Atom ve periyodik sistem: atom modelleri, izotop, periyodik özellikler

Atom modellerinin birbirini nasıl düzelttiğini, atomun yapısını, ilk 20 elementin periyodik sistemdeki yerini ve yarıçaptan elektronegatifliğe periyodik özellikleri çözümlü örneklerle anlatıyoruz.

7 durakTYT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MODEL · ATOM

Dalton ve Thomson: içi dolu küreden üzümlü keke

MEB 9. sınıf · Atom ve periyodik sistem · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaElementlerin sembolleri nasıl yazılır, en çok kullanılan element sembolleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Kimya bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Element, aynı tür atomlardan oluşan ve kimyasal yollarla daha basit maddelere ayrılamayan saf maddedir. Her elementin bir sembolü vardır; sembolün ilk harfi büyük, varsa ikinci harfi küçük yazılır (Ca, Cl, Co). Bazı semboller Latince addan gelir: sodyum Na, potasyum K, demir Fe, bakır Cu, gümüş Ag, kalay Sn, altın Au, cıva Hg, kurşun Pb.

Element ve sembolleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dalton ve Thomson atom modelleri nedir, aralarındaki fark nedir?

Kısa cevap: Dalton'a göre (1803) madde bölünemeyen, içi dolu küreler gibi atomlardan oluşur; aynı elementin atomları özdeştir ve atomlar belirli oranlarda birleşerek bileşik oluşturur. Thomson (1897) katot ışınlarıyla elektronu bulunca atomun bölünebildiği anlaşıldı. Onun modelinde atom, artı yüklü bir kürenin içine üzümlü kekteki üzümler gibi gömülmüş elektronlardan oluşur.

Atomu kimse çıplak gözle görmedi; atom modelleri, görülemeyen bir şeyin deneylerle adım adım çizilen portresidir.

Bilimde model, gözlemleri açıklamak için kurulan bir temsildir. Yeni bir deney eski modelin açıklayamadığı bir sonuç verince model düzeltilir ya da yerini yenisine bırakır. Atom modellerinin tarihi bu yüzden “yanlışların” değil, giderek daha iyi açıklamaların tarihidir. Her model, kendinden öncekinin açıklayamadığı bir gözlemi açıklamak için doğdu.

Her model bir öncekinin açıklayamadığı bir deneyi açıkladı: elektron Thomson'u, geri sapan alfa tanecikleri Rutherford'u, ışık spektrumları Bohr'u doğurdu.Görsel: Sınav Defteri

Dalton: atom ilk kez bir bilimsel kuramda

Kimya bilimi sayfasında gördüğümüz Demokritos'un “bölünemez tanecik” fikri yüzyıllarca yalnız bir düşünce olarak kaldı. Dalton, 1800'lerin başında bu fikri deneylerle bulunmuş kütle ilişkilerine bağladı ve ilk bilimsel atom kuramını kurdu:

  • Madde, bölünemeyen ve içi dolu küreler gibi düşünülen atomlardan oluşur.
  • Bir elementin bütün atomları özdeştir (kütleleri ve özellikleri aynıdır); farklı elementlerin atomları farklıdır.
  • Atomlar belirli ve tam sayılı oranlarda birleşerek bileşikleri oluşturur.
  • Kimyasal tepkimede atomlar yok olmaz, yoktan var olmaz; yalnızca yeniden düzenlenir.

Dalton'un modeli neden önemliydi? Çünkü kütlenin korunumunu ve bir bileşikte elementlerin hep aynı oranda birleşmesini atomlarla açıkladı. Bugün iki varsayımı geçerli değildir: atom bölünebilir (proton, nötron, elektron) ve aynı elementin atomlarının kütleleri farklı olabilir (izotoplar).

Thomson: atomun içinden elektron çıktı

Thomson, havası boşaltılmış bir tüpte oluşan katot ışınlarının elektrik ve manyetik alanda saptığını, yani yüklü taneciklerden oluştuğunu gösterdi. Bu taneciklerin yükü eksiydi ve hangi metal kullanılırsa kullanılsın aynıydı: elektron bulunmuştu. Elektron atomdan çıkabiliyorsa atom bölünebilirdi. Atom bir bütün olarak nötr olduğuna göre, içinde elektronların eksi yükünü dengeleyen artı yük de olmalıydı.

Thomson'un çözümü: atom, artı yükün düzgün dağıldığı bir küredir; elektronlar bu kürenin içine, keke gömülmüş üzümler gibi dağılmıştır (üzümlü kek modeli). Toplam artı yük toplam eksi yüke eşittir. Bu model, atomun elektron alıp vererek iyon oluşturabilmesini açıklıyordu; ama atomun bir çekirdeği olduğunu henüz bilmiyordu.

Çözümlü örnek

Dalton'un hangi varsayımları bugün geçerliliğini yitirmiştir, neden?

  1. “Atom bölünemez”: Thomson elektronu bulunca atomun daha küçük taneciklerden oluştuğu anlaşıldı. Geçersiz.
  2. “Aynı elementin atomları özdeştir”: aynı elementin nötron sayısı farklı atomları (izotoplar) vardır, kütleleri farklıdır. Geçersiz.
  3. “Atomlar tepkimede yeniden düzenlenir, belirli oranlarda birleşir” varsayımları kütlenin korunumu ve sabit oranlarla uyumludur. Geçerli.

Cevap: “bölünemez” ve “bütün atomları özdeş” varsayımları

Çözümlü örnek

Thomson modeli “atomun nötr olması” ve “atomun elektron vererek artı yüklü iyon oluşturması” gözlemlerini açıklayabilir mi? “Çekirdek” kavramını içerir mi?

  1. Modelde artı yüklerin toplamı eksi yüklerin toplamına eşittir: nötrlük açıklanır.
  2. Elektronlar kürenin içinde hareketli tanecikler olduğu için biri ayrılırsa artı yük fazlası kalır: iyon oluşumu açıklanır.
  3. Artı yük bütün küreye yayılmıştır; küçük ve yoğun bir merkez yoktur: çekirdek yoktur.

Cevap: ilk ikisini açıklar; çekirdek kavramı yoktur

✔ Doğru

  • Thomson: artı yüklü küreye gömülü elektronlar; çekirdek yok.
  • Dalton'un “atomlar tepkimede yeniden düzenlenir” varsayımı bugün de geçerli.
  • Dalton'un çöken varsayımları: atom bölünmez, aynı elementin atomları özdeş.

✘ Sık yapılan hata

  • Thomson modeline çekirdek çizmek.
  • Dalton'un bütün varsayımlarını çürümüş saymak.
  • Elektronu Rutherford'un bulduğunu sanmak (Thomson).
Akılda kalsın: Dalton = bilye (içi dolu, bölünmez). Thomson = üzümlü kek (artı hamur, eksi üzümler). Thomson'un buluşu elektron, Dalton'un yıkılan iki varsayımı “bölünmez” ve “hepsi özdeş”.
Sınavda

Nasıl sorulurBir modelin varsayımları verilir, hangi bilim insanına ait olduğu ya da hangi varsayımın bugün geçersiz olduğu sorulur.

TuzakThomson modelinde çekirdek varmış gibi düşünmektir; çekirdek Rutherford'la gelir. Bir başka tuzak, Dalton'un “atomlar tepkimede yeniden düzenlenir” varsayımını da geçersiz saymaktır; bu varsayım bugün de doğrudur.

?Soru çöz

Dalton atom modelinin aşağıdaki varsayımlarından hangisi bugün de geçerliliğini korumaktadır?

✓ A. Tepkimede atomların korunması kütlenin korunumuyla uyumludur ve bugün de geçerlidir. B elektron, proton ve nötronun bulunmasıyla geçersiz kaldı; C izotoplar nedeniyle geçersizdir; D Rutherford'un deneyi atomun büyük kısmının boşluk olduğunu gösterdi.

▭Boşluk doldurma

Dalton atomu ve içi dolu bir küre olarak düşündü. Thomson katot ışınlarıyla buldu; onun modeli modeli diye de bilinir.

bölünemezelektronüzümlü kekprotonçekirdekli
MODEL · ATOM

Rutherford ve Bohr: çekirdek ve enerji düzeyleri

MEB 9. sınıf · Atom ve periyodik sistem · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSimya ile kimya arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Kimya bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Simya, değersiz metalleri altına çevirmeyi ve ölümsüzlük iksirini bulmayı amaçlayan, deneme-yanılmaya dayanan ve kuramsal temeli olmayan bir uğraştı. Kimya ise maddenin yapısını, özelliklerini ve değişimlerini gözlem, deney, ölçme ve tekrarlanabilir sonuçlarla inceleyen bilimdir. Simyacıların geliştirdiği damıtma, süzme ve kristallendirme gibi teknikler kimyaya miras kaldı.

Simyadan kimyaya

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Rutherford ve Bohr atom modellerinin özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Rutherford (1911) ince altın levhaya alfa tanecikleri gönderdi; çoğu doğrudan geçti, çok azı geri döndü. Buradan atomun büyük kısmının boşluk olduğu, artı yükün ve kütlenin küçük bir çekirdekte toplandığı sonucuna vardı. Bohr (1913) elektronların belirli enerji düzeylerinde bulunduğunu, düzeyler arasında geçerken ışık soğurduğunu ya da yaydığını söyledi. Bugün geçerli olan bulut modelidir.

Bir pamuk yığınına mermi atsan hepsi geçer; ama arada bir mermi geri sekerse, pamuğun içinde çok küçük ve çok sert bir şey vardır.

Rutherford, artı yüklü alfa taneciklerini çok ince bir altın levhaya gönderdi ve levhanın arkasına yerleştirdiği ekranda nereye çarptıklarını izledi. Thomson modeli doğruysa artı yük bütün atoma yayıldığı için tanecikler ya hiç sapmamalı ya da çok az sapmalıydı. Sonuç beklenmedikti.

Geri dönen az sayıdaki tanecik, atomun içinde küçük ama artı yüklü ve kütlesi büyük bir merkez olduğunu gösterdi.Görsel: Sınav Defteri
Rutherford deneyi: gözlem → sonuç
GözlemSonuç
Taneciklerin çok büyük kısmı levhadan sapmadan geçti.Atomun büyük kısmı boşluktur.
Bir kısmı yolundan saptı.Atomda artı yüklü bir bölge vardır, artı yüklü tanecikleri iter.
Çok azı geldiği yöne geri döndü.Artı yük ve kütlenin neredeyse tamamı çok küçük bir hacimde, çekirdekte toplanmıştır.

Rutherford modelinde elektronlar çekirdeğin çevresindeki boşlukta bulunur; çekirdeğin yarıçapı atomunkinin yaklaşık on binde biri kadardır. Ama model bir soruya cevap veremiyordu: elektronlar çekirdeğin çevresinde nasıl ve hangi enerjiyle bulunuyordu?

Bohr: elektronun basamakları

Isıtılan bir elementin yaydığı ışık prizmadan geçirilince sürekli bir gökkuşağı değil, belirli renklerde çizgiler görülür ve bu çizgiler her element için farklıdır. Bohr bunu şöyle açıkladı: elektron çekirdeğin çevresinde ancak belirli enerji düzeylerinde (katmanlarda) bulunabilir; düzeyler n = 1, 2, 3… ya da K, L, M… diye adlandırılır ve çekirdekten uzaklaştıkça enerji artar.

  • Elektronların en düşük enerjili düzeylerde bulunduğu duruma temel hâl denir.
  • Atom enerji alırsa elektron üst düzeye çıkar (soğurma); atom uyarılmış hâle geçer.
  • Uyarılmış atom kararsızdır; elektron alt düzeye inerken iki düzey arasındaki enerji farkını ışık olarak verir (yayma, ışıma).
Elektron basamaktan basamağa çıkar ya da iner; iki basamak arasında duramaz. Bu yüzden yayılan ışık yalnız belirli enerjilerde, yani belirli renklerde olur.Görsel: Sınav Defteri

Bohr'un sınırları ve bulut modeli

Bohr modeli hidrojen gibi tek elektronlu türlerin ışığını başarıyla açıkladı, ama çok elektronlu atomlarda yetersiz kaldı. Ayrıca elektronun belirli bir dairesel yörüngede döndüğünü söylüyordu; oysa elektronun yeri ve hızı aynı anda kesin olarak bilinemez. Bugün geçerli olan modern atom teorisinde (bulut modeli) elektronun tam yeri değil, çekirdek çevresinde nerede bulunma olasılığının yüksek olduğu söylenir; bu bölgeye elektron bulutu denir. Ayrıntısını Modern atom teorisi sayfasında göreceğiz.

Çözümlü örnek

Hidrojen atomunda n = 3 düzeyindeki bir elektron n = 1 düzeyine iniyor. Atom bu sırada enerji alır mı, verir mi? Bu olayın adı nedir?

  1. Düzeylerin enerjisi çekirdekten uzaklaştıkça artar: n = 3, n = 1'den yüksek enerjilidir.
  2. Elektron yüksek enerjiden düşük enerjiye iniyor; aradaki fark dışarı verilir.
  3. Enerji ışık olarak verildiği için olay yayma (ışıma) olayıdır; atom uyarılmış hâlden temel hâle döner.

Cevap: enerji verir; yayma (ışıma)

Çözümlü örnek

I. Atomun büyük kısmı boşluktur. II. Elektronlar belirli enerji düzeylerinde bulunur. III. Atomda artı yükün düzgün dağıldığı bir küre vardır. Bu yargılar sırasıyla hangi modellere aittir?

  1. Boşluk sonucu, taneciklerin çoğunun sapmadan geçmesinden çıkar: Rutherford.
  2. Enerji düzeyleri ve ışık spektrumları: Bohr.
  3. Artı yükün bütün küreye yayıldığı üzümlü kek: Thomson.

Cevap: Rutherford, Bohr, Thomson

✔ Doğru

  • Sapmadan geçen tanecikler → atomun büyük kısmı boşluk.
  • Geri dönen az sayıda tanecik → küçük, yoğun, artı yüklü çekirdek.
  • Elektron alt katmana inerken ışık yayar, üste çıkarken enerji soğurur.

✘ Sık yapılan hata

  • Boşluk sonucunu geri dönen taneciklerden çıkarmak.
  • Elektron üst katmana çıkarken ışık yaydığını sanmak.
  • Bohr modelini çok elektronlu atomlara da uygulamak.
Akılda kalsın: Rutherford'un üç gözlemi üç sonuç verir: çoğu geçti → boşluk, bazısı saptı → artı bölge, çok azı döndü → küçük, yoğun çekirdek. Bohr'da yön enerjiyi söyler: yukarı çıkan elektron enerji alır (soğurma), aşağı inen ışık verir (yayma).
Sınavda

Nasıl sorulurDeneyin bir gözlemi verilir, hangi sonuca götürdüğü sorulur; ya da Bohr modelinde bir elektron geçişinin enerji alma mı verme mi olduğu.

Tuzak“atomun büyük kısmı boşluktur” sonucunu geri dönen taneciklere bağlamaktır; boşluk sonucu sapmadan geçen taneciklerden, çekirdek sonucu geri dönenlerden çıkar. İkinci tuzak, Bohr modelini çok elektronlu atomlar için de geçerli saymaktır.

↕Sıralama eskiden yeniye

  1. Bohr modeli
  2. Thomson modeli
  3. Bulut (modern atom) modeli
  4. Dalton modeli
  5. Rutherford modeli

?Soru çöz

Rutherford'un alfa saçılma deneyinde taneciklerin çok azının geri dönmesi aşağıdaki sonuçlardan hangisine götürmüştür?

✓ D. Geri dönüş, küçük bir hacimde yoğunlaşmış artı yük ve büyük kütleye çarpmayla açıklanır. A doğru bir sonuçtur ama sapmadan geçen taneciklerden çıkar; B Bohr modelinin varsayımıdır; C Thomson modelidir ve bu deneyle çürütülmüştür.
KAVRAM · ATOMUN YAPISI

Atomun yapısı: proton kimliği, nötron kütleyi, elektron yükü belirler

MEB 9. sınıf · Atom ve periyodik sistem · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTuz ruhu, kezzap, zaç yağı ve sönmüş kirecin formülleri nedir?Bağlantılı konudan (Kimya bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bileşik, iki ya da daha fazla elementin belirli oranda kimyasal yolla birleşmesiyle oluşan, özellikleri kendisini oluşturan elementlerden farklı olan saf maddedir. Formül atomların cinsini ve sayısını gösterir. Sık sorulan yaygın adlar: HCl tuz ruhu, HNO₃ kezzap, H₂SO₄ zaç yağı, NaOH sud kostik, Ca(OH)₂ sönmüş kireç, CaO sönmemiş kireç, NaHCO₃ yemek sodası.

Bileşik formülleri ve yaygın adlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Atom numarası ve kütle numarası nedir, proton, nötron ve elektron sayısı nasıl bulunur?

Kısa cevap: Atomun çekirdeğinde proton ve nötron, çevresinde elektronlar bulunur. Proton +1, elektron −1 yüklüdür; nötron yüksüzdür. Proton ve nötronun kütleleri birbirine yakın, elektronunkinin yaklaşık 1836 katıdır. Proton sayısı atom numarasıdır (Z) ve elementi belirler; proton ile nötron sayısının toplamı kütle numarasıdır (A). Bir iyonda elektron sayısı, atom numarasından iyon yükü çıkarılarak bulunur.

İki atomun proton sayısı aynıysa, nötronları ya da elektronları ne kadar farklı olursa olsun ikisi de aynı elementtir.

Atom üç temel tanecikten oluşur. Bunların hangisinin neyi belirlediğini bilmek, bu konudaki bütün soruların anahtarıdır.

Atomun üç temel taneciği
TanecikBağıl yükBağıl kütleYeriNeyi belirler?
Proton (p⁺)+1≈ 1çekirdekelementin kimliğini (atom numarası)
Nötron (n⁰)0≈ 1çekirdekaynı elementin farklı kütleli atomlarını (izotop)
Elektron (e⁻)−1≈ 1/1836çekirdeğin çevresiyükü ve kimyasal davranışı

Atom numarası (Z), çekirdekteki proton sayısıdır ve elementin parmak izidir: 6 protonlu her atom karbon, 8 protonlu her atom oksijendir. Kütle numarası (A), çekirdekteki proton ve nötron sayılarının toplamıdır. Elektronun kütlesi çok küçük olduğu için kütle numarasına katılmaz. Gösterimde kütle numarası sol üste, atom numarası sol alta yazılır: 2311Na (A = 23, Z = 11).

A = Z + n nötr atomda e⁻ = Z iyonda e⁻ = Z − yükArtı yüklü iyon (katyon) elektron vermiştir; eksi yüklü iyon (anyon) elektron almıştır. Proton sayısı iyonlaşmada değişmez.

Neden iyon oluşurken proton değil elektron değişir? Protonlar çekirdekte çok güçlü kuvvetlerle tutulur; onları koparmak kimyasal bir olayla mümkün değildir. Elektronlar ise çekirdeğin dışındadır ve kimyasal olaylarda alınıp verilebilir. Bu yüzden Na atomu elektron verip Na⁺ olunca hâlâ sodyumdur.

Çözümlü örnek

5626Fe3+ iyonunun proton, nötron ve elektron sayılarını bul.

  1. Proton sayısı atom numarasıdır: p = 26.
  2. Nötron = kütle numarası − atom numarası: 56 − 26 = 30.
  3. +3 yük, 3 elektron verildiğini gösterir: e⁻ = 26 − 3 = 23.

Cevap: 26 proton, 30 nötron, 23 elektron

Çözümlü örnek

X2− iyonunda 18 elektron ve 16 nötron vardır. X atomunun kütle numarası kaçtır?

  1. −2 yük, atomun 2 elektron aldığını gösterir. Nötr atomdaki elektron sayısı: 18 − 2 = 16.
  2. Nötr atomda proton sayısı elektron sayısına eşittir: Z = 16.
  3. Kütle numarası: A = 16 + 16 = 32.

Cevap: 32 (X kükürttür)

✔ Doğru

  • İyonda yalnız elektron sayısı değişir: e− = Z − yük.
  • S2−: 16 + 2 = 18 elektron; eksi yük elektron almaktır.
  • Nötron sayısı = kütle numarası − proton sayısı.

✘ Sık yapılan hata

  • Eksi yüklü iyonda elektron sayısını azaltmak.
  • İyon yükünü kütle numarasına ya da protona eklemek.
  • Ca2+ iyonunun proton sayısını 18 sanmak (20 kalır).
Akılda kalsın: Proton = kimlik kartı (değişmez), nötron = kilo (izotopları ayırır), elektron = ruh hâli (iyonda değişir). İyonda elektron hesabı tek kural: e⁻ = Z − yük (eksi yük çıkarılınca eklenmiş olur: Z − (−2) = Z + 2).
Sınavda

Nasıl sorulurBir iyonun gösterimi verilir, tanecik sayıları sorulur ya da iki türün proton, nötron, elektron sayıları karşılaştırılır.

Tuzakİyon yükünü proton sayısına ya da kütle numarasına eklemektir; yük yalnız elektron sayısını değiştirir. İkinci tuzak, eksi yüklü iyonda elektronu azaltmaktır; eksi yük elektron alındığını gösterir.

▭Boşluk doldurma sayı yaz

4020Ca2+ iyonunda proton, nötron ve elektron vardır.

2020182240

?Soru çöz

3216S2− iyonu için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. −2 yük iki elektron alındığını gösterir: 16 + 2 = 18 elektron; nötron 32 − 16 = 16. A eksi yükte elektron çıkarılmış, işaret ters okunmuş; C yük protona eklenmiş, oysa proton iyonlaşmada değişmez; D yük kütle numarasına eklenmiş, elektron kütleye katılmaz.
KAVRAM · İZOTOP

İzotop, izoton, izobar, izoelektronik: neyi ortak?

MEB 9. sınıf · Atom ve periyodik sistem · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDalton ve Thomson atom modelleri nedir, aralarındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dalton'a göre (1803) madde bölünemeyen, içi dolu küreler gibi atomlardan oluşur; aynı elementin atomları özdeştir ve atomlar belirli oranlarda birleşerek bileşik oluşturur. Thomson (1897) katot ışınlarıyla elektronu bulunca atomun bölünebildiği anlaşıldı. Onun modelinde atom, artı yüklü bir kürenin içine üzümlü kekteki üzümler gibi gömülmüş elektronlardan oluşur.

Dalton ve Thomson modelleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İzotop, izoton, izobar ve izoelektronik nedir, farkları nelerdir?

Kısa cevap: İzotop atomların proton sayıları aynı, nötron sayıları ve kütle numaraları farklıdır; kimyasal özellikleri aynı, kütleye bağlı fiziksel özellikleri farklıdır. İzotonların nötron sayısı, izobarların kütle numarası, izoelektronik türlerin elektron sayısı ve dağılımı aynıdır. İzoton ve izobarlar farklı elementlerdir; hem kimyasal hem fiziksel özellikleri farklıdır.

Ağır su da su gibi görünür, ama bir buz küpü ağır suyun içinde dibe batar.

Dört kavramın adı da “izo” (eşit) ile başlar; fark, neyin eşit olduğundadır. Adlardaki ikinci parça ipucu verir: izotop periyodik sistemde aynı yer (topos), izoton aynı nötron, izobar aynı kütle (baros, ağırlık), izoelektronik aynı elektron sayısı.

Dört “izo” kavramı
KavramAynı olanFarklı olanÖrnekKimyasal özellik
İzotopproton sayısı (aynı element)nötron sayısı, kütle numarası11H, 21H, 31Haynı
İzotonnötron sayısıproton sayısı (farklı element)146C ve 168O (8'er nötron)farklı
İzobarkütle numarasıproton ve nötron sayısı4018Ar ve 4020Cafarklı
İzoelektronikelektron sayısı ve dağılımıproton sayısı (çoğunlukla)Na⁺, Mg²⁺, Ne, F⁻, O²⁻ (10'ar elektron)farklı

İzotoplar neden aynı davranır?

Bir atomun kimyasal davranışını, yani başka atomlarla nasıl bağ yapacağını, elektron sayısı ve dağılımı belirler. Nötr izotopların proton sayıları aynı olduğu için elektron sayıları da aynıdır; bu yüzden kimyasal özellikleri aynıdır. Nötron sayıları farklı olduğu için ise kütleleri farklıdır; kütleye bağlı fiziksel özellikler (yoğunluk, erime ve kaynama noktası, difüzyon hızı) değişir. Ağır suyun (döteryum içeren su) sudan yoğun olması bundandır.

İzotoplar doğada genellikle karışık hâlde bulunur. Bir elementin farklı kütleli izotoplarının bulunması, Dalton'un “bir elementin bütün atomları özdeştir” varsayımını geçersiz kılar.

Çözümlü örnek

Aşağıdaki çiftleri izotop, izoton, izobar ya da izoelektronik diye sınıflandır: (1) 126C – 146C (2) 146C – 168O (3) 4018Ar – 4020Ca (4) 11Na⁺ – 9F⁻

  1. (1) Atom numarası ikisinde de 6: aynı element, farklı kütle → izotop.
  2. (2) Nötronlar: 14 − 6 = 8, 16 − 8 = 8 → izoton.
  3. (3) Kütle numaraları ikisinde de 40 → izobar.
  4. (4) Elektronlar: 11 − 1 = 10, 9 + 1 = 10 → izoelektronik.

Cevap: izotop, izoton, izobar, izoelektronik

Çözümlü örnek

3517Cl ve 3717Cl atomları için I. proton sayısı, II. elektron sayısı, III. nötron sayısı, IV. kimyasal özellik, V. aynı koşulda gaz yoğunluğu niceliklerinden hangileri aynıdır?

  1. İkisinin de atom numarası 17: proton ve (nötr atomda) elektron sayıları aynı.
  2. Nötronlar 18 ve 20: farklı. Kütle farklı olduğu için yoğunluk da farklı.
  3. Kimyasal özelliği elektron sayısı ve dağılımı belirlediği için kimyasal özellik aynı.

Cevap: I, II ve IV aynı; III ve V farklı

✔ Doğru

  • Nötr izotoplar: proton aynı, nötron farklı; kimyasal özellik aynı.
  • İzobar: kütle numarası aynı; izoton: nötron sayısı aynı.
  • Na+ ile Ne izoelektroniktir ama ayrı türlerdir.

✘ Sık yapılan hata

  • İzotopların yoğunluğunu, erime noktasını da aynı saymak.
  • İzoelektronik türlerin kimyasal özelliklerini aynı sanmak.
  • Mg ile Mg2+ iyonunun elektron sayısını karıştırmak (12 ve 10).
Akılda kalsın: İzop → proton (izotop, aynı element), izon → nötron (izoton), izobar → ağırlık, yani kütle numarası; izoelektronik → elektron. Kimyasal özelliği elektron belirler: yalnız nötr izotoplarda kimyasal özellik aynıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurİki tür verilir, hangi niceliklerin aynı olduğu sorulur ya da izoelektronik olmayan tür seçtirilir.

Tuzakİzotopların fiziksel özelliklerini de aynı saymaktır; kütleye bağlı özellikler farklıdır. İkinci tuzak, izoelektronik iki türün kimyasal özelliklerini aynı sanmaktır: Na⁺ ile Ne aynı elektron sayısına sahiptir ama farklı türlerdir. İyonlarda elektron sayısını hesaplarken yükü unutma.

⇄Bilgi eşleştirme çift → kavram

?Soru çöz

7N3−, 8O2−, 11Na+, 12Mg türlerinden hangisi diğerleriyle izoelektronik değildir?

✓ C. Nötr Mg atomunda 12 elektron vardır; ötekilerin hepsinde 10. A 7 + 3 = 10, eksi yük elektron eklenerek hesaplanır; B 8 + 2 = 10; D 11 − 1 = 10. Mg'yi Mg²⁺ ile karıştıran, 10 elektron sayıp yanılır.
YAPI · PERİYODİK SİSTEM

Periyodik sistem: Mendeleyev'in boşluklarından yer bulmaya

MEB 9. sınıf · Atom ve periyodik sistem · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRutherford ve Bohr atom modellerinin özellikleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Rutherford (1911) ince altın levhaya alfa tanecikleri gönderdi; çoğu doğrudan geçti, çok azı geri döndü. Buradan atomun büyük kısmının boşluk olduğu, artı yükün ve kütlenin küçük bir çekirdekte toplandığı sonucuna vardı. Bohr (1913) elektronların belirli enerji düzeylerinde bulunduğunu, düzeyler arasında geçerken ışık soğurduğunu ya da yaydığını söyledi. Bugün geçerli olan bulut modelidir.

Rutherford, Bohr ve bulut modeli

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir elementin periyodik sistemdeki yeri katman elektron dağılımından nasıl bulunur?

Kısa cevap: Mendeleyev (1869) elementleri artan atom kütlesine göre dizip benzer özelliktekileri alt alta koydu ve henüz bulunmamış elementler için boşluk bıraktı. Moseley (1913) sıralamanın atom numarasına göre olması gerektiğini gösterdi. Periyodik sistemde yatay satırlar periyot, düşey sütunlar gruptur; ilk 20 elementte katman sayısı periyodu, son katmandaki elektron sayısı A grubunu verir.

Mendeleyev tablosunda boş bıraktığı kutuların özelliklerini, o elementler bulunmadan önce tahmin etti; tahminleri tuttu.

1800'lerde bilinen element sayısı arttıkça kimyacılar onları bir düzene koymak istedi. Mendeleyev elementleri artan atom kütlesine göre sıraladı ve benzer özellik gösterenleri alt alta koydu. Sıra bir elementin özelliklerini bozuyorsa sırayı değil özelliği esas aldı ve bilinmeyen elementler için boşluk bıraktı. Galyum ve germanyum bulununca özelliklerinin Mendeleyev'in tahminlerine çok yakın çıkması, tablonun gücünü kanıtladı.

Ama atom kütlesine göre sıralamada bazı elementler “yanlış” yere düşüyordu (argon ile potasyum gibi). Moseley, X ışınlarıyla yaptığı çalışmalarla her elementin çekirdeğindeki artı yük sayısını, yani atom numarasını belirledi. Elementler atom numarasına göre dizilince bu çelişkiler ortadan kalktı. Bugünkü periyodik sistem (periyodik tablo) Moseley'in ilkesine dayanır: elementler artan atom numarasına göre dizilir.

Katman elektron dağılımı ve yer

Elektronlar çekirdeğin çevresindeki katmanlara içten dışa yerleşir. İlk 20 element için kural basittir: 1. katman en çok 2, 2. katman en çok 8, 3. katman (ilk 20 elementte) 8 elektron alır; sonra 4. katmana geçilir.

katman sayısı = periyot son katmandaki elektron sayısı = A grubuİstisna: He'nin son katmanında 2 elektron vardır ama katmanı dolu olduğu için 8A'dadır.
Aynı satırdaki elementlerin katman sayısı, aynı sütundakilerin son katman elektron sayısı aynıdır. Benzer kimyasal özellikler bu yüzden sütun boyunca tekrarlanır.Görsel: Sınav Defteri

Neden aynı gruptaki elementler benzer davranır? Çünkü kimyasal davranışı en dıştaki elektronlar belirler ve aynı A grubundaki elementlerin son katmanında aynı sayıda elektron vardır. Li, Na ve K'nın hepsi son katmanındaki tek elektronu kolayca verir; hepsi suyla şiddetle tepkimeye girer.

Çözümlü örnek

15P atomunun periyodik sistemdeki yerini bul.

  1. 15 elektronu katmanlara yerleştir: 2, 8, 5.
  2. 3 katman var: 3. periyot.
  3. Son katmanda 5 elektron var: 5A grubu.

Cevap: 3. periyot, 5A grubu

Çözümlü örnek

X2+ iyonunun katman elektron dağılımı 2, 8'dir. X elementinin periyodik sistemdeki yeri nedir?

  1. +2 yük, X atomunun 2 elektron verdiğini gösterir. Atomdaki elektron sayısı: 10 + 2 = 12.
  2. Nötr atomun dağılımı: 2, 8, 2. İyonun dağılımına bakarak yer bulunmaz; önce nötr atoma dön.
  3. 3 katman, son katmanda 2 elektron: 3. periyot, 2A (magnezyum).

Cevap: 3. periyot, 2A grubu

✔ Doğru

  • Katman sayısı periyodu, son katmandaki elektron sayısı grubu verir.
  • İyonun yerini bulmadan önce onu nötr atoma çevir.
  • Helyum (2) son katmanı dolu olduğu için 8A'dadır.

✘ Sık yapılan hata

  • Mg2+ (2, 8) dağılımından “2. periyot, 8A” demek.
  • İlk ya da ikinci katmandaki sayıyı grup sanmak.
  • Helyumu 2 elektronu var diye 2A'ya koymak.
Akılda kalsın: Satır = kat sayısı (periyot), sütun = son kattaki elektron (grup). Mendeleyev kütleye göre dizip boşluk bıraktı, Moseley atom numarasına göre düzeltti. Yer bulmadan önce iyonu nötr atoma çevir.
Sınavda

Nasıl sorulurAtom numarası ya da bir iyonun elektron dağılımı verilir, periyot ve grup sorulur; ya da Mendeleyev ile Moseley'in katkısı.

Tuzakİyonun dağılımından doğrudan yer okumaktır: Mg²⁺ (2, 8) 2. periyotta değil, Mg olarak 3. periyottadır. İkinci tuzak, bugünkü sıralamanın atom kütlesine göre yapıldığını sanmaktır; sıralama atom numarasınadır. Helyumun 2A'da olduğunu düşünmek de sık yapılan hatadır.

▭Boşluk doldurma sayı yaz

19K atomunun katman sayısı , son katmanındaki elektron sayısı olduğundan potasyum . periyot A grubundadır.

414183

?Soru çöz

Katman elektron dağılımı 2, 8, 6 olan element için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Üç katman 3. periyodu, son katmandaki 6 elektron 6A grubunu verir (kükürt). B ilk katmandaki 2 grup sanılmış; C periyot ve grup ters okunmuş; D ikinci katmandaki 8'e bakılmış, son katman unutulmuş.
KAVRAM · SINIFLANDIRMA

Metaller, ametaller, yarı metaller ve soy gazlar

MEB 9. sınıf · Atom ve periyodik sistem · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHangi elementler sağlık için gereklidir, cıva, kurşun ve karbon monoksit neden zararlıdır?Bağlantılı konudan (Kimya bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sodyum ve potasyum sinir iletimi ile sıvı dengesinde, demir hemoglobinde, kalsiyum kemik ve dişlerde, magnezyum kas ve sinir işleyişinde görev alır; su yaşamın ortamıdır. Cıva ve kurşun sinir sistemine zarar verir. CO kanın oksijen taşımasını engeller, NO₂ ve SO₃ asit yağmuruna, CO₂ sera etkisine yol açar, Cl₂ solunum yollarını tahriş eder.

Sağlık ve çevre etkileri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Metal, ametal, yarı metal ve soy gazların özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Metaller parlak, ısıyı ve elektriği iyi iletir, tel ve levha hâline getirilebilir; oda koşullarında cıva dışında katıdır ve elektron vererek katyon oluşturur. Ametaller genellikle mat, kırılgan ve yalıtkandır, elektron alarak anyon oluşturur. Yarı metaller (B, Si) ikisi arasında özellik gösterir ve yarı iletkendir. Soy gazlar (He, Ne, Ar) tek atomlu gazlardır, kararlı oldukları için tepkimeye çok az girer.

Telefonundaki bakır teller metal, ekranının altındaki çip yarı metal silisyum, balondaki helyum soy gazdır.

Periyodik sistemde elementler dört sınıfa ayrılır. Metaller sistemin sol ve orta kısmında, ametaller sağ üst kısmında, soy gazlar en sağdaki 8A sütununda, yarı metaller ise metallerle ametaller arasındaki merdiven biçimli sınırda yer alır. Bu yerleşim rastgele değildir: son katmanında az elektron olan atomlar elektron vermeye, çok elektron olanlar almaya yatkındır.

Dört sınıfın karşılaştırması
ÖzellikMetalAmetalYarı metalSoy gaz
Görünüşparlakmat (katı olanlar)parlak ya da matrenksiz gaz
Isı ve elektrik iletkenliğiiyikötü (grafit hariç)yarı iletkenkötü
İşlenebilirliktel ve levha olurkatıları kırılgankırılgan—
Oda koşulunda hâlkatı (cıva sıvı)katı, sıvı (brom) ya da gazkatıgaz
Elektron alışverişiverir → katyonalır → anyonkoşula görealıp vermez
İlk 20 elementteLi, Be, Na, Mg, Al, K, CaH, C, N, O, F, P, S, ClB, SiHe, Ne, Ar

Özel adı olan gruplar

  • 1A, alkali metaller: Li, Na, K… Son katmanda 1 elektron; çok aktif, suyla tepkimeye girip baz oluşturur. Hidrojen 1A'da yer alır ama ametaldir, alkali metal sayılmaz.
  • 2A, toprak alkali metaller: Be, Mg, Ca… Son katmanda 2 elektron.
  • 7A, halojenler: F, Cl, Br, I. Son katmanda 7 elektron; bir elektron alarak −1 yüklü iyon oluşturmaya yatkındır, doğada iki atomlu moleküller (F2, Cl2) hâlinde bulunur.
  • 8A, soy gazlar: He, Ne, Ar… Son katmanları dolu (He'de 2, ötekilerde 8) olduğu için kararlıdır; tek atomlu gaz olarak bulunur.

Neden soy gazlar tepkimeye girmez? Son katmanı dolu bir atomun kararlı olmak için elektron almasına ya da vermesine gerek yoktur. Öteki elementler de bağ yaparken çoğunlukla bu dolu düzene, yani soy gaz elektron düzenine ulaşmaya çalışır: Na bir elektron verince Ne'nin, Cl bir elektron alınca Ar'ın düzenine ulaşır.

Çözümlü örnek

X elementi oda koşulunda katı, parlak ve elektriği iyi iletiyor; dövülünce levha oluyor. Y tek atomlu bir gaz ve neredeyse hiç tepkimeye girmiyor. Z mat, kırılgan ve elektriği iletmiyor. X, Y, Z hangi sınıftadır?

  1. Parlaklık, iletkenlik ve işlenebilirlik metal özelliğidir: X metal.
  2. Tek atomlu, tepkimeye girmeyen gaz: Y soy gaz.
  3. Mat, kırılgan, yalıtkan katı: Z ametal (yarı metal olsaydı yarı iletken olurdu).

Cevap: X metal, Y soy gaz, Z ametal

Çözümlü örnek

Atom numaraları 3, 9, 14 ve 18 olan elementleri sınıflandır ve hangisinin elektron alarak anyon oluşturmaya en yatkın olduğunu söyle.

  1. Dağılımlar: 3 → 2, 1 (1A, Li, metal); 9 → 2, 7 (7A, F, ametal); 14 → 2, 8, 4 (4A, Si, yarı metal); 18 → 2, 8, 8 (8A, Ar, soy gaz).
  2. Son katmanı 8'e tamamlamak için en az elektron isteyen, 7 elektronlu flordur: 1 elektron alır.

Cevap: Li metal, F ametal, Si yarı metal, Ar soy gaz; anyona en yatkın F

✔ Doğru

  • Hidrojen 1A'dadır ama ametaldir.
  • İlk 20 elementte yarı metaller yalnız B ve Si'dir.
  • Ametal katı (C, P, S), sıvı (Br) ya da gaz olabilir.

✘ Sık yapılan hata

  • Hidrojeni alkali metal saymak.
  • Alüminyumu 3A'da olduğu için yarı metal saymak.
  • Bütün ametallerin oda koşulunda gaz olduğunu sanmak.
Akılda kalsın: Metal verir (katyon), ametal alır (anyon), soy gaz dokunmaz. İlk 20'de iki yarı metal: B ve Si. Hidrojen 1A'da durur ama ametaldir; alüminyum 3A'dadır ve metaldir.
Sınavda

Nasıl sorulurÖzellikleri verilen elementlerin sınıfı ya da grup–özel ad eşleştirmesi sorulur.

TuzakHidrojeni 1A'da olduğu için alkali metal saymaktır. İkinci tuzak, bütün ametallerin gaz olduğunu düşünmektir: karbon, fosfor ve kükürt katı, brom sıvıdır. Grafitin ametal olduğu hâlde elektriği iletmesi de “hangisi her zaman doğrudur” sorularında kullanılır.

⇄Bilgi eşleştirme grup → özel ad

?Soru çöz

Aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

✓ D. Hidrojen 1A'da yer alır ama ametaldir; alkali metaller hidrojen dışındaki 1A elementleridir. A doğrudur, 3A'da yalnız bor yarı metaldir; B doğrudur, Si ve B ilk 20'deki yarı metallerdir; C doğrudur, soy gazlar tek atomludur.
EĞİLİM · PERİYODİK ÖZELLİK

Periyodik özellikler: yarıçaptan elektronegatifliğe

MEB 9. sınıf · Atom ve periyodik sistem · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtom numarası ve kütle numarası nedir, proton, nötron ve elektron sayısı nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atomun çekirdeğinde proton ve nötron, çevresinde elektronlar bulunur. Proton +1, elektron −1 yüklüdür; nötron yüksüzdür. Proton ve nötronun kütleleri birbirine yakın, elektronunkinin yaklaşık 1836 katıdır. Proton sayısı atom numarasıdır (Z) ve elementi belirler; proton ile nötron sayısının toplamı kütle numarasıdır (A). Bir iyonda elektron sayısı, atom numarasından iyon yükü çıkarılarak bulunur.

Proton, nötron, elektron

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Atom yarıçapı, iyonlaşma enerjisi ve elektronegatiflik periyodik sistemde nasıl değişir?

Kısa cevap: Aynı periyotta soldan sağa proton sayısı artar ve çekirdek dış elektronları daha güçlü çeker: atom yarıçapı küçülür, iyonlaşma enerjisi, elektron ilgisi ve elektronegatiflik genel olarak artar, metalik özellik azalır. Aynı grupta yukarıdan aşağı katman sayısı arttığı için yarıçap büyür; iyonlaşma enerjisi ve elektronegatiflik azalır, metalik özellik artar.

Bir mıknatıs, yakınındaki toplu iğneyi kolayca, uzaktakini zor çeker; çekirdek de elektronlara aynı şeyi yapar.

Periyodik özelliklerin hepsi iki etkenin yarışından çıkar: çekirdeğin çekim gücü (proton sayısı) ve dış elektronların çekirdeğe uzaklığı (katman sayısı). Periyotta soldan sağa katman sayısı aynı kalır ama proton sayısı artar, çekim güçlenir. Grupta yukarıdan aşağı ise her adımda bir katman eklenir; dış elektronlar uzaklaşır ve iç katmanlardaki elektronlar çekirdeğin çekimini perdeler, çekim zayıflar.

Yarıçap sol altta (K tarafı) en büyük; iyonlaşma enerjisi ve elektronegatiflik sağ üstte en büyük. Metalik özellik yarıçapla aynı yönde artar.Görsel: Sınav Defteri
Beş periyodik özellik
ÖzellikTanımPeriyotta →Grupta ↓
Atom yarıçapıçekirdek ile en dıştaki elektronlar arasındaki uzaklığın ölçüsüazalırartar
İyonlaşma enerjisigaz hâlindeki nötr bir atomdan bir elektron koparmak için gereken en az enerjigenel olarak artarazalır
Elektron ilgisigaz hâlindeki nötr bir atomun bir elektron alırken açığa çıkardığı enerjigenel olarak artar (halojenlerde en büyük)genel olarak azalır
Elektronegatiflikbir atomun kimyasal bağdaki ortak elektronları kendine çekme yeteneği (F en büyük: 4,0)artarazalır
Metalik özellikelektron verme eğilimiazalır (ametalik artar)artar

İyonlaşma enerjisi ile elektronegatiflik neden aynı yönde değişir? İkisi de çekirdeğin dış elektronları ne kadar sıkı tuttuğunun ölçüsüdür: elektronunu sıkı tutan atomdan elektron koparmak zordur (iyonlaşma enerjisi büyük) ve bu atom bağdaki elektronları da kendine çeker (elektronegatiflik büyük). Metalik özellik ise tam tersidir: elektronunu gevşek tutan atom onu kolayca verir. Soy gazlar periyotlarında en yüksek iyonlaşma enerjisine sahiptir; bağ yapmadıkları için elektronegatiflik değerleri genellikle verilmez. Periyot boyunca iyonlaşma enerjisindeki küçük düzensizlikleri (2A–3A, 5A–6A) Periyodik özellikler sayfasında göreceğiz.

Çözümlü örnek

3. periyottaki 11Na, 12Mg ve 17Cl atomlarını yarıçapı büyükten küçüğe, iyonlaşma enerjisi küçükten büyüğe sırala.

  1. Üçü de 3 katmanlı; proton sayısı arttıkça çekim güçlenir, yarıçap küçülür: Na > Mg > Cl.
  2. Dış elektronu en gevşek tutan en büyük atomdur; iyonlaşma enerjisi ters yönde artar: Na < Mg < Cl.

Cevap: yarıçap Na > Mg > Cl; iyonlaşma enerjisi Na < Mg < Cl

Çözümlü örnek

Katman dağılımları X: 2, 8, 1; Y: 2, 8, 7; Z: 2, 8, 8, 1 olan elementleri atom yarıçapı, elektronegatiflik ve metalik özellik bakımından karşılaştır.

  1. Yerler: X 3. periyot 1A, Y 3. periyot 7A, Z 4. periyot 1A. X ile Z aynı grupta, X ile Y aynı periyotta.
  2. Yarıçap: Z bir katman fazla olduğu için en büyük; aynı periyotta X, Y'den büyük: Z > X > Y.
  3. Elektronegatiflik ters yönde: Y > X > Z. Metalik özellik yarıçapla aynı yönde: Z > X > Y.

Cevap: yarıçap Z > X > Y; elektronegatiflik Y > X > Z; metaliklik Z > X > Y

✔ Doğru

  • Grupta aşağı inildikçe yarıçap artar, iyonlaşma enerjisi azalır.
  • Katman sayısı aynıysa proton sayısı fazla olan atom küçüktür.
  • İyonlaşma enerjisi elektron koparırken harcanır; elektron ilgisi elektron alınırken açığa çıkar.

✘ Sık yapılan hata

  • Yarıçap ile iyonlaşma enerjisini aynı yönde artıyor sanmak.
  • Elektron ilgisini iyonlaşma enerjisiyle karıştırmak.
  • Periyotta sağa gidildikçe atomun büyüdüğünü sanmak.
Akılda kalsın: Önce katman, sonra proton: katman sayısı farklıysa yarıçapı o belirler; aynıysa proton sayısı fazla olan küçüktür. Büyük atom = cömert atom: elektronunu kolay verir (İE küçük, metalik). Küçük atom = cimri atom: elektronunu sıkı tutar (İE ve elektronegatiflik büyük).
Sınavda

Nasıl sorulurPeriyodik sistemde yerleri harflerle gösterilen elementler verilir, “hangisi kesinlikle doğrudur?” diye özellikleri karşılaştırılır.

TuzakYarıçap ile iyonlaşma enerjisini aynı yönde artıyor sanmaktır; ikisi ters yöndedir. İkinci tuzak, elektron ilgisini iyonlaşma enerjisiyle karıştırmaktır: biri elektron alırken açığa çıkan, öteki elektron koparmak için gereken enerjidir. Soy gazların elektronegatifliğini en büyük sanmak da sık hatadır.

↕Sıralama yarıçap: büyükten küçüğe

  1. 12Mg
  2. 17Cl
  3. 19K
  4. 11Na

?Soru çöz

Katman elektron dağılımları X: 2, 8, 1; Y: 2, 8, 7; Z: 2, 8, 8, 1 olan elementlerle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

✓ B. İyonlaşma enerjisi en büyük olan, aynı periyotta sağda bulunan ve en küçük yarıçaplı Y'dir; X değil. Yarıçap ile iyonlaşma enerjisini aynı yönde sanmak bu hatayı doğurur. A doğrudur, Z'nin bir katmanı fazladır; C doğrudur, Y 7A'dadır; D doğrudur, ikisinin de son katmanında 1 elektron vardır.

Karma tekrar

Bu sayfadan ve önceki 1 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki element–sembol eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Kükürdün sembolü S'dir; K, Latince kalium adından gelen potasyumun sembolüdür. Türkçe adın baş harfine bakma tuzağı. A bakır Latince cuprum'dan Cu, doğru; B kalay stannum'dan Sn, doğru; C azot uluslararası nitrogen adından N, doğru.Kaynak: Kimya bilimi · Element ve sembolleri

?Soru 2

Kimya laboratuvarında yapılan aşağıdaki davranışlardan hangisi doğrudur?

✓ A. Isıyı bol su emdiği için asit suya eklenir. B koklama kuralının tersidir, elle yelpazeleyerek koklanır; C ısıtılan tüpteki sıvı fışkırabilir, ağız kimseye çevrilmez; D cıva zehirli ve çevreye zararlıdır, lavaboya değil atık kabına konur.Kaynak: Kimya bilimi · Güvenlik işaretleri

?Soru 3

Bir analiz laboratuvarında 5,0 g toprak örneğinde 0,20 g kurşun bulunduğu ölçülüyor. Yapılan analizin türü ve örnekteki kurşunun kütlece yüzdesi aşağıdakilerin hangisinde birlikte doğru verilmiştir?

✓ B. Soru “ne kadar?” olduğu için analiz nicel; 0,20 ÷ 5,0 = 0,04, yüzde olarak 0,04 · 100 = %4. A miktar ölçülmüş, “var mı?” sorusunun cevabı olan nitel analizle karıştırılmış; C bölme ters kurulmuş (5,0 ÷ 0,20 = 25); D oran 100 ile çarpılmamış, 0,04 doğrudan yüzde sanılmış.Kaynak: Kimya bilimi · Kimya disiplinleri ve meslekler

?Soru 4

Kış aylarında sobalı bir evde, renksiz ve kokusuz olduğu için fark edilmeyen, kandaki hemoglobine bağlanarak dokulara oksijen gitmesini engelleyen gaz aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Karbon monoksit eksik yanmada oluşur, hemoglobine oksijenden güçlü bağlanır ve renksiz, kokusuzdur. A CO2 tam yanmanın ürünüdür, sera etkisiyle anılır; CO ile karıştırılan formüldür. B SO3 asit yağmuruna yol açar, keskin kokuludur; D Cl2 sarı-yeşil renkli, keskin kokulu bir gazdır.Kaynak: Kimya bilimi · Sağlık ve çevre etkileri

?Soru 5

Katman elektron dağılımı 2, 8, 6 olan element için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Üç katman 3. periyodu, son katmandaki 6 elektron 6A grubunu verir (kükürt). B ilk katmandaki 2 grup sanılmış; C periyot ve grup ters okunmuş; D ikinci katmandaki 8'e bakılmış, son katman unutulmuş.Kaynak: bu sayfa · Periyodik sistemde yer bulma

?Soru 6

Zaç yağının bir molekülündeki ve sönmüş kirecin bir formül birimindeki atomların toplam sayısı kaçtır?

✓ A. Zaç yağı H2SO4: 2 + 1 + 4 = 7 atom; sönmüş kireç Ca(OH)2: 1 + 2·(1 + 1) = 5 atom; toplam 12. B parantez dışındaki 2 hiç uygulanmamış (Ca, O, H = 3; 7 + 3); C sönmüş kireç yerine sönmemiş kireç CaO alınmış (7 + 2); D 2 yalnız H'ye uygulanmış (Ca, O, H2 = 4; 7 + 4).Kaynak: Kimya bilimi · Bileşik formülleri ve yaygın adlar

?Soru 7

Bir titrasyonda derişimi bilinen çözelti, musluklu ve dereceli bir cam malzemeden damla damla ekleniyor. Malzemedeki okuma titrasyondan önce 2,40 mL, dönüm noktasında 17,90 mL'dir. Kullanılan malzeme ve harcanan çözelti hacmi aşağıdakilerin hangisinde birlikte doğru verilmiştir?

✓ D. Musluğuyla damla damla ekleyen ve harcanan hacmi okutan malzeme bürettir; harcanan hacim son okuma − ilk okuma = 17,90 − 2,40 = 15,50 mL. A erlenmayer titre edilen çözeltinin konduğu alttaki kaptır, iki kap karıştırılmış; B iki okuma toplanmış (17,90 + 2,40); C yalnız son okuma alınmış, ilk okuma düşülmemiş.Kaynak: Kimya bilimi · Laboratuvar malzemeleri

?Soru 8

Aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

✓ D. Hidrojen 1A'da yer alır ama ametaldir; alkali metaller hidrojen dışındaki 1A elementleridir. A doğrudur, 3A'da yalnız bor yarı metaldir; B doğrudur, Si ve B ilk 20'deki yarı metallerdir; C doğrudur, soy gazlar tek atomludur.Kaynak: bu sayfa · Metal, ametal, yarı metal, soy gaz

?Soru 9

3216S2− iyonu için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. −2 yük iki elektron alındığını gösterir: 16 + 2 = 18 elektron; nötron 32 − 16 = 16. A eksi yükte elektron çıkarılmış, işaret ters okunmuş; C yük protona eklenmiş, oysa proton iyonlaşmada değişmez; D yük kütle numarasına eklenmiş, elektron kütleye katılmaz.Kaynak: bu sayfa · Proton, nötron, elektron

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi simyanın özelliklerinden biri değildir?

✓ C. Ölçme, tekrarlanabilirlik ve kuram bilimin, yani kimyanın özelliğidir; simya bunlardan yoksundu. A simyanın temel amacıdır; B simyanın yöntemidir, bilimsel yöntemle karıştırılmamalı; D simyanın kimyaya bıraktığı mirastır, “simya hiçbir şey üretmedi” yanılgısının tuzağıdır.Kaynak: Kimya bilimi · Simyadan kimyaya
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Kimya soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →