Kimya ve elektrik: redoks, piller, elektroliz, korozyon

Redoks tepkimelerini, pillerin nasıl elektrik ürettiğini, elektrot potansiyelleriyle istemliliği, elektroliz hesaplarını ve korozyondan korunmayı şemalarla anlatıyoruz.

7 durakAYT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · REDOKS

Redoks tepkimeleri: elektron veren yükseltgenir, alan indirgenir

MEB 12. sınıf · Kimya ve elektrik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYükseltgenme basamağı nedir, nasıl hesaplanır, anyon yükünden farkı nedir?Bağlantılı konudan (Periyodik özellikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yükseltgenme basamağı, bir atomun bileşikteki bütün bağ elektronlarının elektronegatif atoma tamamen geçtiği varsayılarak hesaplanan yüküdür. Elementlerde 0'dır; bileşikte toplam 0, çok atomlu iyonda iyon yüküne eşittir. F her zaman −1, O genellikle −2, H genellikle +1 alır. Ametallerin anyon yükü tektir (Cl⁻ −1), yükseltgenme basamakları ise çok olabilir (Cl −1'den +7'ye).

Yükseltgenme basamakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yükseltgenme ve indirgenme nedir, yükseltgen ve indirgen madde nasıl belirlenir?

Kısa cevap: Yükseltgenme elektron kaybı, indirgenme elektron kazancıdır; yükseltgenen türün yükseltgenme basamağı artar, indirgenenin azalır. İkisi her zaman birlikte gerçekleşir; bu tepkimelere redoks denir. Karşısındakini yükseltgeyen ve kendisi indirgenen türe yükseltgen, karşısındakini indirgeyen ve kendisi yükseltgenen türe indirgen denir. O₂, KMnO₄ ve HNO₃ yaygın yükseltgen, H₂ ve SO₂ yaygın indirgendir.

Demir paslanırken, odun yanarken, pil telefonunu çalıştırırken hep aynı şey olur: bir tür elektron verir, öteki alır.

Periyodik özellikler sayfasında yükseltgenme basamağını, bir atomun bileşikte sahip olduğu varsayılan yük olarak gördük. Bir tepkimede bir atomun yükseltgenme basamağı artıyorsa o atom elektron kaybetmiştir: yükseltgenme. Basamağı azalıyorsa elektron kazanmıştır: indirgenme. Elektronlar yoktan var olmadığı ve kaybolmadığı için bir tür elektron veriyorsa başka bir tür mutlaka alır; ikisi birlikte gerçekleşir ve bu tepkimelere redoks (indirgenme-yükseltgenme) tepkimeleri denir.

Zn(k) + Cu2+(suda) → Zn2+(suda) + Cu(k)Zn: 0 → +2, iki elektron verir, yükseltgenir (indirgendir) · Cu: +2 → 0, iki elektron alır, indirgenir (yükseltgendir)

Rol adları kolay karışır. Karşısındakini yükseltgeyen madde onun elektronunu alır, yani kendisi indirgenir: buna yükseltgen denir. Karşısındakini indirgeyen madde ona elektron verir, kendisi yükseltgenir: indirgen. Yaygın yükseltgenler O₂, KMnO₄, derişik H₂SO₄, HNO₃ ve H₂O₂'dir; yaygın indirgenler H₂ ve SO₂'dir (aktif metaller, C ve CO da iyi indirgendir).

Yükseltgenme basamağı bulma kuralları
KuralÖrnek
Element hâlinde basamak 0'dır.Fe, O₂, Cl₂: 0
Tek atomlu iyonda basamak iyonun yüküdür.Na⁺: +1, S²⁻: −2
Bileşikte toplam 0, çok atomlu iyonda toplam iyonun yüküdür.SO₄²⁻: S + 4(−2) = −2, S = +6
O genellikle −2'dir; peroksitlerde −1.H₂O: −2, H₂O₂: −1
H genellikle +1'dir; metal hidrürlerde −1.HCl: +1, NaH: −1
1A metalleri +1, 2A metalleri +2, F −1'dir.K, Ca, F
Çözümlü örnek

KMnO₄'te Mn'nin, H₂SO₄ ve SO₂'de S'nin, NH₃'te N'nin yükseltgenme basamağı kaçtır?

  1. KMnO₄: +1 + x + 4(−2) = 0 → Mn = +7.
  2. H₂SO₄: 2(+1) + x + 4(−2) = 0 → S = +6. SO₂: x + 2(−2) = 0 → S = +4.
  3. NH₃: x + 3(+1) = 0 → N = −3.

Cevap: Mn +7; S +6 ve +4; N −3

Çözümlü örnek

SO2(g) + 2H2S(g) → 3S(k) + 2H2O(s) tepkimesinde yükseltgen ve indirgen hangileridir?

  1. SO₂'deki S: +4 → 0; elektron alır, indirgenir: SO₂ yükseltgendir.
  2. H₂S'deki S: −2 → 0; elektron verir, yükseltgenir: H₂S indirgendir.
  3. SO₂ çoğu tepkimede indirgen olsa da burada daha güçlü bir indirgenle karşılaştığı için yükseltgen gibi davranmıştır.

Cevap: yükseltgen SO₂, indirgen H₂S

✔ Doğru

  • Elektron veren yükseltgenir, alan indirgenir.
  • Yükseltgen kendisi indirgenir; indirgen kendisi yükseltgenir.
  • SO2 güçlü yükseltgen karşısında indirgen, H2S karşısında yükseltgendir.

✘ Sık yapılan hata

  • Yükseltgenen maddeye “yükseltgen” demek.
  • Yükseltgenme basamağı artan atomu indirgenmiş saymak.
  • Ara basamaktaki bir türün her tepkimede aynı rolü oynadığını sanmak.
Akılda kalsın: “Veren yükseltgenir, alan indirgenir.” Rol adı tersidir: yükseltgen kendisi indirgenir, indirgen kendisi yükseltgenir. Basamak artıyorsa yükseltgenme vardır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir tepkimede yükseltgenen ve indirgenen türler, yükseltgen ve indirgen maddeler ile aktarılan elektron sayısı sorulur; öncüllerde yükseltgenme basamağı hesaplatılır.

TuzakYükseltgenen maddeye “yükseltgen” demektir; yükseltgenen madde indirgendir. İkinci tuzak, SO₂ gibi ara basamaktaki bir türün her tepkimede aynı rolü oynadığını sanmaktır; rol karşısındaki türe göre değişir.

?Soru çöz

Güçlü bir yükseltgen olan K₂Cr₂O₇ bileşiğinde krom atomunun yükseltgenme basamağı kaçtır?

✓ C. 2(+1) + 2x + 7(−2) = 0 → 2x = 12, x = +6. A KMnO₄'teki Mn'nin basamağını ezberden aktarmaktan; B iki krom atomunun toplamını tek atoma yazmaktan; D kromun indirgenmiş hâli olan Cr³⁺'yı düşünmekten çıkar.

▭Sen çöz yükseltgenme basamağı

H₂O₂'de oksijenin yükseltgenme basamağı , SO₂'de kükürdünkü , NH₄⁺ iyonunda azotunki olur.

−1+4−3−2+5
HESAP · REDOKS

Redoks denkleştirme: verilen elektron, alınan elektrona eşit

MEB 12. sınıf · Kimya ve elektrik · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKimyasal tepkime denklemi nasıl denkleştirilir?Bağlantılı konudan (Kimyasal tepkimeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kimyasal tepkime denklemi, girenleri okun soluna, ürünleri sağına yazar; fiziksel hâller (k), (s), (g), (suda) ile gösterilir. Denkleştirmede her elementin atom sayısı iki tarafta eşitlenir; bunun için yalnız formüllerin önündeki katsayılar değiştirilir, indisler asla değiştirilmez. Önce bir kez geçen atomlar, en son hidrojen ve oksijen denkleştirilir; katsayılar en küçük tam sayılara indirilir.

Tepkime denklemi ve denkleştirme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Redoks tepkimeleri elektron alışverişiyle nasıl denkleştirilir?

Kısa cevap: Redoks tepkimesi denkleştirilirken önce yükseltgenme basamağı değişen atomlar bulunur ve her birinin verdiği ya da aldığı elektron sayısı hesaplanır. Verilen ve alınan elektron sayılarını eşitleyecek katsayılar seçilir; ardından basamağı değişmeyen atomlar, en son H ve O denkleştirilir. Toplam verilen elektron her zaman toplam alınan elektrona eşittir.

Bir redoks denklemi bir alışverişe benzer: biri kaç lira verdiyse öteki o kadar almış olmalıdır.

Kimyasal tepkimeler sayfasında denklemleri atom sayılarını eşitleyerek denkleştirdik. Redoks tepkimelerinde katsayılar deneme-yanılmayla zor bulunur. Kolay yol, verilen ve alınan elektron sayılarının eşit olması gerektiğini kullanmaktır. Denkleştirme molekül düzeyinde, beş adımda yapılır:

  • Her atomun yükseltgenme basamağını bul; değişenleri işaretle.
  • Yükseltgenen atomun verdiği ve indirgenen atomun aldığı elektron sayısını yaz; moleküldeki atom sayısıyla çarp.
  • Elektron sayılarını eşitleyen en küçük katsayıları ilgili maddelere yaz.
  • Basamağı değişmeyen öteki atomları denkleştir.
  • En son H'yi ve O'yu (genellikle H₂O ile) denkleştir; O sayısı son kontroldür.
Σ verilen e− = Σ alınan e−Aynı madde hem redoksa hem tuz oluşumuna katılıyorsa (HNO₃, HCl gibi) katsayısı en sonda iki payın toplamı olarak yazılır.
Çözümlü örnek

Yüksek fırında gerçekleşen Fe2O3 + CO → Fe + CO2 tepkimesini denkleştiriniz.

  1. Fe: +3 → 0; her Fe 3e⁻ alır, Fe₂O₃'te 2 Fe olduğu için 6e⁻.
  2. C: +2 → +4; her CO 2e⁻ verir.
  3. 6 = 2 · 3: 3 CO gerekir; 1 Fe₂O₃'ten 2 Fe, 3 CO'dan 3 CO₂ oluşur.
  4. O kontrolü: sol 3 + 3 = 6, sağ 3 · 2 = 6.

Cevap: Fe₂O₃ + 3CO → 2Fe + 3CO₂

Cu + HNO3 → Cu(NO3)2 + NO + H2O: elektron tablosu
AtomÖnceSonraAtom başına e−ÇarpanToplam e−
Cu (yükseltgenir)0+22 verir× 36 verilir
N (HNO3 → NO, indirgenir)+5+23 alır× 26 alınır
N (tuzda kalan NO3−)+5+5değişmez3 Cu(NO3)2 → 6—

HNO3 katsayısı iki payın toplamıdır: indirgenen 2 + tuzda kalan 6 = 8.

Çözümlü örnek

Bakırın seyreltik nitrik asitle tepkimesi Cu + HNO3 → Cu(NO3)2 + NO + H2O en küçük tam sayılarla denkleştirildiğinde katsayılar ne olur?

  1. Cu: 0 → +2, 2e⁻ verir. N: +5 → +2 (NO'da), 3e⁻ alır.
  2. Elektronları eşitle (6): 3 Cu ve 2 NO.
  3. N: 3 Cu(NO₃)₂'de 6 N, 2 NO'da 2 N; toplam 8 HNO₃. Yani HNO₃'ün 2'si indirgenir, 6'sı tuzda kalır.
  4. H: 8 H → 4 H₂O. O kontrolü: sol 24, sağ 18 + 2 + 4 = 24.

Cevap: 3Cu + 8HNO₃ → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O

✔ Doğru

  • Verilen toplam elektron = alınan toplam elektron.
  • Fe2O3'te 2 Fe vardır: her biri 3e− alır, toplam 6e−.
  • HNO3 hem indirgenip hem tuzda kalıyorsa katsayısı iki payın toplamıdır: 2 + 6 = 8.

✘ Sık yapılan hata

  • Moleküldeki atom sayısını unutup tek atomun elektronunu kullanmak.
  • HNO3'ün katsayısını yalnız indirgenen paydan yazmak.
  • Denkleştirmeyi O sayısıyla kontrol etmemek.
Akılda kalsın: Değişeni bul, elektronu say, çapraz eşitle, sonra kalanları tamamla. Aynı madde hem indirgenip hem tuza giriyorsa katsayısını en sonda topla.
Sınavda

Nasıl sorulurDenkleştirilmemiş bir redoks tepkimesi verilir; en küçük tam sayılarla denkleştirildiğinde bir maddenin katsayısı, katsayılar toplamı ya da aktarılan toplam elektron sayısı sorulur.

TuzakMoleküldeki atom sayısını unutup tek atomun elektron sayısını kullanmaktır (Fe₂O₃'te iki Fe vardır). İkinci tuzak, HNO₃ gibi bir kısmı indirgenip bir kısmı tuz oluşturan maddenin katsayısını yalnız redoks payından yazmaktır.

?Soru çöz

MnO2(k) + HCl(suda) → MnCl2(suda) + Cl2(g) + H2O(s) tepkimesi en küçük tam sayılarla denkleştirildiğinde HCl'nin katsayısı kaç olur?

✓ B. Mn +4'ten +2'ye 2e⁻ alır; iki Cl⁻, Cl₂'ye yükseltgenirken 2e⁻ verir. MnCl₂'deki 2 Cl ile birlikte 4 Cl gerekir: MnO₂ + 4HCl → MnCl₂ + Cl₂ + 2H₂O. A yalnız yükseltgenen Cl'leri sayıp MnCl₂'dekileri unutmaktan; C Cl₂'deki iki atomdan birini saymaktan; D H₂O'nun katsayısını 3 alıp O kontrolünü yapmamaktan çıkar.

▭Sen çöz elektron say

2KMnO4 + 16HCl → 2KCl + 2MnCl2 + 5Cl2 + 8H2O tepkimesinde her Mn atomu elektron alır; toplam aktarılan elektron mol olur; 16 HCl'deki klorların tanesi yükseltgenir.

51010167
DENEY · PİL

Galvanik pil: redoks tepkimesinden elektrik akımı

MEB 12. sınıf · Kimya ve elektrik · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMetal, ametal, yarı metal ve soy gazların özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Atom ve periyodik sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Metaller parlak, ısıyı ve elektriği iyi iletir, tel ve levha hâline getirilebilir; oda koşullarında cıva dışında katıdır ve elektron vererek katyon oluşturur. Ametaller genellikle mat, kırılgan ve yalıtkandır, elektron alarak anyon oluşturur. Yarı metaller (B, Si) ikisi arasında özellik gösterir ve yarı iletkendir. Soy gazlar (He, Ne, Ar) tek atomlu gazlardır, kararlı oldukları için tepkimeye çok az girer.

Metal, ametal, yarı metal, soy gaz

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Elektrokimyasal pil nasıl çalışır, anot, katot ve tuz köprüsünün görevi nedir?

Kısa cevap: Galvanik (elektrokimyasal) pilde istemli bir redoks tepkimesinin yükseltgenme ve indirgenme yarıları iki ayrı yarı hücrede gerçekleşir; elektronlar dış devreden akarak elektrik akımı oluşturur. Yükseltgenmenin olduğu elektrot anot (−), indirgenmenin olduğu elektrot katottur (+). Tuz köprüsü iyon göçüyle iki çözeltinin elektrikçe nötr kalmasını sağlar. Zn/Cu pilinde Zn anot, Cu katottur.

Bir çinko levhayı bakır sülfat çözeltisine daldırırsan levha bakırla kaplanır ve çözelti ısınır; aynı tepkimeyi iki kaba ayırırsan ısı yerine elektrik elde edersin.

Zn levha Cu²⁺ çözeltisine daldırılırsa elektronlar Zn'den Cu²⁺'ya doğrudan, temas yüzeyinde geçer; enerji ısı olarak açığa çıkar. İki tür birbirine dokunmadan elektron alışverişi yapabilir mi? Evet: yükseltgenme ve indirgenme iki ayrı kapta yürütülür ve elektronların bir telden geçmesi sağlanırsa kimyasal enerji elektrik enerjisine dönüşür. Bu düzeneğe galvanik pil ya da elektrokimyasal hücre denir.

Pilin parçaları

  • Elektrot: çözeltiye daldırılan, elektron alışverişinin yüzeyinde gerçekleştiği iletken (Zn, Cu levha).
  • Yarı hücre: elektrot ile kendi iyonlarını içeren çözelti (Zn/Zn²⁺); iki yarı hücre bir hücre (pil) oluşturur.
  • Anot: yükseltgenmenin olduğu elektrot; galvanik pilde negatif kutup, zamanla aşınır.
  • Katot: indirgenmenin olduğu elektrot; galvanik pilde pozitif kutup, üzerinde metal birikir.
  • Tuz köprüsü: KNO₃ gibi tepkimeye girmeyen bir tuzun çözeltisi; anyonları anot kabına, katyonları katot kabına göç ederek yük birikmesini önler ve devreyi tamamlar.
  • İnert elektrot: yarı tepkimede katı metal yoksa (H₂/H⁺, Cl₂/Cl⁻ gibi) kullanılan, tepkimeye girmeyen iletken: platin, grafit.
Elektronlar telden, iyonlar çözeltiden ve tuz köprüsünden geçer; ikisi birlikte devreyi tamamlar.Görsel: Sınav Defteri
anot: Zn(k) → Zn2+(suda) + 2e− katot: Cu2+(suda) + 2e− → Cu(k) pil: Zn(k) + Cu2+(suda) → Zn2+(suda) + Cu(k), E° = 1,10 VŞematik gösterim: Zn(k) | Zn²⁺(1 M) || Cu²⁺(1 M) | Cu(k); anot solda, katot sağda, “||” tuz köprüsü.

Pil çalıştıkça Zn levha incelir, Cu levha kalınlaşır; anot kabında Zn²⁺ derişimi artar, katot kabında Cu²⁺ azaldığı için mavi renk açılır. Tuz köprüsü çekilirse yük dengesi bozulur, akım durur.

Çözümlü örnek

Zn/Cu pilinde a) hangi elektrodun kütlesi azalır, b) elektronlar dış devrede hangi yönde akar, c) tuz köprüsündeki NO₃⁻ iyonları hangi kaba göç eder?

  1. a) Zn yükseltgenip iyon olarak çözeltiye geçtiği için çinko levha incelir.
  2. b) Elektronlar yükseltgenmenin olduğu anottan (Zn) katoda (Cu) akar.
  3. c) Anot kabında Zn²⁺ birikir ve pozitif yük artar; bunu dengelemek için NO₃⁻ anot kabına göç eder.

Cevap: a) Zn; b) Zn'den Cu'ya; c) Zn kabına

Çözümlü örnek

Zn/Cu pilinde 13 g Zn harcandığında dış devreden kaç mol elektron geçer, katotta kaç g Cu birikir? (Zn: 65, Cu: 64 g/mol)

  1. 13/65 = 0,2 mol Zn; her Zn 2e⁻ verir: 0,4 mol elektron.
  2. Her Cu²⁺ 2e⁻ alır: 0,4/2 = 0,2 mol Cu.
  3. 0,2 · 64 = 12,8 g Cu.

Cevap: 0,4 mol e⁻; 12,8 g Cu

✔ Doğru

  • Anotta yükseltgenme (Zn → Zn2+), katotta indirgenme (Cu2+ → Cu).
  • Elektron dış devrede anottan katoda akar.
  • Tuz köprüsünden yalnız iyonlar geçer; anyonlar anoda gider.

✘ Sık yapılan hata

  • Elektronların tuz köprüsünden geçtiğini sanmak.
  • Galvanik pilde anodu pozitif kutup sanmak.
  • Zn elektrodun kütlesinin arttığını sanmak (azalır).
Akılda kalsın: “KİAY”: Katotta İndirgenme, Anotta Yükseltgenme. Elektron dış devrede anottan katoda, anyon tuz köprüsünde anoda doğru gider.
Sınavda

Nasıl sorulurBir pil şeması verilir; anot ve katot, elektron akış yönü, kütlesi artan ya da azalan elektrot, tuz köprüsündeki iyonların göç yönü ve çözeltilerdeki iyon derişimlerinin değişimi sorulur.

TuzakElektronların tuz köprüsünden geçtiğini sanmaktır; elektronlar yalnız dış devreden, iyonlar yalnız çözeltiden ve köprüden geçer. İkinci tuzak, galvanik pilde anodun pozitif kutup olduğunu sanmaktır; anot negatiftir.

⇄Bilgi eşleştirme pilin parçası ve görevi

?Soru çöz

Anodu nikel, katodu gümüş olan bir galvanik pilde (Ni → Ni²⁺, Ag⁺ → Ag) katotta 2,16 g Ag biriktiğinde anotta kaç gram Ni harcanır? (Ag: 108, Ni: 59 g/mol)

✓ A. 2,16/108 = 0,02 mol Ag için 0,02 mol e⁻ geçer; her Ni 2e⁻ verdiği için 0,01 mol Ni = 0,59 g harcanır. B elektron sayılarını eşitlemeyip Ni'yi de 0,02 mol almaktan; C kütlelerin eşit olduğunu sanmaktan; D ikiye bölmeyi iki kez yapmaktan çıkar.
HESAP · ELEKTROT POTANSİYELİ

Standart elektrot potansiyelleri: hangi tepkime kendiliğinden yürür?

MEB 12. sınıf · Kimya ve elektrik · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAsitler ve bazlar metallerle nasıl tepkimeye girer, aktif, yarı soy, soy ve amfoter metal ne demektir?Bağlantılı konudan (Asitler, bazlar ve tuzlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aktif metaller (Na, Mg, Zn, Fe gibi) seyreltik asitlerle tepkimeye girerek tuz ve H₂ gazı oluşturur. Yarı soy metaller (Cu, Hg, Ag) HCl ile tepkime vermez; derişik HNO₃ ve H₂SO₄ ile H₂ çıkmadan tepkimeye girer. Soy metaller (Au, Pt) yalnız kral suyunda çözünür. Amfoter metaller (Al, Zn) hem asitlerle hem kuvvetli bazlarla H₂ verir.

Metallerle tepkimeler, amfoterlik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Standart indirgenme potansiyeli nedir, pil potansiyeli ve tepkimenin istemliliği nasıl bulunur?

Kısa cevap: Bir yarı hücrenin elektron alma eğilimi, potansiyeli 0,00 V kabul edilen standart hidrojen elektroduna göre ölçülür; buna standart indirgenme potansiyeli (E°) denir. E°'si büyük olan tür daha kolay indirgenir ve katot olur. Pil potansiyeli E°pil = E°katot − E°anot ile bulunur; sonuç pozitifse redoks tepkimesi istemlidir. E° değerlerine göre sıralanan metaller aktiflik sırasını verir.

Gümüş bir kaşığı bakır sülfat çözeltisine koyarsan hiçbir şey olmaz; bakır bir teli gümüş nitrat çözeltisine koyarsan tel parlak gümüş kristalleriyle kaplanır.

Bir yarı hücrenin potansiyeli tek başına ölçülemez, ancak başka bir yarı hücreyle farkı ölçülebilir. Bu yüzden bir başvuru seçilmiştir: 1 atm H₂ gazının 1 M H⁺ çözeltisindeki platin elektrot üzerinde bulunduğu standart hidrojen elektrodunun potansiyeli 0,00 V kabul edilir. Öteki yarı hücreler standart koşullarda (25 °C, 1 M, gazlar için 1 atm) buna karşı ölçülür ve indirgenme yönünde yazılır: standart indirgenme potansiyeli (E°).

Doğrunun solundaki metaller kolay elektron verir; sağdakilerin iyonları kolay elektron alır. İki yarı hücreden sağdaki katot, soldaki anot olur.Görsel: Sınav Defteri

E° büyüdükçe türün indirgenme eğilimi artar: Ag⁺ (+0,80 V) kolay indirgenir, iyi bir yükseltgendir. E° küçüldükçe metalin yükseltgenme eğilimi artar: Li, Na, Mg kolay elektron verir, iyi indirgendir. Asitler, bazlar ve tuzlar sayfasında gördüğümüz aktif, yarı soy ve soy metal ayrımının nedeni budur: E°'si hidrojeninkinden küçük olan metaller asitlerden H₂ açığa çıkarır, büyük olanlar (Cu, Ag, Au) çıkaramaz. Bir metal, E°'si kendisininkinden büyük olan metalin iyonlarını indirger: bakır gümüşü çözeltiden çıkarır, gümüş bakırı çıkaramaz.

E°pil = E°katot − E°anot E°pil pozitif → istemliE° katsayıyla çarpılmaz: yarı tepkime 2 ile çarpılsa da E° aynı kalır. Daha büyük E°'li yarı hücre katottur.
Çözümlü örnek

E° değerleri: Cu²⁺/Cu +0,34 V, Zn²⁺/Zn −0,76 V, Ag⁺/Ag +0,80 V, Mg²⁺/Mg −2,37 V. Zn/Cu ve Mg/Ag pillerinin standart potansiyelleri kaçtır?

  1. Zn/Cu: katot Cu (büyük E°), anot Zn: 0,34 − (−0,76) = 1,10 V.
  2. Mg/Ag: katot Ag, anot Mg: 0,80 − (−2,37) = 3,17 V.
  3. E° farkı büyüdükçe pilin voltajı büyür.

Cevap: 1,10 V ve 3,17 V

Çözümlü örnek

Yukarıdaki değerler ve Fe²⁺/Fe = −0,44 V ile: I. Cu(k) + 2Ag+(suda) → Cu2+(suda) + 2Ag(k) II. Cu(k) + Zn2+(suda) → Cu2+(suda) + Zn(k) III. Fe(k) + 2H+(suda) → Fe2+(suda) + H2(g). Hangileri standart koşullarda istemlidir?

  1. I: katot Ag⁺, anot Cu: 0,80 − 0,34 = +0,46 V; istemli (E° 2 ile çarpılmaz).
  2. II: katot Zn²⁺, anot Cu: −0,76 − 0,34 = −1,10 V; istemsiz.
  3. III: katot H⁺, anot Fe: 0,00 − (−0,44) = +0,44 V; istemli.

Cevap: I ve III

✔ Doğru

  • E°(pil) = E°(katot) − E°(anot), indirgenme potansiyelleriyle.
  • Yarı tepkime 2 ile çarpılsa da E° değişmez.
  • E° pozitifse tepkime istemlidir.

✘ Sık yapılan hata

  • Yarı tepkimeyi 2 ile çarpınca E°'yi de 2 ile çarpmak.
  • Anodun işaretini değiştirip bir de çıkarma yapmak.
  • İndirgenme potansiyeli küçük olan metali katot seçmek.
Akılda kalsın: E° doğrusunda sağdaki “alır”, soldaki “verir”. Pil potansiyeli büyükten küçüğü çıkarmaktır: katot − anot; sonuç pozitifse tepkime kendiliğinden yürür.
Sınavda

Nasıl sorulurE° tablosu verilir; hangi metalin hangi çözeltiden metal açığa çıkaracağı, hangi tepkimenin istemli olduğu, pil potansiyeli ya da en kuvvetli yükseltgen ve indirgen sorulur.

TuzakYarı tepkimeyi 2 ile çarpınca E°'yi de 2 ile çarpmaktır; E° madde miktarına bağlı değildir. İkinci tuzak, anodun işaretini değiştirip üstüne bir de çıkarma yapmaktır; indirgenme potansiyelleriyle katot − anot yeterlidir.

?Soru çöz

E° değerleri: Ag⁺/Ag +0,80 V, Cu²⁺/Cu +0,34 V, Pb²⁺/Pb −0,13 V, Zn²⁺/Zn −0,76 V, Mg²⁺/Mg −2,37 V. Aşağıdaki tepkimelerden hangisi standart koşullarda istemlidir?

✓ D. Katot Pb (−0,13), anot Zn (−0,76): E°pil = −0,13 − (−0,76) = +0,63 V, istemli. A'da Cu, Zn²⁺'yı indirgeyemez (−1,10 V); B'de Ag, Pb²⁺'yı indirgeyemez (−0,93 V); C'de Pb, Mg²⁺'yı indirgeyemez (−2,24 V). Bu üçünde soy metalin aktif metal iyonunu indirgeyebileceği sanılmıştır.

▭Sen çöz E°pil = katot − anot

E° değerleri: Ag +0,80; Cu +0,34; Fe −0,44; Zn −0,76; Mg −2,37 V. Standart koşullarda Mg/Ag pilinin potansiyeli V, Zn/Ag pilininki V, Fe/Cu pilininki V olur.

3,171,560,78−0,102,36
HESAP · PİL

Standart olmayan koşullarda pil: Nernst eşitliği, pil ömrü ve lityum iyon

MEB 12. sınıf · Kimya ve elektrik · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMolarite ve molalite nedir, nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Sıvı çözeltiler ve çözünürlük). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Molarite (M), 1 litre çözeltide çözünmüş maddenin mol sayısıdır: M = n/V. Molalite (m), 1 kilogram çözücüde çözünmüş maddenin mol sayısıdır: m = n/kg çözücü. Molaritenin paydası çözeltinin hacmi, molalitenin paydası yalnız çözücünün kütlesidir. Kütlece yüzde ve yoğunluk biliniyorsa molarite M = 10·d·%/mol kütlesi ile bulunur.

Molarite ve molalite

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Derişim pil potansiyelini nasıl değiştirir, lityum iyon pilleri neden yaygındır?

Kısa cevap: Derişimler 1 M'den farklıysa pil potansiyeli Nernst eşitliğiyle bulunur: E = E° − (0,059/n)·log Q (25 °C). Pil çalıştıkça Q büyür ve potansiyel düşer; denge kurulunca E sıfır olur ve pil biter. Voltajı elektrot çifti, ömrü tepkimeye girebilecek madde miktarı belirler. Lityum iyon pilleri hafif, yüksek gerilimli ve yeniden doldurulabilir oldukları için yaygındır.

Telefonunun pili tükendiğinde içindeki maddeler yok olmaz; yalnız tepkime dengeye ulaşmıştır.

Standart potansiyeller 1 M derişim içindir. Kimyasal denge sayfasında gördüğümüz tepkime oranı Q burada da işe yarar: katottaki iyonun (giren) derişimi artarsa tepkime ileri yöne daha istekli olur ve potansiyel yükselir; anottaki iyonun (ürün) derişimi artarsa potansiyel düşer. Bu ilişki Nernst eşitliğiyle hesaplanır; n aktarılan elektron sayısıdır, katılar Q'ya yazılmaz.

E = E° − 0,059n · log Q Zn/Cu: Q = [Zn2+][Cu2+]25 °C · Q, 1'den küçükse E, E°'den büyük; Q, 1'den büyükse E, E°'den küçük; dengede Q = K ve E = 0

Pil voltajı ve ömrü. Standart voltaj elektrot çiftinin E° farkına bağlıdır; elektrotların büyüklüğüne bağlı değildir. Pilin ömrü ise ne kadar yük verebileceğine, yani tepkimeye girebilecek madde miktarına bağlıdır: elektrot kütlesi, çözeltilerin derişimi ve hacmi arttıkça pil daha uzun süre akım verir. Pil çalıştıkça [Zn²⁺] artar, [Cu²⁺] azalır, Q büyür ve potansiyel azalır; Q denge sabitine eşit olunca potansiyel sıfırlanır.

Lityum iyon pilleri

Lityum, E°'si en küçük (−3,04 V) ve en hafif metaldir; bu yüzden lityum içeren piller küçük kütlede yüksek gerilim ve yüksek enerji depolar. Lityum iyon pillerinde pil boşalırken Li⁺ iyonları anottan (genellikle grafit katmanları arasına yerleşmiş lityum) elektrolit içinden katoda (lityumlu bir metal oksit) göç eder, elektronlar dış devreden akar. Şarjda dış güç kaynağı süreci tersine çevirir; pil yüzlerce kez doldurulabilir. Cep telefonu, dizüstü bilgisayar, kablosuz el aletleri, elektrikli araçlar ve güneş enerjisini depolayan sistemler bu pillerle çalışır. Aşırı ısınma ve fiziksel hasarda yangın riski taşırlar; atıkları ayrı toplanmalıdır.

Zn/Cu pilinde Q ve E (25 °C, E° = 1,10 V, n = 2)
Q = [Zn2+]/[Cu2+]log QE (V)Durum
0,01−21,10 + 0,059 ≈ 1,16ürün iyonu az: E, E°'den büyük
101,10standart koşul
10021,10 − 0,059 ≈ 1,04ürün iyonu çok: E, E°'den küçük
≈ 1037 (= K)≈ 370denge: pil biter
Çözümlü örnek

25 °C'de Zn/Cu pilinde [Zn²⁺] = 0,01 M, [Cu²⁺] = 1 M'dir. Pil potansiyeli kaç volttur? (E° = 1,10 V)

  1. n = 2; Q = 0,01/1 = 10⁻², log Q = −2.
  2. E = 1,10 − (0,059/2)·(−2) = 1,10 + 0,059
  3. E ≈ 1,16 V: ürün iyonu az olduğu için potansiyel standarttan büyüktür.

Cevap: yaklaşık 1,16 V

Çözümlü örnek

Standart koşullardaki Zn/Cu pili için: I. katot kabına CuSO₄ katısı eklemek, II. anot kabına saf su eklemek, III. çinko levhayı daha büyüğüyle değiştirmek. Hangileri pil potansiyelini artırır? [Cu²⁺] 0,001 M'ye düşerse potansiyel kaç olur?

  1. I: [Cu²⁺] artar, Q küçülür: potansiyel artar.
  2. II: [Zn²⁺] azalır, Q küçülür: potansiyel artar.
  3. III: katı elektrot Q'ya girmez: potansiyel değişmez, yalnız ömür uzar.
  4. Q = 1/0,001 = 10³: E = 1,10 − 0,0295 · 3 ≈ 1,01 V.

Cevap: I ve II; yaklaşık 1,01 V

✔ Doğru

  • Katot iyonu artarsa ya da anot iyonu azalırsa voltaj artar.
  • Voltajı elektrot çifti, ömrü madde miktarı belirler.
  • Pil çalıştıkça Q büyür; dengede E = 0 olur, pil biter.

✘ Sık yapılan hata

  • Elektrot levhasını büyütmenin voltajı artırdığını sanmak.
  • Q ifadesine katı metalleri de yazmak.
  • log Q'nun işaretini ters alıp E'yi yanlış yöne kaydırmak.
Akılda kalsın: Katot iyonunu artır ya da anot iyonunu azalt: voltaj artar. Voltajı elektrot çifti, ömrü madde miktarı belirler. Pil dengeye ulaştığı için biter: E = 0.
Sınavda

Nasıl sorulurBir pilin çözeltilerinden birine su, tuz ya da çöktürücü eklenince potansiyelin nasıl değişeceği, verilen derişimlerde pil potansiyeli ve pilin ömrünü uzatan değişiklikler sorulur.

TuzakElektrot levhasını büyütmenin voltajı artırdığını sanmaktır; voltaj değişmez, yalnız ömür uzar. İkinci tuzak, Q'ya katı metalleri de yazmaktır.

?Soru çöz

25 °C'de Zn/Cu pilinde [Zn²⁺] = 0,1 M ve [Cu²⁺] = 1 M'dir. Pil potansiyeli yaklaşık kaç volttur? (E° = 1,10 V)

✓ C. Q = 0,1/1 = 0,1, log Q = −1; E = 1,10 − (0,059/2)(−1) = 1,10 + 0,0295 ≈ 1,13 V. A derişimlerin 1 M olmadığını görmeyip standart değeri almaktan; B log Q'nun işaretini ters alıp çıkarmaktan; D n = 2 yerine 1 almaktan çıkar.

↕Sıralama Zn/Cu pili çalışırken

  1. Cu²⁺ iyonları elektron alıp Cu olarak birikir
  2. Q, K'ye ulaşınca potansiyel sıfırlanır, pil biter
  3. Zn atomları elektron verip Zn²⁺ olarak çözeltiye geçer
  4. [Zn²⁺] artar, [Cu²⁺] azalır, potansiyel düşer
  5. Elektronlar dış devreden Cu elektroda akar
HESAP · ELEKTROLİZ

Elektroliz: elektrik enerjisiyle istemsiz tepkimeyi yürütmek

MEB 12. sınıf · Kimya ve elektrik · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKütle, mol, tanecik sayısı ve gaz hacmi arasındaki mol hesapları nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Mol kavramı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mol hesaplarında bir nicelikten ötekine her zaman mol üzerinden geçilir: kütle mol kütlesine, tanecik sayısı Avogadro sayısına, normal şartlardaki gaz hacmi 22,4 L'ye bölünerek mole çevrilir; mol bunların tersiyle çarpılarak geri çevrilir. Atom sayısı için molekülün mol sayısı formüldeki atom sayısıyla çarpılır. Birim analizi hangi değerle çarpılıp bölüneceğini gösterir.

Mol hesapları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Elektroliz nedir, Faraday yasası ile elektrolizde açığa çıkan madde miktarı nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Elektroliz, dış bir güç kaynağının verdiği elektrik enerjisiyle istemsiz bir redoks tepkimesinin gerçekleştirilmesidir. Güç kaynağının negatif ucuna bağlı katotta indirgenme, pozitif ucuna bağlı anotta yükseltgenme olur. Devreden geçen yük Q = I·t'dir; 1 mol elektronun yükü 1 Faraday, yaklaşık 96 500 C'tur. Açığa çıkan madde miktarı geçen elektron molüyle orantılıdır.

Alüminyum folyonun her gramı, cevherinden elektrik akımıyla ayrıştırılmış alüminyumdur; bu yüzden alüminyum geri dönüşümü büyük enerji tasarrufu sağlar.

Galvanik pilde istemli bir tepkime elektrik üretir. Tersi de mümkündür: E°pil'i negatif olan istemsiz bir tepkime, dışarıdan yeterli gerilim uygulanarak zorla yürütülebilir. Buna elektroliz, düzeneğe elektrolitik hücre denir. Erimiş NaCl elektrolizinde katotta Na⁺ indirgenir (sodyum metali), anotta Cl⁻ yükseltgenir (klor gazı). Kutup işaretleri pilinkinin tersidir ama kural aynıdır: katotta indirgenme, anotta yükseltgenme.

Galvanik pil ile elektrolitik hücre
Galvanik pilElektrolitik hücre
Tepkimeistemliistemsiz, dış güçle yürür
Enerji dönüşümükimyasal → elektrikelektrik → kimyasal
Anot(−), yükseltgenme(+), yükseltgenme
Katot(+), indirgenme(−), indirgenme
ÖrnekZn/Cu pili, lityum iyon pili (boşalırken)suyun elektrolizi, kaplama, pil şarjı

Suyun elektrolizi ve kaplama

Saf su çok az iyon içerdiği için akımı iyi iletmez; içine biraz H₂SO₄ ya da Na₂SO₄ eklenerek elektroliz edilir. Katotta H₂, anotta O₂ toplanır; aynı koşulda H₂'nin hacmi O₂'ninkinin iki katıdır. Kaplamada kaplanacak eşya katot, kaplama metali anot yapılır ve çözelti bu metalin iyonlarını içerir: anottaki metal çözünür, katotta eşyanın yüzeyinde birikir. Gümüş kaplama çatal-kaşık, krom kaplama musluk ve saf bakır eldesi bu yolla yapılır.

Her iki mol elektron katotta 1 mol H₂, anotta yarım mol O₂ oluşturur; bu yüzden gaz hacimleri 2:1'dir.Görsel: Sınav Defteri

Faraday yasası

Elektrolizde açığa çıkan madde miktarı devreden geçen yükle orantılıdır. Yük, akım ile sürenin çarpımıdır: Q = I·t (amper · saniye = coulomb, C). 1 mol elektronun yükü 1 Faraday (F) ≈ 96 500 C'tur. Önce geçen elektron molü bulunur, sonra yarı tepkimedeki katsayıyla maddenin molüne geçilir. Seri bağlı hücrelerden aynı yük geçer.

Q = I · t n(e−) = Q96 500 m = I·t·Mn·96 500I: amper · t: saniye · M: mol kütlesi · n: 1 mol madde için gereken elektron sayısı (Ag⁺ 1, Cu²⁺ 2, Al³⁺ 3)
Birim analizi

CuSO₄ çözeltisinden 9,65 A akım 1000 s geçiriliyor. Katotta kaç g Cu birikir? (Cu: 64 g/mol)

9650 C · 1 mol e⁻96 500 C · 1 mol Cu2 mol e⁻ · 64 g1 mol Cu = 3,2 gCoulomb, mol elektron ve mol Cu sırayla sadeleşir; geriye gram kalır.
  1. Q = 9,65 · 1000 = 9650 C.
  2. 9650/96 500 = 0,1 mol e⁻; Cu²⁺ + 2e⁻ → Cu: 0,05 mol Cu.
  3. 0,05 · 64 = 3,2 g.

Cevap: 3,2 g Cu

Çözümlü örnek

AgNO₃ ve CuSO₄ çözeltileri içeren iki elektroliz kabı seri bağlanıyor. Birinci kapta 10,8 g Ag biriktiğinde ikinci kapta kaç g Cu birikir? Akım 5 A ise elektroliz kaç saniye sürmüştür? (Ag: 108, Cu: 64 g/mol)

  1. 10,8/108 = 0,1 mol Ag; Ag⁺ + e⁻ → Ag olduğundan 0,1 mol e⁻ geçmiştir.
  2. Seri bağlı kaptan da 0,1 mol e⁻ geçer: 0,05 mol Cu = 3,2 g.
  3. Q = 0,1 · 96 500 = 9650 C; t = 9650/5 = 1930 s.

Cevap: 3,2 g Cu; 1930 s

✔ Doğru

  • Yük Q = I · t (t saniye); 96 500 C = 1 mol e−.
  • Cu2+ + 2e− → Cu: 2 mol e− 1 mol Cu verir.
  • Elektrolizde de katotta indirgenme, anotta yükseltgenme olur.

✘ Sık yapılan hata

  • Elektron molünü doğrudan madde molü sanmak.
  • Dakikayı saniyeye çevirmeden I · t hesaplamak.
  • Elektrolizde katodu, pildeki gibi pozitif kutup sanmak.
Akılda kalsın: Elektrolizde de KİAY geçerli: katotta indirgenme, anotta yükseltgenme; yalnız işaretler pilin tersidir. Hesap zinciri: I·t → coulomb → ÷ 96 500 → mol e⁻ → katsayıyla mol madde.
Sınavda

Nasıl sorulurAkım ve süre verilip açığa çıkan madde kütlesi ya da gaz hacmi, seri bağlı hücrelerde birikenlerin oranı, suyun elektrolizinde gaz hacimleri sorulur.

TuzakElektron molünü doğrudan madde molü sanmaktır: Cu²⁺ için 2 mol e⁻ 1 mol Cu verir. İkinci tuzak, dakikayı saniyeye çevirmemektir. Üçüncü tuzak, elektrolizde de anodu negatif sanmaktır; elektrolizde anot pozitif kutuptur.

▭Sen çöz Faraday hesabı

AgNO₃ çözeltisinden 2 A akım 965 s geçiriliyor. Devreden C yük, yani mol elektron geçer ve katotta g Ag birikir. (Ag: 108 g/mol, 1 F = 96 500 C)

19300,022,161,080,2

?Soru çöz

Biraz H₂SO₄ eklenmiş suyun elektrolizinde devreden 0,4 mol elektron geçiyor. Katotta toplanan gaz ve normal şartlardaki hacmi aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ A. Katotta indirgenme olur ve H₂ toplanır; 2 mol elektron 1 mol H₂ verdiğinden 0,4 mol e⁻ ile 0,2 mol H₂ = 4,48 L oluşur. B anotta toplanan O₂'yi (0,1 mol, 2,24 L) katoda yazmaktan; C elektron molünü H₂ molü sanmaktan; D kutupları karıştırıp O₂ için de 0,2 mol almaktan çıkar.
GÜNLÜK HAYAT · KOROZYON

Korozyon ve kurban elektrot: demiri korumak için çinkoyu feda etmek

MEB 12. sınıf · Kimya ve elektrik · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaElektrokimyasal pil nasıl çalışır, anot, katot ve tuz köprüsünün görevi nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Galvanik (elektrokimyasal) pilde istemli bir redoks tepkimesinin yükseltgenme ve indirgenme yarıları iki ayrı yarı hücrede gerçekleşir; elektronlar dış devreden akarak elektrik akımı oluşturur. Yükseltgenmenin olduğu elektrot anot (−), indirgenmenin olduğu elektrot katottur (+). Tuz köprüsü iyon göçüyle iki çözeltinin elektrikçe nötr kalmasını sağlar. Zn/Cu pilinde Zn anot, Cu katottur.

Galvanik pil: Zn/Cu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Korozyon nedir, demirin paslanması kurban elektrotla nasıl önlenir?

Kısa cevap: Korozyon, metallerin çevreleriyle redoks tepkimesine girerek aşınmasıdır; demirin paslanması nem ve oksijenle yürüyen bir yükseltgenmedir. Boya, yağ ve kaplama metali havadan yalıtır. Kurban elektrot yönteminde demire ondan daha aktif, yani indirgenme potansiyeli daha küçük bir metal (Mg, Zn) bağlanır; aktif metal anot olup aşınır, demir katot olarak korunur.

Büyük gemilerin gövdesine ve yer altındaki boru hatlarına aralıklarla magnezyum ya da çinko bloklar bağlanır; bu bloklar zamanla erir, gemi ise paslanmaz.

Demir nemli havada küçük galvanik hücreler gibi davranır. Yüzeyin bir bölgesinde demir yükseltgenir (anot): Fe(k) → Fe2+(suda) + 2e−. Elektronlar metalin içinden başka bir bölgeye gider; orada suda çözünmüş oksijen indirgenir (katot). Oluşan Fe²⁺ daha da yükseltgenip sulu demir(III) oksite, yani pasa dönüşür. Pas gözenekli olduğu için dökülür, altındaki demir de yeni korozyona açık kalır. Tuzlu su iyon iletkenliğini artırdığı için korozyonu hızlandırır; deniz kenarında ve kışın tuzlanan yollarda araçlar çabuk paslanır. Alüminyum ise yüzeyinde ince ve sıkı bir oksit tabakası oluşturduğu için kendini korur.

Korozyondan korunma

İlk yol metali ortamdan yalıtmaktır: boya, yağ, plastik ya da başka bir metalle kaplama. Teneke (kalayla kaplı demir) çizilene kadar demiri korur; çizilince kalay (E° = −0,14 V) demirden (−0,44 V) daha soy olduğu için demir anot olur ve daha hızlı paslanır. Galvanizli demirde (çinko kaplama) ise çizik olsa bile çinko (−0,76 V) demirden aktif olduğu için önce o yükseltgenir; demir korunur.

İkinci yol kurban elektrottur: korunacak demire, indirgenme potansiyeli ondan küçük, yani daha aktif bir metal (Mg, Zn, alüminyum alaşımları) iletkenle bağlanır. Aktif metal anot olur ve kendini feda ederek aşınır; demir katot olduğu için yükseltgenmez. Gemi gövdeleri, iskele ayakları, yer altı boru hatları ve depolar ile termosifon içindeki magnezyum çubuk bu yöntemle korunur. Kurban elektrot aşındıkça yenisiyle değiştirilir.

Korozyona karşı yöntemler
YöntemNasıl korur?Yüzey çizilirse
Boya, yağhavayı ve nemi keserçizik yerde paslanma başlar
Kalay kaplama (teneke)yalıtır; kalay demirden soydemir anot olur, hızlı paslanır
Çinko kaplama (galvaniz)yalıtır; çinko demirden aktifçinko yükseltgenir, demir korunur
Kurban elektrot (Mg, Zn)bağlanan aktif metal anot oluryöntem kaplamaya bağlı değil
kurban metalin E° değeri < demirin E° değeri (−0,44 V)Kurban metal anot (aşınır), demir katot (korunur). Soy bir metal bağlanırsa demir anot olur ve daha hızlı aşınır.
Çözümlü örnek

E° değerleri: Cu +0,34 V, Sn −0,14 V, Fe −0,44 V, Zn −0,76 V, Mg −2,37 V. Bir demir boruyu korumak için Cu, Sn, Zn ve Mg'den hangileri kurban elektrot olarak kullanılabilir?

  1. Kurban metalin demirden önce yükseltgenmesi, yani E°'sinin −0,44 V'tan küçük olması gerekir.
  2. Zn (−0,76) ve Mg (−2,37) bu şartı sağlar.
  3. Cu ve Sn demirden soydur; bağlanırlarsa demir anot olur ve korozyon hızlanır.

Cevap: Zn ve Mg

Çözümlü örnek

Yüzeyi çizilmiş bir teneke kutu ile yüzeyi çizilmiş galvanizli bir kova nemli bir ortamda bırakılıyor. Hangisinde demir daha hızlı paslanır, neden?

  1. Tenekede çizik yerde demir ile kalay temas eder; kalay daha soy olduğu için demir anot olur.
  2. Galvanizli kovada çinko daha aktif olduğu için anot olur; demir katot olarak korunur.

Cevap: teneke kutuda

✔ Doğru

  • Kurban metal demirden daha aktif olmalı: Mg, Zn.
  • Kurban elektrot anottur; kendisi aşınır, demir korunur.
  • Galvanizli (çinko kaplı) demir çizilse de korunur.

✘ Sık yapılan hata

  • Cu ya da Sn bağlamanın demiri koruyacağını sanmak.
  • Kurban elektrodu katot sanmak.
  • Kalay kaplamanın çizildikten sonra da demiri koruduğunu sanmak.
Akılda kalsın: Kurban, korunandan daha aktif olmalı: E° doğrusunda demirin solunda kalan metal (Mg, Zn) feda edilir. Kaplamada da aynı mantık: çinko çizilse de korur, kalay çizilince demiri anot yapar.
Sınavda

Nasıl sorulurE° değerleri verilerek hangi metalin kurban elektrot olabileceği, çizilmiş teneke ile galvanizli demirin karşılaştırılması ya da korozyonu hızlandıran koşullar sorulur.

TuzakDemirden daha soy bir metalin (Cu, Sn) demiri koruyabileceğini sanmaktır; soy metal bağlanırsa demir anot olur ve daha hızlı aşınır. İkinci tuzak, kurban elektrodun katot olduğunu sanmaktır; kurban metal anottur.

⇄Bilgi eşleştirme yöntem ve etkisi

?Soru çöz

E° değerleri: Cu +0,34 V, Pb −0,13 V, Ni −0,25 V, Fe −0,44 V, Mg −2,37 V. Yer altındaki bir demir boru hattını korozyondan korumak için aşağıdaki metallerden hangisi kurban elektrot olarak kullanılabilir?

✓ B. Mg'nin E°'si (−2,37 V) demirinkinden (−0,44 V) küçüktür; Mg anot olup aşınır, demir korunur. A, C ve D'nin E° değerleri demirinkinden büyüktür; bu metaller bağlanırsa demir anot olur ve daha hızlı paslanır. Bu üç şıkta aktif metal ile soy metal karıştırılmıştır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

X(g) ⇌ Y(g) için Kc 300 K'de 4, 500 K'de 0,25'tir. 500 K'de Y(g) ⇌ X(g) tepkimesinin Kc'si ve X ⇌ Y ileri tepkimesinin ısı alışverişi aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ A. Ters tepkimenin K'si 1/0,25 = 4'tür; sıcaklık artınca K küçüldüğüne göre ileri tepkime ekzotermiktir. B ters tepkimenin K'sini aynı alıp K'nin azalmasını endotermiğe bağlamaktan; C K hesabı doğru ama sıcaklık-K ilişkisini ters kurmaktan; D ters tepkimede K'nin değişmediğini sanmaktan çıkar.Kaynak: Kimyasal denge · Sıcaklık ve katalizörün etkisi

?Soru 2

25 °C'de [OH⁻] = 1·10⁻⁵ M olan bir çözeltinin pH değeri kaçtır?

✓ B. pOH = 5, pH = 14 − 5 = 9; çözelti baziktir. A pOH'u pH sanmaktan; C pH yerine [H₃O⁺] derişimini (10⁻⁹ M) yazmaktan; D 14'ten çıkarmak yerine toplamaktan çıkar.Kaynak: Sulu çözelti dengeleri · Suyun iyonlaşması ve pH

?Soru 3

25 °C'de 0,01 M olan zayıf bir B bazının Kb değeri 1·10⁻⁶'dır. Çözeltinin pH'ı kaçtır?

✓ D. [OH⁻] = √(10⁻⁶ · 10⁻²) = 10⁻⁴ M; pOH = 4, pH = 10. A pOH'u pH sanmaktan; B zayıf bazı kuvvetli gibi tamamen iyonlaşmış sayıp [OH⁻] = 0,01 almaktan; C karekökü almayı unutup [OH⁻] = 10⁻⁸ bulmaktan çıkar.Kaynak: Sulu çözelti dengeleri · Asit ve baz çözeltilerinde pH

?Soru 4

Sabit hacimli ve sabit sıcaklıktaki bir kapta gerçekleşen H2(g) + I2(g) → 2HI(g) tepkimesinin hızı aşağıdakilerden hangisi izlenerek ölçülemez? (I₂ buharı mor renklidir.)

✓ D. Girenlerde de ürünlerde de 2 mol gaz vardır; gaz mol sayısı değişmediği için sabit hacim ve sıcaklıkta basınç da değişmez. A mor I₂ harcandıkça renk açılır, izlenebilir; B ve C derişim değişimleri hızı doğrudan verir.Kaynak: Tepkime hızı · Tepkime hızı ve ölçülmesi

?Soru 5

25 °C'de 50 mL 0,1 M HCl çözeltisine 50 mL 0,12 M NaOH çözeltisi ekleniyor. Oluşan karışımın pH'ı kaçtır? (Hacimler toplanabilir; log 2 = 0,3)

✓ C. H⁺ 0,005 mol, OH⁻ 0,006 mol; 0,001 mol OH⁻ artar, toplam hacim 0,1 L: [OH⁻] = 0,01 M, pOH 2, pH 12. A mol sayılarını karşılaştırmadan eşdeğerlik sanmaktan; B artan iyonu H⁺ sanmaktan; D hacimleri toplamayıp 0,05 L'ye bölmekten ([OH⁻] = 0,02 M) çıkar.Kaynak: Sulu çözelti dengeleri · Titrasyon

?Soru 6

Bir sıcaklıkta A(g) + B(g) ⇌ 2C(g) için Kc = 4'tür. 1 L'lik kapta bir anda 1 mol A, 1 mol B ve 4 mol C bulunuyor. Bu an için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Qc = [C]²/([A][B]) = 4²/(1 · 1) = 16; Qc, Kc'den büyük, ürün fazladır, tepkime geri yönde ilerler. A [C]'nin karesini almayı unutup 4 bulmaktan; B oranı ters kurmaktan (1/4); D Qc doğru bulunsa da yön kuralını ters uygulamaktan çıkar.Kaynak: Kimyasal denge · Denge hesapları ve Qc

?Soru 7

2 L'lik bir kaba 1 mol PCl₅ konuyor. PCl5(g) ⇌ PCl3(g) + Cl2(g) dengesi kurulduğunda PCl₅'in %50'si ayrışmış bulunuyor. Bu sıcaklıkta Kc kaçtır?

✓ A. Dengede 0,5 mol PCl₅, 0,5 mol PCl₃ ve 0,5 mol Cl₂ vardır; derişimleri 0,25 M. Kc = 0,25 · 0,25/0,25 = 0,25. B derişim yerine mol sayılarını yazmaktan; C ifadeyi ters (girenler/ürünler) kurmaktan; D paydaya dengedeki değil başlangıçtaki PCl₅ derişimini (0,5 M) yazmaktan çıkar.Kaynak: Kimyasal denge · Denge sabiti Kc

?Soru 8

Bir tepkimenin mekanizması: 1) O3(g) + Cl(g) → ClO(g) + O2(g) (yavaş), 2) ClO(g) + O(g) → Cl(g) + O2(g) (hızlı). Bu mekanizmayla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. ClO 1. basamakta oluşup 2. basamakta harcanır: ara üründür. A Cl önce girip sonra geri çıktığı için katalizördür, ara ürünle karıştırılmış; C hız ifadesi net denklemden (O₃ + O → 2O₂) değil yavaş basamaktan yazılır: r = k[O₃][Cl]; D O yalnız hızlı basamağa girdiği için derişimi hızı değiştirmez.Kaynak: Tepkime hızı · Hız belirleyici basamak

?Soru 9

Tek basamakta gerçekleşen 2A(g) + B(g) → C(g) tepkimesinde [A] yarıya indirilip [B] 4 katına çıkarılırsa ileri tepkimenin hızı nasıl değişir?

✓ A. r = k[A]²[B]; yeni hız k(½[A])²(4[B]) = k · ¼ · 4 · [A]²[B], yani aynıdır. B [A]'nın üssünü katsayı yerine 1 almaktan (½ · 4 = 2); C yalnız [A]'daki azalmayı üssüz hesaba katmaktan; D [A]'daki azalmayı unutup yalnız [B]'ye bakmaktan çıkar.Kaynak: Tepkime hızı · Hız ifadesi (tek basamaklı)

?Soru 10

Aşağıdaki karışımlardan hangisi tampon çözelti oluşturur?

✓ B. Zayıf asit CH₃COOH eklenen bazı, konjuge bazı CH₃COO⁻ eklenen asidi karşılar; pH pek değişmez. A ve D kuvvetli asit ile kendi tuzudur; Cl⁻ ve NO₃⁻ eklenen asidi tutamaz. C kuvvetli baz ile tuzudur; Na⁺ eklenen bazı karşılayamaz.Kaynak: Sulu çözelti dengeleri · Tuz çözeltileri ve tamponlar
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Kimya soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →