H₆. A basit formülü aynı olan ama mol kütlesi 26 olan başka bir maddeyi seçmekten; B 78'i C₂H₂'nin kütlesine (26) bölüp çıkan 3'ü basit formüle uygulamaktan; D n'yi doğru bulup hidrojeni karbonun iki katı yazmaktan çıkar.Kaynak: Karbon kimyasına giriş · Basit formül ve molekül formülü

?Soru 9

Aşağıdaki alkollerden hangisi ikincil alkoldür?

✓ C. 2-bütanolde OH'nin bağlı olduğu karbon iki karbona (CH₃ ve C₂H₅) bağlıdır: ikincil. A 1-propanolde α-karbonu tek karbona bağlıdır, birincildir; B'de α-karbonu üç karbona bağlıdır, üçüncüldür; D etilen glikol iki OH'li bir dialkoldür, “iki” sözcüğü ikincil kavramıyla karıştırılmıştır.Kaynak: Organik bileşikler · Alkollerin sınıflandırılması

?Soru 10

32 g CaC₂ yeterli suyla tamamen tepkimeye girdiğinde normal şartlarda kaç litre asetilen oluşur? (C: 12, Ca: 40 g/mol)

✓ B. 32/64 = 0,5 mol CaC₂; 1 mol CaC₂'den 1 mol C₂H₂ çıkar: 0,5 · 22,4 = 11,2 L. A CaC₂'yi 1 mol sanmaktan (mol kütlesini 32 almaktan); C mol sayısını bir kez daha ikiye bölmekten; D sudaki katsayı 2'yi asetilene uygulamaktan çıkar.Kaynak: Hidrokarbonlar · Asetilen (etin)
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Kimya soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →