Asitler ve bazlar: ekşi ile kaygan, pH ile ölçülür
MEB 10. sınıf · Asitler, bazlar ve tuzlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKütlece yüzde, hacimce yüzde ve ppm derişimi nedir, nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Karışımlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Derişim, çözeltideki çözünen miktarını belirtir. Çözüneni çok olan çözelti derişik, az olan seyreltiktir. Kütlece yüzde, 100 g çözeltideki çözünenin gram cinsinden kütlesidir; hacimce yüzde, 100 mL çözeltideki çözünenin mililitre cinsinden hacmidir. Çok seyreltik çözeltilerde ppm (milyonda bir) kullanılır: 1 kg çözeltideki çözünenin miligram cinsinden kütlesi.
✎Konu anlatımı
Asit ve bazların özellikleri nelerdir, pH değeri ne anlama gelir?
Kısa cevap: Asitlerin sulu çözeltileri ekşi tatlıdır, aşındırıcıdır ve mavi turnusolü kırmızıya çevirir; limon suyu ve sirke asidiktir. Bazların çözeltileri acı tatlıdır, ele kayganlık hissi verir ve kırmızı turnusolü maviye çevirir; sabun ve kireç bazik özellik gösterir. 25 °C'de pH 7 nötr, 7'den küçük değerler asidik, 7'den büyük değerler baziktir.Limon diş minesini aşındırır, sabunlu el kayar, kırmızı lahana suyu sirkede pembeye, çamaşır sodasında yeşile döner.
Asit ve bazları ilk tanıma yolu günlük gözlemlerdir. Asitler ekşi tatlıdır ve bazı metalleri, mermeri aşındırır. Bazlar acı tatlıdır; sabun, kireç ve deterjan çözeltileri ele kayganlık hissi verir, çünkü deri yüzeyindeki yağlarla tepkimeye girerler. Kimya laboratuvarında hiçbir maddenin tadına bakılmaz; asit ile bazı ayırt etmenin güvenli yolu indikatör kullanmaktır.
İndikatör ve pH
İndikatör, asidik ya da bazik ortamda farklı renk alan maddedir. Turnusol kâğıdı asitte kırmızı, bazda mavi olur; fenolftalein asidik ve nötr ortamda renksiz, bazik ortamda pembedir. Kırmızı lahana suyu, siyah çay ve üzüm suyu gibi doğal maddeler de renk değiştirir: çaya limon damlatınca renginin açılması bundandır. Bir çözeltinin ne kadar asidik ya da bazik olduğunu ise pH değeri söyler; pH kâğıdı ya da pH metre ile ölçülür.
| Özellik | Asit | Baz |
|---|---|---|
| Tat (yalnız günlük gözlem) | ekşi | acı |
| Dokunma | yakıcı, aşındırıcı | kaygan; derişikse yakıcı |
| Turnusol | maviyi kırmızıya çevirir | kırmızıyı maviye çevirir |
| Fenolftalein | renksiz | pembe |
| pH (25 °C) | 7'den küçük | 7'den büyük |
| Örnek | limon, sirke, tuz ruhu, mide öz suyu | sabun, kireç, çamaşır suyu, sud kostik |
pH değerleri X: 2, Y: 7, Z: 12 olan üç çözelti var. Hangisi kırmızı turnusolü maviye çevirir, hangisine fenolftalein damlatılınca pembe renk görülür, hangisi nötrdür?
- pH 7'den büyük olan Z baziktir: kırmızı turnusolü maviye çevirir ve fenolftaleini pembe yapar.
- X (pH 2) asidiktir; mavi turnusolü kırmızıya çevirir, fenolftaleinde renk vermez.
- Y (pH 7) nötrdür.
Cevap: Z her iki gözlemde de; Y nötr
Bir şampuan şişesinde “pH 5,5” yazıyor. Bu ürün asidik midir, bazik midir? Saf sudan daha mı asidiktir?
- 5,5, 7'den küçüktür: ürün hafif asidiktir.
- Saf suyun pH'ı 7'dir; pH ne kadar küçükse asitlik o kadar fazladır, şampuan saf sudan daha asidiktir.
Cevap: hafif asidik; saf sudan daha asidik
✔ Doğru
- Asit mavi turnusolü kırmızıya, baz kırmızı turnusolü maviye çevirir.
- Fenolftalein yalnız bazik ortamda pembedir.
- pH < 7 asidik, pH > 7 bazik; 7'den uzaklaştıkça etki güçlenir.
✘ Sık yapılan hata
- Fenolftaleinin asitte de renk verdiğini sanmak.
- pH'ı 2 olan çözeltiyi pH'ı 5 olandan daha az asidik sanmak.
- Bilinmeyen çözeltinin asitliğini tadına bakarak anlamaya çalışmak.
Nasıl sorulurVerilen özelliklerin asit mi baz mı olduğu, indikatör renkleri ya da pH değerlerine göre sıralama sorulur.
TuzakFenolftaleinin asitte de renk verdiğini sanmaktır; fenolftalein yalnız bazik ortamda pembedir. İkinci tuzak, pH sayısı büyüdükçe asitliğin arttığını düşünmektir; tersidir.
▭Boşluk doldurma
Asitler mavi turnusol kâğıdını çevirir. Fenolftalein ortamda pembe renk alır. 25 °C'de pH'ı olan çözelti nötrdür.
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi bazların özelliklerinden biri değildir?