Hidrokarbonlar: yalnız karbon ve hidrojenden kurulan dünya
MEB 12. sınıf · Organik bileşikler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaOrganik bileşik nedir, organik ve anorganik bileşikler nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Karbon kimyasına giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Organik bileşikler, karbonun başta hidrojen olmak üzere oksijen, azot ve halojenler gibi elementlerle oluşturduğu bileşiklerdir; CO, CO₂, karbonatlar ve siyanürler ise anorganik sayılır. Eskiden organik maddelerin yalnız canlılarda bir yaşam gücüyle oluşabileceği düşünülürdü. 1828'de Wöhler'in anorganik amonyum siyanattan üre elde etmesi bu görüşü sarstı ve organik kimyanın yolunu açtı.
Organik ve anorganik bileşikler
✎Konu anlatımı
Hidrokarbonlar nasıl sınıflandırılır, alkan, alken, alkin ve aromatik hidrokarbon arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Hidrokarbonlar yalnız karbon ve hidrojenden oluşan bileşiklerdir. Karbonları arasında yalnız tekli bağ bulunan alkanlar (CₙH₂ₙ₊₂) doymuş; ikili bağ taşıyan alkenler (CₙH₂ₙ) ve üçlü bağ taşıyan alkinler (CₙH₂ₙ₋₂) doymamış hidrokarbonlardır. Benzen halkası içerenlere aromatik, içermeyenlere alifatik hidrokarbon denir. Başlıca kaynakları doğal gaz, petrol ve kömürdür.Mutfaktaki doğal gaz, araçtaki benzin ve yoldaki asfalt aynı ailenin üyeleridir: hepsi yalnız karbon ve hidrojenden oluşur.
Karbon kimyasına giriş sayfasında karbonun tekli, ikili ve üçlü bağ yapabildiğini ve hibritleşmesinin bu bağlara göre değiştiğini gördük. Yalnız C ve H içeren bileşiklere hidrokarbon denir ve bağ türüne göre sınıflandırılır. Karbonları arasında yalnız tekli bağ olan hidrokarbon, taşıyabileceği en çok hidrojeni taşıdığı için doymuştur: alkanlar. İkili ya da üçlü bağ içerenler daha fazla hidrojen bağlayabileceği için doymamıştır: alkenler ve alkinler. Benzen halkası içerenlere aromatik, benzen halkası içermeyen zincirli ya da halkalı hidrokarbonlara alifatik denir.
| Sınıf | Bağ | Genel formül | Karbon hibriti | İlk örnek |
|---|---|---|---|---|
| Alkan | yalnız tekli | CₙH₂ₙ₊₂ | sp³ | metan, CH₄ |
| Alken | bir ikili | CₙH₂ₙ | ikili bağ karbonları sp² | eten, C₂H₄ |
| Alkin | bir üçlü | CₙH₂ₙ₋₂ | üçlü bağ karbonları sp | etin (asetilen), C₂H₂ |
| Aromatik | benzen halkası | — | halka karbonları sp² | benzen, C₆H₆ |
Genel formüller halka içermeyen bileşikler içindir. Halkalı alkanlar (sikloalkanlar) da CₙH₂ₙ formülüne uyar; bu yüzden C₆H₁₂ hem bir alkene hem de siklohekzana ait olabilir. Her ikili bağ ya da her halka, aynı karbon sayılı alkana göre 2 hidrojen eksiltir.
C₃H₈, C₄H₈, C₂H₂, C₆H₆ ve C₅H₁₂ formüllerindeki hidrokarbonlar hangi sınıflardandır?
- C₃H₈ ve C₅H₁₂: H = 2n + 2, alkan.
- C₄H₈: H = 2n; alken (ya da halkalı alkan).
- C₂H₂: H = 2n − 2; alkin (asetilen).
- C₆H₆: benzen; aromatik.
Cevap: alkan, alken, alkin, aromatik, alkan
Mol kütlesi 72 g/mol olan bir alkanın molekül formülü nedir? Bu alkanın 1 molünde kaç mol H atomu bulunur?
- 14n + 2 = 72 → n = 5.
- Formül C₅H₁₂ (pentan ya da izomerleri).
- 1 molde 12 mol H atomu vardır.
Cevap: C₅H₁₂; 12 mol H
✔ Doğru
- Alkan CnH2n+2, alken CnH2n, alkin CnH2n−2.
- Halkalı alkanlar da CnH2n formülüne uyar.
- Benzen halkası taşıyan hidrokarbon aromatiktir.
✘ Sık yapılan hata
- CnH2n formülünü yalnız alkenlere ait sanmak.
- Benzeni üç ikili bağlı sıradan bir alken saymak.
- C3H8'i alken saymak (alkandır: 2·3 + 2 = 8).
Nasıl sorulurFormülleri verilen hidrokarbonların sınıfı, doymuş ya da doymamış oluşu, genel formülden karbon sayısı ya da mol kütlesi sorulur.
TuzakCₙH₂ₙ formülünü yalnız alkenlere ait sanmaktır; halkalı alkanlar da bu formüle uyar. İkinci tuzak, benzeni üç ikili bağ taşıyan bir alken sanmaktır; benzen aromatiktir ve alkenler gibi kolay katılma tepkimesi vermez.
⇄Bilgi eşleştirme sınıf ve özellik
?Soru çöz
Mol kütlesi 58 g/mol olan düz zincirli bir alkanın molekül formülü nedir? (H: 1, C: 12 g/mol)