Tepkime denklemi: atomların muhasebesi
MEB 10. sınıf · Kimyanın temel kanunları ve kimyasal hesaplamalar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKütlenin korunumu kanunu nedir, açık kapta kütle neden değişir?Bağlantılı konudan (Mol kavramı). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kütlenin korunumu kanununa göre kapalı bir sistemde gerçekleşen kimyasal tepkimede girenlerin toplam kütlesi ürünlerin toplam kütlesine eşittir; atomlar yok olmaz, yalnızca yeniden düzenlenir. Lavoisier bunu kapalı kapta tartım yaparak gösterdi. Açık kapta kütle değişiyormuş gibi görünürse ya bir gaz kaçmıştır ya da havadan bir gaz tepkimeye katılmıştır.
✎Konu anlatımı
Kimyasal tepkime denklemi nasıl denkleştirilir?
Kısa cevap: Kimyasal tepkime denklemi, girenleri okun soluna, ürünleri sağına yazar; fiziksel hâller (k), (s), (g), (suda) ile gösterilir. Denkleştirmede her elementin atom sayısı iki tarafta eşitlenir; bunun için yalnız formüllerin önündeki katsayılar değiştirilir, indisler asla değiştirilmez. Önce bir kez geçen atomlar, en son hidrojen ve oksijen denkleştirilir; katsayılar en küçük tam sayılara indirilir.Bir tarif “2 yumurta, 1 su bardağı süt” der; tepkime denklemi de atomlar için yazılmış bir tariftir.
Bir tepkimenin gerçekleştiğini renk değişimi, gaz çıkışı, çökelti oluşumu, ısı ya da ışık açığa çıkması gibi gözlemlerden anlarız. Bu değişimi sembollerle anlatan ifadeye tepkime denklemi denir. Mol kavramı sayfasında gördüğümüz kütlenin korunumu, denklemin dengeli yazılmasını zorunlu kılar: her tür atomdan okun iki yanında aynı sayıda olmalıdır.
Denkleştirme dört adımda
- Formülleri doğru yaz; bir daha dokunma.
- Her iki tarafta yalnız bir maddede geçen elementlerden başla (genellikle metaller ve C).
- Hidrojeni, sonra oksijeni denkleştir; oksijen yarımlı çıkarsa bütün katsayıları 2 ile çarp.
- Son kontrol: her atomu say; katsayılar en küçük tam sayılar mı?
Propanın yanma tepkimesini denkleştir: C3H8 + O2 → CO2 + H2O
- C: solda 3 → CO2'nin katsayısı 3.
- H: solda 8 → H2O'nun katsayısı 4 (4 · 2 = 8).
- O: sağda 3 · 2 + 4 · 1 = 10 → O2'nin katsayısı 5.
Cevap: C₃H₈ + 5O₂ → 3CO₂ + 4H₂O
Al + O2 → Al2O3 tepkimesini en küçük tam sayılarla denkleştir; katsayılar toplamı kaçtır?
- O: solda 2, sağda 3; ortak kat 6 → 3O2 ve 2Al2O3.
- Al: sağda 2 · 2 = 4 → solda 4Al.
- Denklem: 4Al + 3O2 → 2Al2O3; toplam 4 + 3 + 2 = 9.
Cevap: 9
✔ Doğru
- Denkleştirirken yalnız katsayıları değiştir; indise dokunma.
- Sıra: tek geçen atom → H → O.
- Tepkimede atom ve kütle korunur; molekül sayısı korunmayabilir.
✘ Sık yapılan hata
- Suyu denkleştirmek için H2O'yu H2O2 yapmak.
- Girenlerle ürünlerin toplam molekül sayısını eşitlemeye çalışmak.
- En küçük tam sayılar sorulunca kesirli katsayı bırakmak.
Nasıl sorulurDenkleştirilmemiş bir denklem verilir, bir maddenin katsayısı ya da katsayılar toplamı sorulur; ya da “tepkimede hangisi korunur?” diye sorulur.
TuzakDenkleştirirken indisi değiştirmektir. İkinci tuzak, molekül sayısının da korunduğunu sanmaktır: 2H2 + O2 → 2H2O'da 3 molekül 2 moleküle dönüşür.
▭Boşluk doldurma katsayıları yaz
C2H6 + O2 → CO2 + H2O
?Soru çöz
Denkleştirilmiş bir kimyasal tepkimede aşağıdakilerden hangisi her zaman korunur?