Dalton ve Thomson: içi dolu küreden üzümlü keke
MEB 9. sınıf · Atom ve periyodik sistem · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaElementlerin sembolleri nasıl yazılır, en çok kullanılan element sembolleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Kimya bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Element, aynı tür atomlardan oluşan ve kimyasal yollarla daha basit maddelere ayrılamayan saf maddedir. Her elementin bir sembolü vardır; sembolün ilk harfi büyük, varsa ikinci harfi küçük yazılır (Ca, Cl, Co). Bazı semboller Latince addan gelir: sodyum Na, potasyum K, demir Fe, bakır Cu, gümüş Ag, kalay Sn, altın Au, cıva Hg, kurşun Pb.
✎Konu anlatımı
Dalton ve Thomson atom modelleri nedir, aralarındaki fark nedir?
Kısa cevap: Dalton'a göre (1803) madde bölünemeyen, içi dolu küreler gibi atomlardan oluşur; aynı elementin atomları özdeştir ve atomlar belirli oranlarda birleşerek bileşik oluşturur. Thomson (1897) katot ışınlarıyla elektronu bulunca atomun bölünebildiği anlaşıldı. Onun modelinde atom, artı yüklü bir kürenin içine üzümlü kekteki üzümler gibi gömülmüş elektronlardan oluşur.Atomu kimse çıplak gözle görmedi; atom modelleri, görülemeyen bir şeyin deneylerle adım adım çizilen portresidir.
Bilimde model, gözlemleri açıklamak için kurulan bir temsildir. Yeni bir deney eski modelin açıklayamadığı bir sonuç verince model düzeltilir ya da yerini yenisine bırakır. Atom modellerinin tarihi bu yüzden “yanlışların” değil, giderek daha iyi açıklamaların tarihidir. Her model, kendinden öncekinin açıklayamadığı bir gözlemi açıklamak için doğdu.
Dalton: atom ilk kez bir bilimsel kuramda
Kimya bilimi sayfasında gördüğümüz Demokritos'un “bölünemez tanecik” fikri yüzyıllarca yalnız bir düşünce olarak kaldı. Dalton, 1800'lerin başında bu fikri deneylerle bulunmuş kütle ilişkilerine bağladı ve ilk bilimsel atom kuramını kurdu:
- Madde, bölünemeyen ve içi dolu küreler gibi düşünülen atomlardan oluşur.
- Bir elementin bütün atomları özdeştir (kütleleri ve özellikleri aynıdır); farklı elementlerin atomları farklıdır.
- Atomlar belirli ve tam sayılı oranlarda birleşerek bileşikleri oluşturur.
- Kimyasal tepkimede atomlar yok olmaz, yoktan var olmaz; yalnızca yeniden düzenlenir.
Dalton'un modeli neden önemliydi? Çünkü kütlenin korunumunu ve bir bileşikte elementlerin hep aynı oranda birleşmesini atomlarla açıkladı. Bugün iki varsayımı geçerli değildir: atom bölünebilir (proton, nötron, elektron) ve aynı elementin atomlarının kütleleri farklı olabilir (izotoplar).
Thomson: atomun içinden elektron çıktı
Thomson, havası boşaltılmış bir tüpte oluşan katot ışınlarının elektrik ve manyetik alanda saptığını, yani yüklü taneciklerden oluştuğunu gösterdi. Bu taneciklerin yükü eksiydi ve hangi metal kullanılırsa kullanılsın aynıydı: elektron bulunmuştu. Elektron atomdan çıkabiliyorsa atom bölünebilirdi. Atom bir bütün olarak nötr olduğuna göre, içinde elektronların eksi yükünü dengeleyen artı yük de olmalıydı.
Thomson'un çözümü: atom, artı yükün düzgün dağıldığı bir küredir; elektronlar bu kürenin içine, keke gömülmüş üzümler gibi dağılmıştır (üzümlü kek modeli). Toplam artı yük toplam eksi yüke eşittir. Bu model, atomun elektron alıp vererek iyon oluşturabilmesini açıklıyordu; ama atomun bir çekirdeği olduğunu henüz bilmiyordu.
Dalton'un hangi varsayımları bugün geçerliliğini yitirmiştir, neden?
- “Atom bölünemez”: Thomson elektronu bulunca atomun daha küçük taneciklerden oluştuğu anlaşıldı. Geçersiz.
- “Aynı elementin atomları özdeştir”: aynı elementin nötron sayısı farklı atomları (izotoplar) vardır, kütleleri farklıdır. Geçersiz.
- “Atomlar tepkimede yeniden düzenlenir, belirli oranlarda birleşir” varsayımları kütlenin korunumu ve sabit oranlarla uyumludur. Geçerli.
Cevap: “bölünemez” ve “bütün atomları özdeş” varsayımları
Thomson modeli “atomun nötr olması” ve “atomun elektron vererek artı yüklü iyon oluşturması” gözlemlerini açıklayabilir mi? “Çekirdek” kavramını içerir mi?
- Modelde artı yüklerin toplamı eksi yüklerin toplamına eşittir: nötrlük açıklanır.
- Elektronlar kürenin içinde hareketli tanecikler olduğu için biri ayrılırsa artı yük fazlası kalır: iyon oluşumu açıklanır.
- Artı yük bütün küreye yayılmıştır; küçük ve yoğun bir merkez yoktur: çekirdek yoktur.
Cevap: ilk ikisini açıklar; çekirdek kavramı yoktur
✔ Doğru
- Thomson: artı yüklü küreye gömülü elektronlar; çekirdek yok.
- Dalton'un “atomlar tepkimede yeniden düzenlenir” varsayımı bugün de geçerli.
- Dalton'un çöken varsayımları: atom bölünmez, aynı elementin atomları özdeş.
✘ Sık yapılan hata
- Thomson modeline çekirdek çizmek.
- Dalton'un bütün varsayımlarını çürümüş saymak.
- Elektronu Rutherford'un bulduğunu sanmak (Thomson).
Nasıl sorulurBir modelin varsayımları verilir, hangi bilim insanına ait olduğu ya da hangi varsayımın bugün geçersiz olduğu sorulur.
TuzakThomson modelinde çekirdek varmış gibi düşünmektir; çekirdek Rutherford'la gelir. Bir başka tuzak, Dalton'un “atomlar tepkimede yeniden düzenlenir” varsayımını da geçersiz saymaktır; bu varsayım bugün de doğrudur.
?Soru çöz
Dalton atom modelinin aşağıdaki varsayımlarından hangisi bugün de geçerliliğini korumaktadır?
▭Boşluk doldurma
Dalton atomu ve içi dolu bir küre olarak düşündü. Thomson katot ışınlarıyla buldu; onun modeli modeli diye de bilinir.