Maddenin hâlleri: tüpteki sıvı gazdan buzdolabına
MEB 9. sınıf · Maddenin hâlleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaDipol-dipol, iyon-dipol ve London kuvvetleri nedir, hangisi daha güçlüdür?Bağlantılı konudan (Kovalent bağ ve zayıf etkileşimler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Van der Waals kuvvetleri moleküller arasındaki zayıf çekimlerdir. Polar moleküller arasında dipol-dipol, iyonlarla polar moleküller arasında iyon-dipol, iyon ya da dipolün apolar molekülde kutup oluşturmasıyla indüklenmiş dipol etkileşimleri ve bütün moleküller arasında London kuvvetleri görülür. Genel güç sırası iyon-dipol, dipol-dipol, London biçimindedir; London kuvveti molekül büyüdükçe artar.
✎Konu anlatımı
LPG ve LNG nedir, maddenin hâl değiştirmesi günlük hayatta neden önemlidir?
Kısa cevap: Su katı hâlde yüzerek göllerin altını donmaktan korur, sıvı hâlde canlıların çözücüsüdür, gaz hâlde yağışı besler. LPG basınçla, LNG soğutularak sıvılaştırılır ve az hacimde taşınır. Deodoranttaki itici gaz kutudan çıkınca gaza dönüşür; buzdolabındaki soğutucu akışkan buharlaşırken içeriden ısı çeker. Havadan azot ve oksijen, sıvı havanın ayrımsal damıtılmasıyla elde edilir.Mutfaktaki tüp çalkalanınca içinden sıvı sesi gelir, ama ocağa giden şey gazdır.
Maddenin katı, sıvı ve gaz hâlleri arasındaki farkı tanecikler arası çekim ile taneciklerin hareketi belirler. Bu farklar günlük hayatta çok işe yarar. En iyi örnek sudur: aynı madde üç hâlde üç ayrı görev yapar. Buz sudan az yoğun olduğu için göllerin yüzeyinde kalır, alttaki su donmaz ve canlılar yaşar; sıvı su besinleri ve atıkları taşıyan çözücüdür; su buharı su döngüsüyle yağmur ve kar olarak geri döner.
Gazları sıvılaştırmak: aynı kütle, çok daha az hacim
| Uygulama | Ne olur? | Neden yararlı? |
|---|---|---|
| LPG (sıvılaştırılmış petrol gazı) | propan ve bütan basınç altında sıvı hâle getirilir; tüpün vanası açılınca basınç düşer, sıvı gaza döner | tüpe çok miktarda yakıt sığar |
| LNG (sıvılaştırılmış doğal gaz) | doğal gaz (metan) yaklaşık −162 °C'ye soğutularak sıvılaştırılır; hacmi yaklaşık 600 kat küçülür | boru hattı olmayan yerlere gemiyle taşınabilir |
| Deodorant ve spreyler | itici gaz kutuda basınç altında sıvıdır; düğmeye basınca basınç düşer, gaza dönüşerek ürünü dışarı iter | ürün ince damlalar hâlinde püskürür |
| Buzdolabı ve klima | soğutucu akışkan iç kısımda buharlaşırken ortamdan ısı çeker; dışarıda sıkıştırılıp yoğuşurken ısıyı verir | ısı içeriden dışarıya taşınır |
Buzdolabının arkasındaki ızgaranın neden ısındığını şimdi açıklayabilirsin: içeriden alınan ısı, akışkan yoğuşurken orada dışarı verilir. Buharlaşma ısı alan, yoğuşma ısı veren bir olaydır.
Havadan azot ve oksijen
Havanın yaklaşık %78'i azot, %21'i oksijendir. İkisini ayırmak için hava önce sıkıştırılıp çok soğutularak sıvılaştırılır, sonra yavaşça ısıtılır. Sıvı azot −196 °C'de, sıvı oksijen −183 °C'de kaynar; kaynama noktası düşük olan azot önce buharlaşır, oksijen sıvıda kalır. Kaynama noktası farkına dayanan bu yönteme ayrımsal damıtma denir. Azot gıda paketlemede ve dondurmada, oksijen hastanelerde ve kaynak işlerinde kullanılır.
Sıvılaştırılmış hava −200 °C'den yavaş yavaş ısıtılıyor. Önce hangi gaz ayrılır? (Kaynama noktaları: N₂ −196 °C, Ar −186 °C, O₂ −183 °C)
- Isıtılan sıvı karışımda kaynama noktası en düşük olan bileşen önce kaynamaya başlar.
- En düşük kaynama noktası −196 °C ile azotundur.
- Sıra: önce N₂, sonra Ar, en son O₂.
Cevap: azot (N₂)
Bir deodorant kutusu sıkılınca kutu neden soğur?
- Kutudaki itici gaz basınç altında sıvıdır; valf açılınca basınç düşer ve sıvı hızla buharlaşır.
- Buharlaşma için gereken enerji, kutudan ve çevresinden ısı olarak alınır.
- Isı kaybeden kutu soğur; aynı ilke buzdolabında da işler.
Cevap: sıvı itici gaz buharlaşırken ısı alır
✔ Doğru
- LPG (propan-bütan) basınçla, LNG (metan) soğutularak sıvılaştırılır.
- Buharlaşma ortamdan ısı alır; deodorant cildi bu yüzden serinletir.
- Sıvı havada kaynama noktası düşük N2 (−196 °C) önce buharlaşır.
✘ Sık yapılan hata
- LPG ile LNG'nin içeriğini ya da sıvılaştırma yolunu karıştırmak.
- Buharlaşmanın ortamı ısıttığını sanmak.
- Sıvı havadan önce O2'nin ayrıldığını sanmak.
Nasıl sorulurBir teknolojik uygulama verilir, hangi hâl değişimine dayandığı ya da ısı alıp vermesi sorulur.
TuzakLPG ile LNG'yi karıştırmaktır: LPG propan-bütan karışımıdır ve basınçla, LNG metandır ve soğutularak sıvılaştırılır. İkinci tuzak, buharlaşmanın ortamı ısıttığını sanmaktır; buharlaşma ortamdan ısı çeker.
⇄Bilgi eşleştirme uygulama → hâl değişimi
?Soru çöz
Kaynama noktaları N₂ için −196 °C, O₂ için −183 °C olan sıvı hava yavaşça ısıtılarak bileşenlerine ayrılmaktadır. Bu işlemle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?