Redoks tepkimeleri: elektron veren yükseltgenir, alan indirgenir
MEB 12. sınıf · Kimya ve elektrik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaYükseltgenme basamağı nedir, nasıl hesaplanır, anyon yükünden farkı nedir?Bağlantılı konudan (Periyodik özellikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Yükseltgenme basamağı, bir atomun bileşikteki bütün bağ elektronlarının elektronegatif atoma tamamen geçtiği varsayılarak hesaplanan yüküdür. Elementlerde 0'dır; bileşikte toplam 0, çok atomlu iyonda iyon yüküne eşittir. F her zaman −1, O genellikle −2, H genellikle +1 alır. Ametallerin anyon yükü tektir (Cl⁻ −1), yükseltgenme basamakları ise çok olabilir (Cl −1'den +7'ye).
✎Konu anlatımı
Yükseltgenme ve indirgenme nedir, yükseltgen ve indirgen madde nasıl belirlenir?
Kısa cevap: Yükseltgenme elektron kaybı, indirgenme elektron kazancıdır; yükseltgenen türün yükseltgenme basamağı artar, indirgenenin azalır. İkisi her zaman birlikte gerçekleşir; bu tepkimelere redoks denir. Karşısındakini yükseltgeyen ve kendisi indirgenen türe yükseltgen, karşısındakini indirgeyen ve kendisi yükseltgenen türe indirgen denir. O₂, KMnO₄ ve HNO₃ yaygın yükseltgen, H₂ ve SO₂ yaygın indirgendir.Demir paslanırken, odun yanarken, pil telefonunu çalıştırırken hep aynı şey olur: bir tür elektron verir, öteki alır.
Periyodik özellikler sayfasında yükseltgenme basamağını, bir atomun bileşikte sahip olduğu varsayılan yük olarak gördük. Bir tepkimede bir atomun yükseltgenme basamağı artıyorsa o atom elektron kaybetmiştir: yükseltgenme. Basamağı azalıyorsa elektron kazanmıştır: indirgenme. Elektronlar yoktan var olmadığı ve kaybolmadığı için bir tür elektron veriyorsa başka bir tür mutlaka alır; ikisi birlikte gerçekleşir ve bu tepkimelere redoks (indirgenme-yükseltgenme) tepkimeleri denir.
Rol adları kolay karışır. Karşısındakini yükseltgeyen madde onun elektronunu alır, yani kendisi indirgenir: buna yükseltgen denir. Karşısındakini indirgeyen madde ona elektron verir, kendisi yükseltgenir: indirgen. Yaygın yükseltgenler O₂, KMnO₄, derişik H₂SO₄, HNO₃ ve H₂O₂'dir; yaygın indirgenler H₂ ve SO₂'dir (aktif metaller, C ve CO da iyi indirgendir).
| Kural | Örnek |
|---|---|
| Element hâlinde basamak 0'dır. | Fe, O₂, Cl₂: 0 |
| Tek atomlu iyonda basamak iyonun yüküdür. | Na⁺: +1, S²⁻: −2 |
| Bileşikte toplam 0, çok atomlu iyonda toplam iyonun yüküdür. | SO₄²⁻: S + 4(−2) = −2, S = +6 |
| O genellikle −2'dir; peroksitlerde −1. | H₂O: −2, H₂O₂: −1 |
| H genellikle +1'dir; metal hidrürlerde −1. | HCl: +1, NaH: −1 |
| 1A metalleri +1, 2A metalleri +2, F −1'dir. | K, Ca, F |
KMnO₄'te Mn'nin, H₂SO₄ ve SO₂'de S'nin, NH₃'te N'nin yükseltgenme basamağı kaçtır?
- KMnO₄: +1 + x + 4(−2) = 0 → Mn = +7.
- H₂SO₄: 2(+1) + x + 4(−2) = 0 → S = +6. SO₂: x + 2(−2) = 0 → S = +4.
- NH₃: x + 3(+1) = 0 → N = −3.
Cevap: Mn +7; S +6 ve +4; N −3
SO2(g) + 2H2S(g) → 3S(k) + 2H2O(s) tepkimesinde yükseltgen ve indirgen hangileridir?
- SO₂'deki S: +4 → 0; elektron alır, indirgenir: SO₂ yükseltgendir.
- H₂S'deki S: −2 → 0; elektron verir, yükseltgenir: H₂S indirgendir.
- SO₂ çoğu tepkimede indirgen olsa da burada daha güçlü bir indirgenle karşılaştığı için yükseltgen gibi davranmıştır.
Cevap: yükseltgen SO₂, indirgen H₂S
✔ Doğru
- Elektron veren yükseltgenir, alan indirgenir.
- Yükseltgen kendisi indirgenir; indirgen kendisi yükseltgenir.
- SO2 güçlü yükseltgen karşısında indirgen, H2S karşısında yükseltgendir.
✘ Sık yapılan hata
- Yükseltgenen maddeye “yükseltgen” demek.
- Yükseltgenme basamağı artan atomu indirgenmiş saymak.
- Ara basamaktaki bir türün her tepkimede aynı rolü oynadığını sanmak.
Nasıl sorulurBir tepkimede yükseltgenen ve indirgenen türler, yükseltgen ve indirgen maddeler ile aktarılan elektron sayısı sorulur; öncüllerde yükseltgenme basamağı hesaplatılır.
TuzakYükseltgenen maddeye “yükseltgen” demektir; yükseltgenen madde indirgendir. İkinci tuzak, SO₂ gibi ara basamaktaki bir türün her tepkimede aynı rolü oynadığını sanmaktır; rol karşısındaki türe göre değişir.
?Soru çöz
Güçlü bir yükseltgen olan K₂Cr₂O₇ bileşiğinde krom atomunun yükseltgenme basamağı kaçtır?
▭Sen çöz yükseltgenme basamağı
H₂O₂'de oksijenin yükseltgenme basamağı , SO₂'de kükürdünkü , NH₄⁺ iyonunda azotunki olur.