Simyadan kimyaya: altın arayışından bilimsel yönteme
MEB 9. sınıf · Kimya bilimi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Simya ile kimya arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Simya, değersiz metalleri altına çevirmeyi ve ölümsüzlük iksirini bulmayı amaçlayan, deneme-yanılmaya dayanan ve kuramsal temeli olmayan bir uğraştı. Kimya ise maddenin yapısını, özelliklerini ve değişimlerini gözlem, deney, ölçme ve tekrarlanabilir sonuçlarla inceleyen bilimdir. Simyacıların geliştirdiği damıtma, süzme ve kristallendirme gibi teknikler kimyaya miras kaldı.Simyacılar yüzyıllarca kurşunu altına çevirmeye çalıştı ve hiç başaramadı; ama bu uğraşta kullandıkları imbik, bugün hâlâ damıtma düzeneklerinin atasıdır.
Simya, kimyanın bilim olmadan önceki hâlidir. Simyacıların iki büyük hedefi vardı: kurşun, bakır gibi değersiz metalleri altına dönüştürmek ve insanı hastalıktan, yaşlılıktan kurtaracak ölümsüzlük iksirini (abıhayat) bulmak. Bu hedeflere deneme-yanılma ile ilerlediler. Deneylerin sonucu tartılmaz, kayıt altına alınıp başkalarıyla paylaşılmaz, çoğu zaman bir sır gibi saklanırdı. Bu yüzden bir simyacının bulduğunu bir başkası sınayamaz, bilgi birikerek bir kurama dönüşemezdi.
Neden simyaya bilim denmez? Çünkü bilimin üç şartını taşımaz: ölçme (sonuç sayıyla ifade edilir), tekrarlanabilirlik (aynı koşulda herkes aynı sonucu bulur) ve kuram (gözlemler bir açıklamaya bağlanır). Kimya bu üç şartı taşıyan, bilimsel yöntemi kullanan bir bilimdir.
Simyanın mirası boşa gitmedi
Simyacılar altını bulamadı ama yolda çok şey buldu. Damıtma, süzme, buharlaştırma, kristallendirme ve özütleme gibi ayırma teknikleri; imbik, fırın, kroze gibi araçlar; barut, cam, seramik, boya, alaşım ve ilaç yapımı onların birikimidir. Kimya, bu birikimi bilimsel yöntemle yeniden düzenleyerek doğdu.
- Mezopotamya ve Mısır: bakır ve tunç işleme, boya, cam, mumyalama maddeleri.
- Çin ve Hint: barut, porselen, çelik yapımı, bitkisel boyalar.
- Yunan: maddenin neyden yapıldığına dair ilk düşünceler (element ve atom fikri).
- Orta Asya Türkleri: maden işleme, demircilik, kök boya.
- İslam uygarlığı: laboratuvar, deney ve sınıflandırma; asitlerin elde edilmesi.
Düşünceden ölçmeye: yedi isim
| İsim | Katkısı | Neden önemli? |
|---|---|---|
| Empedokles | her şey toprak, su, hava ve ateşten oluşur | maddeyi “temel yapı taşlarıyla” açıklama fikri |
| Demokritos | madde bölünemeyen taneciklerden (atomos) oluşur | atom fikrinin kaynağı; ama deneye değil düşünceye dayanır |
| Aristo | dört element + dört nitelik (sıcak, soğuk, kuru, yaş); atomu kabul etmedi | elementlerin birbirine dönüşebileceği fikri simyacıları yüzyıllarca altın aramaya yöneltti |
| Câbir bin Hayyan | deneyi yöntem hâline getirdi; nitrik asit, sülfürik asit, hidrojen klorür ve kral suyunu elde etti; imbiği geliştirdi | deneysel kimyanın öncüsü |
| Ebubekir er-Râzî | maddeleri hayvansal, bitkisel ve mineral diye sınıflandırdı; kostik soda ve gliserini elde etti; alkolü tıpta antiseptik olarak kullandı | simyayı tıbbın hizmetine sundu |
| Robert Boyle | elementi “daha basit maddelere ayrılamayan saf madde” diye tanımladı; gazlarda basınç-hacim ilişkisini buldu | kimyayı simyadan ayırıp deney ve ölçmeye dayalı bir bilim yaptı |
| Antoine Lavoisier | kapalı kapta tartım yaparak kütlenin korunumunu gösterdi; yanmada oksijenin rolünü açıkladı | nicel (ölçmeye dayalı) kimyanın kurucusu |
Bir araştırmacı aynı deneyi farklı günlerde beş kez yapıyor, her seferinde maddeleri deneyden önce ve sonra tartıyor, sonuçları defterine yazıp başka araştırmacılarla paylaşıyor. Bu çalışma simyanın mı kimyanın mı özelliğini taşır?
- Deneyin beş kez tekrarlanması tekrarlanabilirlik şartını sağlar.
- Maddelerin tartılması sonucun sayıyla ifade edilmesi, yani ölçmedir.
- Sonuçların paylaşılması, başkalarının sınamasına açık olmak demektir; simyacılar ise bilgilerini saklardı.
Cevap: kimya (bilimsel yöntem)
I. Elementi daha basit maddelere ayrılamayan saf madde olarak tanımlamak, II. Kral suyunu elde etmek, III. Kapalı kapta tartım yaparak kütlenin değişmediğini göstermek. Bu çalışmalar sırasıyla kime aittir?
- Element tanımı kimyayı simyadan ayıran adımdır: Robert Boyle.
- Asitleri ve kral suyunu elde eden, deneyi yöntem hâline getiren: Câbir bin Hayyan.
- Kapalı kapta tartım ve kütlenin korunumu: Lavoisier.
Cevap: Boyle, Câbir bin Hayyan, Lavoisier
✔ Doğru
- Damıtma, süzme ve kristallendirme simyadan kimyaya kalan tekniklerdir.
- Demokritos'un atomu deneye değil düşünceye dayanan bir çıkarımdır.
- Kimyayı simyadan ayıran: ölçmek, tekrarlamak, açıklamak.
✘ Sık yapılan hata
- “Simya hiçbir şey üretmedi” deyip mirasını yok saymak.
- Demokritos'un atomu deneyle kanıtladığını sanmak.
- Değersiz metali altına çevirmeyi kimyanın amacı saymak.
Nasıl sorulurBilim insanı–katkı eşleştirmesi ya da “Aşağıdakilerden hangisi simyanın özelliklerinden biri değildir?” kalıbı gelir.
TuzakSimyayı tamamen işe yaramaz saymaktır: damıtma, süzme, kristallendirme gibi teknikler simyacıların mirasıdır. Bir başka tuzak, Demokritos'un atom fikrini deneysel bir buluş sanmaktır; bu düşünceye dayalı bir çıkarımdı.
Sınavda işaretleelement tanımı Boyle, kütlenin korunumu Lavoisier, kral suyu ve imbik Câbir bin Hayyan.
⇄Bilgi eşleştirme kim, ne yaptı?
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi simyanın özelliklerinden biri değildir?