Suyun oto-iyonizasyonu ve pH: saf su neden nötrdür?
MEB 11. sınıf · Kimyasal tepkimelerde denge · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAsit ve bazların özellikleri nelerdir, pH değeri ne anlama gelir?Bağlantılı konudan (Asitler, bazlar ve tuzlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Asitlerin sulu çözeltileri ekşi tatlıdır, aşındırıcıdır ve mavi turnusolü kırmızıya çevirir; limon suyu ve sirke asidiktir. Bazların çözeltileri acı tatlıdır, ele kayganlık hissi verir ve kırmızı turnusolü maviye çevirir; sabun ve kireç bazik özellik gösterir. 25 °C'de pH 7 nötr, 7'den küçük değerler asidik, 7'den büyük değerler baziktir.
Asit ve bazların özellikleri, pH
✎Konu anlatımı
Suyun oto-iyonizasyonu nedir, pH ve pOH nasıl hesaplanır?
Kısa cevap: Saf su çok az iyonlaşır: H₂O + H₂O ⇌ H₃O⁺ + OH⁻. Bu dengenin sabiti Ksu = [H₃O⁺][OH⁻]'dir ve 25 °C'de 1·10⁻¹⁴'tür. pH = −log[H₃O⁺], pOH = −log[OH⁻] olarak tanımlanır; 25 °C'de pH + pOH = 14'tür. pH 7'den küçükse çözelti asidik, büyükse baziktir; saf suda [H₃O⁺] = [OH⁻] olduğu için su nötrdür.En saf su bile elektriği çok az iletir; çünkü moleküllerinin küçük bir kısmı her an birbirine proton aktararak iyon oluşturur.
Asitler, bazlar ve tuzlar sayfasında pH'ı logaritmasız, bir ölçek olarak tanıdık; şimdi nereden geldiğine bakalım. Su molekülleri birbirine proton aktarabilir: H2O(s) + H2O(s) ⇌ H3O+(suda) + OH−(suda). Buna suyun oto-iyonizasyonu (kendi kendine iyonlaşması) denir. Saf sıvı denge ifadesine yazılmadığı için denge sabiti yalnız iyonların çarpımıdır: Ksu = [H₃O⁺][OH⁻]. 25 °C'de Ksu = 1·10⁻¹⁴ olduğundan saf suda [H₃O⁺] = [OH⁻] = 1·10⁻⁷ M'dir.
Her sulu çözeltide bu çarpım sabittir: asit eklenince [H₃O⁺] artar, [OH⁻] aynı oranda azalır. Bu çok küçük sayılarla çalışmak zor olduğu için logaritmik bir ölçek kullanılır: pH = −log[H₃O⁺], pOH = −log[OH⁻]. Ksu'nun iki yanının eksi logaritması alınınca 25 °C'de pH + pOH = 14 çıkar. [H⁺] ile [H₃O⁺] aynı anlamda kullanılır.
Ksu sıcaklıkla değişir: oto-iyonizasyon endotermik olduğu için sıcaklık arttıkça Ksu büyür. Yüksek sıcaklıkta saf suyun pH'ı 7'nin altına iner; ama [H₃O⁺] = [OH⁻] olduğu için su yine nötrdür. Nötrlüğün ölçüsü pH = 7 değil, iki iyonun eşitliğidir; pH 7 yalnız 25 °C'deki nötr değerdir.
25 °C'deki 0,01 M HCl çözeltisinin pH'ı, pOH'u ve [OH⁻] değeri kaçtır?
- HCl tamamen iyonlaşır: [H₃O⁺] = 0,01 = 10⁻² M, pH = 2.
- pOH = 14 − 2 = 12.
- [OH⁻] = 10⁻¹⁴/10⁻² = 10⁻¹² M.
Cevap: pH 2, pOH 12, [OH⁻] = 10⁻¹² M
60 °C'de Ksu yaklaşık 1·10⁻¹³ alınırsa bu sıcaklıktaki saf suyun pH'ı kaçtır? Su asidik midir?
- Saf suda [H₃O⁺] = [OH⁻] = x: x2 = 10−13, x = 10−6,5 M.
- pH = 6,5; bu sıcaklıkta pH + pOH = 13'tür.
- [H₃O⁺] = [OH⁻] olduğu için su nötrdür; pH'ın 7'den küçük olması asitlik göstermez.
Cevap: pH 6,5; su nötr
✔ Doğru
- 25 °C'de pH + pOH = 14 ve [H3O+][OH−] = 10−14.
- [OH−] = 10−5 M ise pOH 5, pH 9.
- Nötr demek [H3O+] = [OH−] demektir; pH 7 yalnız 25 °C'de.
✘ Sık yapılan hata
- pOH değerini pH diye yazmak.
- Isıtılınca pH'ı 7'nin altına inen saf suyu asidik sanmak.
- pH 1 artınca [H3O+]'ın 1 birim azaldığını sanmak (10 kat azalır).
Nasıl sorulur[H₃O⁺], [OH⁻], pH ve pOH'tan biri verilip ötekiler istenir; ya da farklı sıcaklıktaki saf suyun asitliği sorulur.
TuzakPOH'u pH sanmaktır: [OH⁻] = 10⁻⁵ M olan çözeltinin pH'ı 5 değil 9'dur. İkinci tuzak, sıcakta pH'ı 7'nin altına inen saf suyu asidik sanmaktır; [H₃O⁺] = [OH⁻] olduğu sürece su nötrdür.
?Soru çöz
25 °C'de [OH⁻] = 1·10⁻⁵ M olan bir çözeltinin pH değeri kaçtır?
▭Sen çöz pH ve pOH
25 °C'de [H₃O⁺] = 10⁻³ M olan çözeltide pH = , pOH = olur ve [OH⁻] = 10 üssü M'dir.