Kimyasal tepkimeler: denkleştirme, tepkime türleri, sınırlayıcı bileşen, verim

Tepkime denklemini denkleştirmeyi, beş temel tepkime türünü ve denklem üzerinden kütle, mol, hacim, sınırlayıcı bileşen ve verim hesaplarını çözümlü örneklerle anlatıyoruz.

6 durakTYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
TEPKİME · DENKLEŞTİRME

Tepkime denklemi: atomların muhasebesi

MEB 10. sınıf · Kimyanın temel kanunları ve kimyasal hesaplamalar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKütlenin korunumu kanunu nedir, açık kapta kütle neden değişir?Bağlantılı konudan (Mol kavramı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kütlenin korunumu kanununa göre kapalı bir sistemde gerçekleşen kimyasal tepkimede girenlerin toplam kütlesi ürünlerin toplam kütlesine eşittir; atomlar yok olmaz, yalnızca yeniden düzenlenir. Lavoisier bunu kapalı kapta tartım yaparak gösterdi. Açık kapta kütle değişiyormuş gibi görünürse ya bir gaz kaçmıştır ya da havadan bir gaz tepkimeye katılmıştır.

Kütlenin korunumu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kimyasal tepkime denklemi nasıl denkleştirilir?

Kısa cevap: Kimyasal tepkime denklemi, girenleri okun soluna, ürünleri sağına yazar; fiziksel hâller (k), (s), (g), (suda) ile gösterilir. Denkleştirmede her elementin atom sayısı iki tarafta eşitlenir; bunun için yalnız formüllerin önündeki katsayılar değiştirilir, indisler asla değiştirilmez. Önce bir kez geçen atomlar, en son hidrojen ve oksijen denkleştirilir; katsayılar en küçük tam sayılara indirilir.

Bir tarif “2 yumurta, 1 su bardağı süt” der; tepkime denklemi de atomlar için yazılmış bir tariftir.

Bir tepkimenin gerçekleştiğini renk değişimi, gaz çıkışı, çökelti oluşumu, ısı ya da ışık açığa çıkması gibi gözlemlerden anlarız. Bu değişimi sembollerle anlatan ifadeye tepkime denklemi denir. Mol kavramı sayfasında gördüğümüz kütlenin korunumu, denklemin dengeli yazılmasını zorunlu kılar: her tür atomdan okun iki yanında aynı sayıda olmalıdır.

CH4(g) + 2O2(g) → CO2(g) + 2H2O(s)Girenler (tepkenler) solda, ürünler sağda. Katsayı 1 ise yazılmaz.
Katsayılar molekül sayısını, indisler molekülün kimliğini belirler. H₂O'yu H₂O₂ yapmak denklemi değil, maddeyi değiştirir.Görsel: Sınav Defteri

Denkleştirme dört adımda

  • Formülleri doğru yaz; bir daha dokunma.
  • Her iki tarafta yalnız bir maddede geçen elementlerden başla (genellikle metaller ve C).
  • Hidrojeni, sonra oksijeni denkleştir; oksijen yarımlı çıkarsa bütün katsayıları 2 ile çarp.
  • Son kontrol: her atomu say; katsayılar en küçük tam sayılar mı?
Çözümlü örnek

Propanın yanma tepkimesini denkleştir: C3H8 + O2 → CO2 + H2O

  1. C: solda 3 → CO2'nin katsayısı 3.
  2. H: solda 8 → H2O'nun katsayısı 4 (4 · 2 = 8).
  3. O: sağda 3 · 2 + 4 · 1 = 10 → O2'nin katsayısı 5.

Cevap: C₃H₈ + 5O₂ → 3CO₂ + 4H₂O

Çözümlü örnek

Al + O2 → Al2O3 tepkimesini en küçük tam sayılarla denkleştir; katsayılar toplamı kaçtır?

  1. O: solda 2, sağda 3; ortak kat 6 → 3O2 ve 2Al2O3.
  2. Al: sağda 2 · 2 = 4 → solda 4Al.
  3. Denklem: 4Al + 3O2 → 2Al2O3; toplam 4 + 3 + 2 = 9.

Cevap: 9

✔ Doğru

  • Denkleştirirken yalnız katsayıları değiştir; indise dokunma.
  • Sıra: tek geçen atom → H → O.
  • Tepkimede atom ve kütle korunur; molekül sayısı korunmayabilir.

✘ Sık yapılan hata

  • Suyu denkleştirmek için H2O'yu H2O2 yapmak.
  • Girenlerle ürünlerin toplam molekül sayısını eşitlemeye çalışmak.
  • En küçük tam sayılar sorulunca kesirli katsayı bırakmak.
Akılda kalsın: Katsayıyı oynat, indise dokunma. Sıra: tek geçen atom → H → O. Oksijen tek sayıda kalırsa her şeyi ikiyle çarp. Denkleştirilmiş tepkimede atom ve kütle korunur, molekül sayısı korunmayabilir.
Sınavda

Nasıl sorulurDenkleştirilmemiş bir denklem verilir, bir maddenin katsayısı ya da katsayılar toplamı sorulur; ya da “tepkimede hangisi korunur?” diye sorulur.

TuzakDenkleştirirken indisi değiştirmektir. İkinci tuzak, molekül sayısının da korunduğunu sanmaktır: 2H2 + O2 → 2H2O'da 3 molekül 2 moleküle dönüşür.

▭Boşluk doldurma katsayıları yaz

C2H6 + O2 → CO2 + H2O

274635

?Soru çöz

Denkleştirilmiş bir kimyasal tepkimede aşağıdakilerden hangisi her zaman korunur?

✓ B. Atomlar tepkimede yok olmaz, yalnız yeniden düzenlenir; her elementin atom sayısı (ve toplam kütle) korunur. A ve C atom sayısıyla karıştırılmıştır: 2H2 + O2 → 2H2O'da 3 mol molekülden 2 mol oluşur; D gaz girenlerden sıvı ürün oluşabilir.
TEPKİME · TÜRLER

Yanma, sentez ve analiz: birleşmek, ayrışmak, oksijenle tepkime

MEB 10. sınıf · Kimyanın temel kanunları ve kimyasal hesaplamalar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSabit oranlar kanunu nedir, artan madde nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Mol kavramı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sabit oranlar kanununa göre bir bileşiği oluşturan elementlerin kütleleri arasındaki oran, bileşik nasıl ve nerede elde edilirse edilsin sabittir. Suda hidrojenin oksijene kütle oranı 1/8, FeS'te demirin kükürde oranı 7/4'tür. Elementler bu orandan farklı miktarlarda karıştırılırsa fazla olanın bir kısmı artar; oluşan ürünün miktarını az olan element belirler.

Sabit oranlar kanunu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yanma, sentez ve analiz tepkimeleri nedir, örnekleri nelerdir?

Kısa cevap: Yanma, bir maddenin oksijenle tepkimesidir; karbon ve hidrojen içeren maddeler tamamen yanınca CO₂ ve H₂O oluşur. Sentez (oluşum), iki ya da daha çok maddenin birleşip tek ürün oluşturmasıdır (2H₂ + O₂ → 2H₂O). Analiz (ayrışma), bir maddenin iki ya da daha çok maddeye ayrılmasıdır (CaCO₃ → CaO + CO₂). Bir tepkime aynı anda birden çok türe girebilir.

Bir mum yanarken, bir tuz kristali oluşurken ya da kireç ocağında taş pişerken hep aynı soru sorulur: atomlar birleşiyor mu, ayrılıyor mu?

Tepkimeleri türlerine ayırmak, ürünü tahmin etmeyi kolaylaştırır. Bu sayfada beş temel türü göreceğiz: yanma, sentez, analiz, asit-baz ve çözünme-çökelme. İlk üçü giren ve ürün sayısına ya da oksijene bakılarak tanınır.

Üç tepkime türü
TürGenel kalıpÖrnek
Yanmamadde + O2 → oksit(ler)CH4 + 2O2 → CO2 + 2H2O · 2Mg + O2 → 2MgO
Sentez (oluşum)A + B → AB (tek ürün)N2 + 3H2 → 2NH3 · CaO + H2O → Ca(OH)2
Analiz (ayrışma)AB → A + B (tek giren)CaCO3 → CaO + CO2 · 2H2O → 2H2 + O2 (elektroliz)

Yanma: oksijen olmadan olmaz

Yanma için yanıcı madde, oksijen ve tutuşma sıcaklığı birlikte gerekir; biri kesilince yangın söner. Karbon ve hidrojen içeren yakıtlar (odun, doğal gaz, benzin) oksijen bol olduğunda tam yanar ve CO2 ile H2O verir. Oksijen yetersizse eksik yanma olur ve zehirli CO oluşur; sobalı evlerdeki zehirlenmelerin nedeni budur. Metaller yanınca metal oksitleri oluşur. Yanma tepkimelerinin çoğu ısı ve ışık verir.

Neden “sentez” ile “yanma” aynı tepkimede buluşabilir? Hidrojenin yanması (2H2 + O2 → 2H2O) hem oksijenle tepkime olduğu için yanma, hem iki maddeden tek ürün oluştuğu için sentezdir. Türler birbirini dışlamaz.

Çözümlü örnek

I. 2KClO3 → 2KCl + 3O2 II. S + O2 → SO2 III. C2H5OH + 3O2 → 2CO2 + 3H2O tepkimelerinin türlerini belirle.

  1. I: tek giren, iki ürün → analiz.
  2. II: oksijenle tepkime ve tek ürün → hem yanma hem sentez.
  3. III: oksijenle tepkime, iki ürün → yanma (sentez değil, ürün tek değil).

Cevap: I analiz; II yanma ve sentez; III yanma

Çözümlü örnek

Kapalı ve havası az bir odada çalışan sobada odun yanıyor. Hangi zararlı ürün oluşabilir, neden?

  1. Oksijen azaldıkça karbon CO2'ye kadar yükseltgenemez.
  2. Eksik yanma ürünü olarak karbon monoksit (CO) oluşur.
  3. CO renksiz ve kokusuzdur; kandaki hemoglobine bağlanarak zehirler.

Cevap: CO (eksik yanma)

✔ Doğru

  • Sentez: çok → bir; analiz: bir → çok; yanma: O2 ile.
  • H2'nin yanması hem yanma hem sentez tepkimesidir.
  • C ve H içeren yakıt tam yanınca CO2 + H2O verir.

✘ Sık yapılan hata

  • Bir tepkimeyi yalnız tek türe koymak.
  • Kükürt ya da magnezyum yanınca da CO2 çıktığını sanmak.
  • Eksik yanmanın ürünü CO'yu tam yanma ürünü saymak.
Akılda kalsın: Sentez: çok → bir. Analiz: bir → çok. Yanma: + O2. Organik yakıt tam yanarsa CO2 + H2O, eksik yanarsa CO çıkar. Bir tepkime birden çok türe girebilir.
Sınavda

Nasıl sorulurDenklemler verilir, türleri eşleştirilir; ya da bir yakıtın tam yanma ürünleri sorulur.

TuzakBir tepkimenin yalnız tek türe girebileceğini sanmaktır: hidrojenin yanması aynı zamanda sentezdir. İkinci tuzak, her yanmanın CO2 ve su verdiğini düşünmektir; yalnız karbon ve hidrojen içeren maddeler bunu verir, kükürt SO2, magnezyum MgO verir.

⇄Bilgi eşleştirme tepkime → tür

?Soru çöz

CxHy formüllü bir hidrokarbon oksijence zengin ortamda tamamen yakıldığında oluşan ürünler aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

✓ D. Oksijen bolken karbon CO2'ye, hidrojen H2O'ya dönüşür: tam yanma. C eksik yanmanın ürünüdür, oksijen yetersizken oluşur; A hidrojenin de yanmadığı sanılmış; B karbonun is olarak kaldığı, çok yetersiz oksijenli durumdur.
TEPKİME · ÇÖKELME

Asit-baz ve çözünme-çökelme: iyonların buluşması

MEB 10. sınıf · Kimyanın temel kanunları ve kimyasal hesaplamalar · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİyonik bağ nasıl oluşur, iyonik bileşiklerin formülü nasıl yazılır?Bağlantılı konudan (İyonik ve metalik bağ). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İyonik bağ, metal atomlarının ametal atomlarına elektron aktarmasıyla oluşan zıt yüklü iyonlar arasındaki elektrostatik çekimdir. Na bir elektron verip Na⁺, Cl bir elektron alıp Cl⁻ olur ve iyonlar NaCl örgüsünde dizilir. Formül yazarken toplam artı yük toplam eksi yüke eşitlenir: Mg²⁺ ve Cl⁻ iyonlarından MgCl₂, Al³⁺ ve O²⁻ iyonlarından Al₂O₃ oluşur.

İyonik bağ ve formül yazma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Nötralleşme ve çözünme-çökelme tepkimeleri nedir, kurşun(II) iyodür nasıl çöker?

Kısa cevap: Asit-baz (nötralleşme) tepkimesinde asidin H⁺ iyonları ile bazın OH⁻ iyonları birleşerek su oluşturur, geriye tuz kalır: HCl + NaOH → NaCl + H₂O. Çözünme-çökelme tepkimesinde iki çözelti karıştırılınca suda az çözünen bir katı (çökelti) oluşur: Pb(NO₃)₂ ve KI çözeltileri karışınca sarı renkli PbI₂ çöker. Tepkimeye katılmayan iyonlara seyirci iyon denir.

İki berrak, renksiz çözeltiyi karıştırdığında birden bulutlanan sarı bir katı belirir; çözeltilerdeki iyonlardan ikisi birbirini bulmuştur.

Sulu çözeltilerdeki pek çok tepkime aslında iyonlar arasında olur. Tuzlar, asitler ve bazlar suda iyonlarına ayrılır; iki çözelti karıştırılınca iyonlar yeni eşler bulur. Yeni eşleşme su, ya da suda çözünmeyen bir katı oluşturuyorsa tepkime gerçekleşir.

Asit-baz tepkimesi: su ve tuz

Asitler suda H+ iyonu, bazlar OH− iyonu verir. İkisi karışınca H+ ve OH− birleşerek su oluşturur; asidin anyonu ile bazın katyonu tuz olarak çözeltide kalır. Bu tepkimeye nötralleşme denir. Ayrıntısını Asitler, bazlar ve tuzlar sayfasında göreceğiz.

HCl(suda) + NaOH(suda) → NaCl(suda) + H2O(s) net: H+(suda) + OH−(suda) → H2O(s)Na⁺ ve Cl⁻ tepkimeye katılmaz: seyirci iyonlar.

Çökelme: suda çözünmeyen katı oluşur

Kurşun(II) nitrat ve potasyum iyodür çözeltileri renksizdir. Karıştırılınca Pb2+ ile I− iyonları birleşir ve suda çok az çözünen sarı kurşun(II) iyodür katısı çöker. K+ ve NO3− iyonları çözeltide kalır. Benzer biçimde gümüş nitrat ile sodyum klorür çözeltileri beyaz AgCl çökeltisi verir.

Pb(NO3)2(suda) + 2KI(suda) → PbI2(k) + 2KNO3(suda) net: Pb2+(suda) + 2I−(suda) → PbI2(k)

Çözünme ise çökelmenin tersidir: suda çözünen iyonik bir katı iyonlarına ayrılır, örneğin NaCl(k) → Na+(suda) + Cl−(suda). Bu süreçte yeni bir madde oluşmaz; çözünme fiziksel bir olaydır.

İki tepkimenin karşılaştırması
Asit-baz (nötralleşme)Çökelme
Birleşen iyonlarH+ ve OH−suda az çözünen tuzun iyonları (Pb2+ ve I−, Ag+ ve Cl−)
Belirtisiısı açığa çıkar, pH değişirbulanıklık, renkli ya da beyaz katı
Ürüntuz + suçökelti + çözeltide kalan iyonlar
Çözümlü örnek

AgNO3 ve NaCl çözeltileri karıştırılıyor. Çökelen madde, net iyon denklemi ve seyirci iyonlar nedir?

  1. Çözeltilerde Ag+, NO3−, Na+, Cl− iyonları var.
  2. Yeni eşleşmelerden AgCl suda çözünmez: beyaz çökelti.
  3. Net: Ag+(suda) + Cl−(suda) → AgCl(k); Na+ ve NO3− seyirci.

Cevap: AgCl çöker; seyirci iyonlar Na⁺ ve NO₃⁻

Çözümlü örnek

0,1 mol Pb(NO3)2 içeren çözelti ile 0,1 mol KI içeren çözelti karıştırılıyor. En çok kaç mol PbI2 çöker?

  1. Denkleme göre 1 mol Pb2+ 2 mol I− ile tepkimeye girer.
  2. 0,1 mol Pb2+ için 0,2 mol I− gerekir; yalnız 0,1 mol var: I− biter.
  3. Çöken PbI2: 0,1 ÷ 2 = 0,05 mol; 0,05 mol Pb2+ çözeltide kalır.

Cevap: 0,05 mol

✔ Doğru

  • Nötralleşmede H+ + OH− → H2O; geriye tuz kalır.
  • Pb(NO3)2 + 2KI → PbI2 (sarı çökelti) + 2KNO3.
  • Tepkimede değişmeden kalan iyonlar seyircidir.

✘ Sık yapılan hata

  • K+ ve NO3− gibi seyirci iyonları tepkimeye katılmış saymak.
  • Tuzun suda çözünmesini kimyasal tepkime saymak.
  • KNO3'ün çöktüğünü sanmak (suda çözünür).
Akılda kalsın: Nötralleşme: H⁺ + OH⁻ → su; geriye tuz. Çökelme: suda çözünmeyen eşleşme dibe çöker. PbI2 sarı, AgCl beyaz. Denklemde yer alıp değişmeyen iyonlar seyircidir.
Sınavda

Nasıl sorulurİki çözelti karıştırılır, oluşan çökelti, net iyon denklemi ya da seyirci iyonlar sorulur.

TuzakSeyirci iyonları da tepkimeye katılmış saymaktır. İkinci tuzak, çözünmeyi de kimyasal tepkime saymaktır; tuzun suda çözünmesi fizikseldir. Çökelme hesabında katsayıları (1 Pb2+ için 2 I−) unutmak da sık hatadır.

▭Boşluk doldurma

Kurşun(II) nitrat ile potasyum iyodür çözeltileri karıştırılınca renkli çöker. Çözeltide değişmeden kalan K+ ve NO3− iyonlarına iyon denir.

sarıPbI2seyircibeyazKNO3

?Soru çöz

HNO3 çözeltisi KOH çözeltisiyle tamamen tepkimeye giriyor. Bu tepkime için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Asit-baz tepkimesinde H+ ve OH− birleşip su oluşturur; K+ ve NO3− seyircidir. B KNO3 suda çözünür, çökelti oluşmaz; çökelme ile nötralleşme karıştırılmış; C su H+ ile OH−'den oluşur, seyirci iyonlardan değil; D iki giren vardır, ayrışma değil nötralleşmedir.
HESAP · STOKİYOMETRİ

Denklemle hesaplama: katsayılar mol oranıdır

MEB 10. sınıf · Kimyanın temel kanunları ve kimyasal hesaplamalar · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKütle, mol, tanecik sayısı ve gaz hacmi arasındaki mol hesapları nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Mol kavramı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mol hesaplarında bir nicelikten ötekine her zaman mol üzerinden geçilir: kütle mol kütlesine, tanecik sayısı Avogadro sayısına, normal şartlardaki gaz hacmi 22,4 L'ye bölünerek mole çevrilir; mol bunların tersiyle çarpılarak geri çevrilir. Atom sayısı için molekülün mol sayısı formüldeki atom sayısıyla çarpılır. Birim analizi hangi değerle çarpılıp bölüneceğini gösterir.

Mol hesapları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tepkime denklemi kullanılarak kütle, mol ve hacim hesapları nasıl yapılır?

Kısa cevap: Denkleştirilmiş bir denklemdeki katsayılar maddelerin mol oranlarını verir; gazlar için aynı koşullarda hacim oranlarını da verir, ama kütle oranlarını vermez. Hesap üç adımda yapılır: verilen madde mole çevrilir, katsayılarla istenen maddenin molü bulunur, bu mol istenen birime (gram, litre, tanecik) çevrilir. Kütleler arasında katsayı oranı kullanılmaz.

2H₂ + O₂ → 2H₂O denklemi “2 gram hidrojen 1 gram oksijenle birleşir” demez; “2 mol, 1 mol ile” der.

Mol kavramı sayfasında kurduğumuz mol köprüsüne şimdi bir şerit ekliyoruz: katsayı oranı. Denklemde 2H2 + O2 → 2H2O yazıyorsa, her 2 mol H2 1 mol O2 ile tepkimeye girer ve 2 mol H2O oluşur. Bu oran tanecik sayıları için de geçerlidir. Ama kütleler için geçerli değildir, çünkü her maddenin mol kütlesi farklıdır.

verilen → mol → (× katsayı oranı) → istenen mol → istenen birimKatsayı oranını yalnız mol düzeyinde (ve aynı koşuldaki gaz hacimlerinde) kullan.
Birim analizi

8 g H2 yeterince oksijenle yakılınca kaç gram su oluşur? (2H2 + O2 → 2H2O; H: 1, O: 16)

8 g H2 · 1 mol H22 g H2 · 2 mol H2O2 mol H2 · 18 g H2O1 mol H2O = 72 g H2OOrtadaki kesir denklemden gelir: katsayı oranı.

Cevap: 72 g

Çözümlü örnek

4,4 g propan (C3H8) tamamen yakılıyor: C3H8 + 5O2 → 3CO2 + 4H2O. Normal şartlarda kaç litre O2 harcanır, kaç gram su oluşur? (H: 1, C: 12, O: 16)

  1. Propanın mol kütlesi 44 g/mol: 4,4 ÷ 44 = 0,1 mol.
  2. O2: 0,1 · 5 = 0,5 mol → 0,5 · 22,4 = 11,2 L.
  3. H2O: 0,1 · 4 = 0,4 mol → 0,4 · 18 = 7,2 g.

Cevap: 11,2 L O₂; 7,2 g H₂O

Propanın yanması: katsayı mol konuşur, gram konuşmaz (0,1 mol propan)
C3H85O23CO24H2O
Mol oranı1534
Mol0,10,50,30,4
Kütle (g)4,41613,27,2
NŞ hacmi (L)2,2411,26,72— (sıvı)

Mol satırı 1 : 5 : 3 : 4 oranını korur, kütle satırı korumaz. Ama kütleler toplamda korunur: 4,4 + 16 = 13,2 + 7,2 = 20,4 g.

Çözümlü örnek

5,4 g alüminyum yeterince oksijenle tepkimeye giriyor: 4Al + 3O2 → 2Al2O3. Kaç gram Al2O3 oluşur? (O: 16, Al: 27)

  1. Al: 5,4 ÷ 27 = 0,2 mol.
  2. Katsayı oranı Al : Al2O3 = 4 : 2 → 0,2 ÷ 2 = 0,1 mol Al2O3.
  3. M(Al2O3) = 2·27 + 3·16 = 102 g/mol → 0,1 · 102 = 10,2 g.

Cevap: 10,2 g

✔ Doğru

  • Katsayılar mol oranıdır: 2 mol H2 1 mol O2 ile birleşir.
  • Yol: gram → mol → katsayı oranı → mol → istenen birim.
  • Aynı koşuldaki gazlarda katsayı oranı hacim oranıdır.

✘ Sık yapılan hata

  • 8 g H2'den 8 g su çıkar sanmak.
  • Denklemi denkleştirmeden hesaba başlamak.
  • H2'den NH3'e geçerken 2/3 yerine 3/2 ile çarpmak.
Akılda kalsın: Katsayılar mol konuşur, gram konuşmaz. Yol hep aynı: gram → mol → katsayı → mol → gram. Gazlarda aynı koşulda katsayı oranı hacim oranıdır: 1 L propan 5 L oksijen ister.
Sınavda

Nasıl sorulurBir maddenin kütlesi ya da NŞ hacmi verilir, başka bir maddenin kütlesi, hacmi ya da tanecik sayısı sorulur.

TuzakKatsayı oranını doğrudan kütlelere uygulamaktır (8 g H2'den 8 g su çıkar sanmak). İkinci tuzak, denklemi denkleştirmeden hesaba başlamaktır.

▭Boşluk doldurma sayı yaz

2C2H6 + 7O2 → 4CO2 + 6H2O tepkimesinde 3 g C2H6 (30 g/mol) yanınca mol O2 harcanır ve g CO2 (44 g/mol) oluşur.

0,358,80,74,4

?Soru çöz

N2(g) + 3H2(g) → 2NH3(g) tepkimesine göre 0,6 mol H2 tamamen harcandığında normal şartlarda kaç litre NH3 oluşur?

✓ C. H2 : NH3 = 3 : 2 → 0,6 · 2/3 = 0,4 mol NH3; 0,4 · 22,4 = 8,96 L. A katsayı oranı kullanılmadan 0,6 mol alınmış; B oran 2/3 yerine 1/3 alınmış (0,2 mol); D oran ters çevrilmiş, 3/2 ile çarpılmış (0,9 mol).
HESAP · SINIRLAYICI BİLEŞEN

Sınırlayıcı bileşen: ilk biten madde kazanır

MEB 10. sınıf · Kimyanın temel kanunları ve kimyasal hesaplamalar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMol nedir, Avogadro sayısı ve mol kütlesi nasıl kullanılır?Bağlantılı konudan (Mol kavramı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mol, 6,02·10²³ tane tanecik içeren madde miktarıdır; bu sayıya Avogadro sayısı denir. Bir maddenin 1 molünün gram cinsinden kütlesine mol kütlesi denir ve sayıca bağıl kütleye eşittir: 1 mol H₂O 18 g, 1 mol CO₂ 44 g'dır. Mol kütlesi formüldeki atom kütleleri toplanarak bulunur. Normal şartlarda (0 °C, 1 atm) 1 mol gaz 22,4 L hacim kaplar.

Mol ve mol kütlesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sınırlayıcı bileşen nedir, artan madde nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Girenler denklemdeki orandan farklı miktarlarda alınırsa biri önce biter; buna sınırlayıcı bileşen denir ve oluşan ürün miktarını o belirler. Sınırlayıcıyı bulmak için her girenin mol sayısı kendi katsayısına bölünür; sonucu küçük olan sınırlayıcıdır. Öteki girenden harcanmayan kısım artan maddedir. Ürün hesabı her zaman sınırlayıcıya göre yapılır.

10 ekmek dilimin ve 3 peynirin varsa en çok 3 sandviç yapabilirsin; ekmek çok diye sandviç sayısı artmaz.

Kimyasal hesaplamaların en çok sorulan konusu budur. Tepkimeye sokulan maddeler, denklemdeki mol oranından farklı miktarlarda olabilir. O zaman maddelerden biri tamamen harcanır, öteki artar. Tamamen harcanan madde tepkimeyi durdurur; ürünün miktarını o belirler.

Sayıca az olan değil, katsayısına göre az olan biter: burada 5 H₂ ve 2 O₂ var, ama O₂ ilk biter.Görsel: Sınav Defteri
her giren için: mol sayısıkatsayı en küçük olan → sınırlayıcı bileşen
Çözümlü örnek

6 g H2 ile 64 g O2 tepkimeye sokuluyor: 2H2 + O2 → 2H2O. Sınırlayıcı bileşen hangisidir, kaç gram su oluşur, hangi maddeden kaç gram artar? (H: 1, O: 16)

  1. Mol sayıları: H2 6 ÷ 2 = 3 mol; O2 64 ÷ 32 = 2 mol.
  2. Katsayıya böl: H2 3 ÷ 2 = 1,5; O2 2 ÷ 1 = 2 → küçük olan H2: sınırlayıcı.
  3. 3 mol H2, 1,5 mol O2 harcar ve 3 mol su verir: 3 · 18 = 54 g. Artan O2: 2 − 1,5 = 0,5 mol = 16 g.

Cevap: H₂ sınırlayıcı; 54 g su; 16 g O₂ artar

Çözümlü örnek

1 mol N2 ile 6 mol H2 tam verimle tepkimeye giriyor: N2 + 3H2 → 2NH3. Tepkime sonunda kapta hangi maddelerden kaçar mol bulunur?

  1. Katsayıya böl: N2 1 ÷ 1 = 1; H2 6 ÷ 3 = 2 → N2 sınırlayıcı (sayıca az olduğu için değil, oranı küçük olduğu için).
  2. Başlangıç–değişim–son tablosunu kur: değişim satırı katsayılarla orantılıdır (1 : 3 : 2), girenlerde eksi, üründe artı.
N2 + 3H2 → 2NH3 (mol)
N2H2NH3
Başlangıç160
Değişim−1−3+2
Son032

Cevap: 2 mol NH₃ ve 3 mol H₂

✔ Doğru

  • Sınırlayıcıyı mol ÷ katsayı ile bul; en küçük olan önce biter.
  • Ürünü yalnız sınırlayıcı bileşenden hesapla.
  • Artan = başlangıç − harcanan; kaptaki toplamda artanı da say.

✘ Sık yapılan hata

  • Kütlesi küçük olanı sınırlayıcı sanmak.
  • Mol sayıları eşit diye artan olmayacağını sanmak.
  • Ürünü artan maddeden hesaplamak.
Akılda kalsın: Sınırlayıcıyı gramla değil, mol ÷ katsayı ile bul. Ürünü yalnız sınırlayıcıdan hesapla. Artan = başlangıç − harcanan. Kapta kalanları sayarken artan maddeyi unutma.
Sınavda

Nasıl sorulurİki girenin kütleleri ya da mol sayıları verilir; oluşan ürün, artan madde ya da tepkime sonunda kaptaki toplam mol sorulur.

TuzakKütlesi küçük olanı sınırlayıcı sanmaktır: 6 g H2, 64 g O2'den hafiftir ama mol düzeyinde de bitendir; tersi de olabilir. İkinci tuzak, katsayıya bölmeden yalnız mol sayılarını karşılaştırmaktır.

↕Sıralama çözüm adımları

  1. Oranı küçük olanı sınırlayıcı seç
  2. Girenlerin kütlelerini mole çevir
  3. Artan maddeyi bul: başlangıç − harcanan
  4. Her mol sayısını kendi katsayısına böl
  5. Ürünü sınırlayıcıya göre hesapla

?Soru çöz

4 mol Fe ile 4 mol O2 tepkimeye sokuluyor: 4Fe + 3O2 → 2Fe2O3. Tepkime tam verimle gerçekleştiğine göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Fe: 4 ÷ 4 = 1, O2: 4 ÷ 3 ≈ 1,33 → Fe sınırlayıcı; 4 mol Fe 3 mol O2 harcar, 1 mol O2 artar, 2 mol Fe2O3 oluşur. A mol sayıları eşit diye katsayıya bölmeden karar verilmiş; C mol sayıları eşit diye artan olmayacağı sanılmış; D ürün katsayısı uygulanmamış, Fe'nin molü ürüne aktarılmış.
HESAP · VERİM

Yüzde verim: hesapta çıkan ile kapta kalan

MEB 10. sınıf · Kimyanın temel kanunları ve kimyasal hesaplamalar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKimyasal tepkime denklemi nasıl denkleştirilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kimyasal tepkime denklemi, girenleri okun soluna, ürünleri sağına yazar; fiziksel hâller (k), (s), (g), (suda) ile gösterilir. Denkleştirmede her elementin atom sayısı iki tarafta eşitlenir; bunun için yalnız formüllerin önündeki katsayılar değiştirilir, indisler asla değiştirilmez. Önce bir kez geçen atomlar, en son hidrojen ve oksijen denkleştirilir; katsayılar en küçük tam sayılara indirilir.

Tepkime denklemi ve denkleştirme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yüzde verim nedir, nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Denklemden hesaplanan ürün miktarına teorik verim, deneyde gerçekten elde edilen miktara gerçek verim denir. Yüzde verim, gerçek verimin teorik verime oranının 100 ile çarpımıdır. Tepkimenin tamamlanmaması, yan tepkimeler ve aktarma sırasındaki kayıplar yüzünden verim çoğunlukla %100'ün altında kalır. Verim sorularında önce teorik miktar sınırlayıcıya göre bulunur.

Tarifte 12 kurabiye yazar; tepside 10 tane çıkar, çünkü hamurun bir kısmı kasede kalmıştır.

Şimdiye kadar yaptığımız bütün hesaplar tepkimenin tamamen gerçekleştiğini varsaydı. Gerçek bir deneyde ise bazı giren tanecikler tepkimeye girmeden kalır, bazıları istenmeyen başka ürünlere dönüşür, ürünün bir kısmı süzerken ya da aktarırken kaybolur. Bu yüzden elde edilen miktar hesaplanandan azdır. Bir tepkimenin ne kadar “başarılı” olduğunu yüzde verim ölçer.

% verim = gerçek verimteorik verim · 100İki verim aynı birimde (gram, mol ya da litre) olmalıdır.
Verimle hesap: çarp mı, böl mü? (CaCO3 → CaO + CO2, %80 verim)
Ne isteniyor?İşlemÖrnek
Gerçek ürünteorik × verim50 g CaCO3 → teorik 22 g CO2; 22 · 0,80 = 17,6 g
Yüzde verimgerçek ÷ teorik · 10017,6 ÷ 22 · 100 = %80
Gereken girenteorik giren ÷ verim22 g CO2 için teorik 50 g; 50 ÷ 0,80 = 62,5 g CaCO3
Çözümlü örnek

50 g CaCO3 ısıtılınca 17,6 g CO2 elde ediliyor: CaCO3 → CaO + CO2. Tepkimenin yüzde verimi kaçtır? (C: 12, O: 16, Ca: 40)

  1. CaCO3: 50 ÷ 100 = 0,5 mol → teorik CO2 0,5 mol = 0,5 · 44 = 22 g.
  2. Yüzde verim: 17,6 ÷ 22 · 100 = 80.

Cevap: %80

Birim analizi

N2 + 3H2 → 2NH3 tepkimesi %50 verimle yürüyor. 6,8 g NH3 elde etmek için en az kaç gram N2 gerekir? (H: 1, N: 14)

6,8 g NH3 · 1 mol NH317 g NH3 = 0,4 mol NH3 (gerçek) teorik = 0,4 ÷ 0,50 = 0,8 mol NH3 0,8 mol NH3 · 1 mol N22 mol NH3 · 28 g1 mol = 11,2 g N2Verim düşükse daha çok giren gerekir: gerçek miktarı verime bölerek teorik miktara çık.

Cevap: 11,2 g N₂

✔ Doğru

  • Ürün isteniyorsa teorik × verim.
  • Giren isteniyorsa teorik giren ÷ verim; düşük verim daha çok giren ister.
  • Verim = gerçek ÷ teorik · 100; %100'ü geçemez.

✘ Sık yapılan hata

  • Gereken giren sorulunca verimle çarpmak.
  • Teorik ürünü artan maddeye göre hesaplamak.
  • Verimi teorik ÷ gerçek diye ters kurmak.
Akılda kalsın: Teorik = kâğıt üstünde, gerçek = kapta. Ürün isteniyorsa teoriği verimle çarp; giren isteniyorsa gerçeği verime böl. Verim %100'ü geçemez.
Sınavda

Nasıl sorulurYa verim verilir ürün miktarı istenir, ya da ürün miktarı verilir verim ya da gereken giren miktarı istenir.

TuzakGiren miktarı sorulurken verimle çarpmaktır; verim düşükse daha fazla giren gerekir, yani bölmek gerekir. İkinci tuzak, sınırlayıcı bileşen varken teorik verimi artan maddeye göre hesaplamaktır.

▭Boşluk doldurma sayı yaz

CH4 + 2O2 → CO2 + 2H2O tepkimesinde 16 g CH4 (16 g/mol) yakılınca teorik olarak g CO2 oluşmalıdır. Deneyde 33 g CO2 toplandıysa verim yüzde olur.

44753348

?Soru çöz

2KClO3(k) → 2KCl(k) + 3O2(g) tepkimesi %60 verimle gerçekleşiyor. 0,4 mol KClO3 ısıtıldığında normal şartlarda kaç litre O2 elde edilir?

✓ D. Teorik O2: 0,4 · 3/2 = 0,6 mol; gerçek: 0,6 · 0,60 = 0,36 mol; 0,36 · 22,4 = 8,064 L. A verim uygulanmamış, teorik hacim (0,6 mol) verilmiş; B katsayı oranı kullanılmadan 0,4 mol alınıp verimle çarpılmış (0,24 mol); C verime bölünmüş (0,6 ÷ 0,6 = 1 mol), ürün sorulurken çarpmak gerekirdi.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki bileşik çiftlerinden hangisi katlı oranlar kanununa uyar?

✓ D. Aynı iki elementten oluşur; eşit kükürtle birleşen oksijenler 2'ye 3'tür. A'da ikinci bileşikte kükürt de var, üç element; B'de ikisinin basit formülü de CH2, kütle oranları aynı, oran 1 çıkar; C'deki bileşikler farklı element çiftlerinden (Na-Cl, K-Cl) oluşur.Kaynak: Mol kavramı · Katlı oranlar kanunu

?Soru 2

Bir sıvının viskozitesi ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

✓ D. Sıcaklık arttıkça moleküllerin kinetik enerjisi artar, çekimleri kolay yenilir; viskozite azalır. Isıtılan balın kolay akması bunun örneğidir. A, B ve C doğrudur: viskozite akmaya direnç olduğu için çekim ve molekül büyüklüğüyle artar.Kaynak: Maddenin hâlleri · Viskozite

?Soru 3

Kütlece birleşme oranı m(Ca)/m(O) = 5/2 olan CaO bileşiği oluşturmak için 20 g kalsiyum ile 10 g oksijen tepkimeye sokuluyor. Tepkime tamamlandığında hangisi doğrudur?

✓ A. 20 g Ca için gereken O: 20 · 2/5 = 8 g; 10 − 8 = 2 g O artar, CaO = 20 + 8 = 28 g. B artan madde ürüne katılmış (20 + 10); C kütleler doğru ama artan element karıştırılmış, kalsiyumun tamamı harcanır; D oran ters çevrilmiş, 10 g oksijene 4 g kalsiyum düştüğü sanılmış.Kaynak: Mol kavramı · Sabit oranlar kanunu

?Soru 4

Ca(OH)2 bileşiğinin mol kütlesi kaç g/mol'dür? (H: 1, O: 16, Ca: 40)

✓ A. 40 + 2·(16 + 1) = 74. B parantez dışındaki 2 hiç uygulanmamış (40 + 17); C 2 yalnız H'ye uygulanmış (40 + 16 + 2); D Ca da 2 ile çarpılmış (2·40 + 2·17), indisin yalnız parantezi çarptığı unutulmuş.Kaynak: Mol kavramı · Mol ve mol kütlesi

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi plazma hâline örnek değildir?

✓ D. Su buharı sıcak ama iyonlaşmamış bir gazdır; plazma için atomlardan elektron kopması gerekir. A yıldızlar çok yüksek sıcaklıkta iyonlaşmış maddeden oluşur; B şimşekte elektrik havayı iyonlaştırır; C lambada akım gazı plazmaya dönüştürür. “Sıcak gaz = plazma” yanılgısının tuzağıdır.Kaynak: Maddenin hâlleri · Gazlar ve plazma

?Soru 6

9,03·1023 tane oksijen atomu içeren CO2 gazı kaç gramdır? (C: 12, O: 16; NA = 6,02·1023)

✓ C. O atomu: 9,03·10²³ ÷ 6,02·10²³ = 1,5 mol; her CO2'de 2 O olduğu için 0,75 mol CO2; 0,75 · 44 = 33 g. A atom sayısı molekül sayısı sanılmış (1,5 · 44); B oksijen mol sayısı CO2'deki toplam atom sayısına (3) bölünmüş, 0,5 mol bulunmuş; D 1,5 mol oksijenin kütlesi (1,5 · 16) hesaplanmış, CO2 istendiği unutulmuş.Kaynak: Mol kavramı · Mol hesapları

?Soru 7

Buharlaşma ve kaynama ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yalnız kaynama için doğrudur?

✓ A. Kabarcıklar ancak buhar basıncı dış basınca eşitlenince sıvının içinde oluşabilir; buharlaşma yalnız yüzeyde olur. B, C ve D ikisinin ortak özelliğidir: ikisinde de sıvı gaza geçer, sıcaklıkla hızlanır ve ısı alınır.Kaynak: Maddenin hâlleri · Kaynama ve dış basınç

?Soru 8

CH4, C2H6 ve C3H8 apolar moleküllerinin kaynama noktalarının CH4'ten C3H8'e doğru artmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Apolar moleküller arasında yalnız London kuvveti vardır ve molekül büyüdükçe güçlenir. A hidrojen bağı için H'nin F, O ya da N'ye bağlı olması gerekir, C–H bunu sağlamaz; C apolar moleküllerde dipol-dipol yoktur; D kaynamada molekül içindeki kovalent bağlar kopmaz, moleküller arası çekim aşılır.Kaynak: Kovalent bağ ve zayıf etkileşimler · Van der Waals kuvvetleri

?Soru 9

Aşağıdaki moleküllerden hangisinde bağlar polar, molekül apolardır?

✓ A. C=O bağları polardır ama iki bağ zıt yönde ve simetrik olduğu için çekişler dengelenir. B'de bağlar polar, azottaki ortaklanmamış çift simetriyi bozar, molekül de polardır; C'de bağ da molekül de apolardır; D tek polar bağlı iki atomlu bir moleküldür, polardır.Kaynak: Kovalent bağ ve zayıf etkileşimler · Lewis formülü ve molekül polarlığı

?Soru 10

Aşağıdaki bağlardan hangisi apolar kovalent bağdır?

✓ D. Aynı iki atom ortak çifti eşit çeker, bağ apolardır. A ve B farklı elektronegatiflikteki atomlar arasındadır, ortak çift Cl'ye ve O'ya kayar, polardır; C metal ile ametal arasındadır, elektron aktarılır, bağ kovalent değil iyoniktir.Kaynak: Kovalent bağ ve zayıf etkileşimler · Kovalent bağ: polar ve apolar
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Kimya soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →