Çarpışma teorisi: her çarpışma tepkimeye dönüşmez
MEB 11. sınıf · Kimyasal tepkimelerde hız · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaGazlarda kinetik teorinin varsayımları nelerdir, Graham difüzyon yasası nasıl uygulanır?Bağlantılı konudan (Gazlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kinetik teoriye göre gaz tanecikleri sürekli ve rastgele hareket eder, aralarında çekim yoktur, kendi hacimleri kabın hacmi yanında ihmal edilir ve çarpışmaları esnektir. Ortalama kinetik enerji yalnız mutlak sıcaklığa bağlıdır. Bu yüzden aynı sıcaklıkta hafif gaz daha hızlıdır: Graham yasasına göre v₁/v₂ = √(M₂/M₁).
Kinetik teori ve Graham yasası
✎Konu anlatımı
Çarpışma teorisi nedir, etkin çarpışma ve aktifleşme enerjisi ne demektir?
Kısa cevap: Çarpışma teorisine göre bir tepkimenin olması için tanecikler çarpışmalıdır, ama yalnız etkin çarpışmalar ürün verir. Etkin çarpışma için tanecikler yeterli kinetik enerjiyle ve uygun geometride çarpışmalıdır. Gereken en düşük enerjiye aktifleşme (eşik) enerjisi, çarpışma anında oluşan kararsız ve yüksek enerjili yapıya aktifleşmiş kompleks denir. Aktifleşme enerjisi küçüldükçe tepkime hızlanır.Soluduğumuz havada azot ve oksijen molekülleri her saniye milyarlarca kez çarpışır; yine de hava kendiliğinden azot oksitlere dönüşmez.
Kimyasal tepkimede girenlerin bağları kırılıp yeni bağlar kurulur. Bunun için taneciklerin önce birbirine dokunması, yani çarpışması gerekir. Ama çarpışmaların çok küçük bir kısmı ürün verir. Ürün oluşturan çarpışmaya etkin çarpışma denir ve iki şartı vardır: tanecikler bağları kırmaya yetecek kinetik enerjiye sahip olmalı ve uygun geometride, yani doğru yönelimle çarpışmalıdır.
Eşik enerjisi ve aktifleşmiş kompleks
Çarpışan taneciklerin tepkime verebilmesi için sahip olmaları gereken en düşük toplam kinetik enerjiye aktifleşme enerjisi (eşik enerjisi, Ea) denir. Kimyasal tepkimelerde enerji sayfasında gördüğümüz potansiyel enerji grafiğindeki tepe budur. Tepede eski bağların zayıfladığı ama henüz kopmadığı, yeni bağların kısmen kurulduğu kararsız ve çok kısa ömürlü bir yapı bulunur: aktifleşmiş kompleks. Bu yapı ya ürünlere ya da yeniden girenlere dağılır; yalıtılıp bir kapta saklanamaz.
Aynı koşulda aktifleşme enerjisi küçük olan tepkimede eşiği aşabilen tanecik oranı büyüktür; bu yüzden Ea küçüldükçe tepkime hızlanır. Tepkimenin hızını ΔH değil Ea belirler. Ekzotermik bir tepkimede geri yönün engeli ileri yönünkinden büyük olduğu için aynı koşulda ileri tepkime daha hızlıdır.
Aynı sıcaklıkta gerçekleşen ve diğer koşulları benzer olan üç tepkimenin aktifleşme enerjileri I için 30 kJ, II için 85 kJ, III için 140 kJ'dür. Hızları nasıl sıralanır?
- Eşik ne kadar alçaksa o kadar çok tanecik onu aşar.
- En küçük Ea I'de, en büyük Ea III'tedir.
Cevap: I > II > III
Bir tepkimenin ileri aktifleşme enerjisi 120 kJ, aktifleşmiş kompleksin potansiyel enerjisi 200 kJ, ürünlerin potansiyel enerjisi 30 kJ'dür. Girenlerin enerjisi, ΔH ve geri aktifleşme enerjisi kaçtır? Aynı koşulda hangi yön daha hızlıdır?
- Girenler: 200 − 120 = 80 kJ.
- ΔH = 30 − 80 = −50 kJ (ekzotermik).
- Ea(geri) = 200 − 30 = 170 kJ; kontrol: 120 − (−50) = 170.
- İleri engel (120) geri engelden (170) küçük: ileri tepkime daha hızlıdır.
Cevap: 80 kJ; −50 kJ; 170 kJ; ileri yön
✔ Doğru
- Ürün için çarpışma hem yeterli enerjili hem uygun yönelimli olmalı.
- Hızı ΔH değil aktifleşme enerjisi belirler; tepe alçaldıkça hız artar.
- Aktifleşmiş kompleks kararsızdır, çok kısa ömürlüdür.
✘ Sık yapılan hata
- Her çarpışmanın ürün verdiğini sanmak.
- Ekzotermik tepkimelerin daha hızlı olduğunu sanmak.
- Aktifleşmiş kompleksi ayrılabilen bir ara ürün sanmak.
Nasıl sorulurEtkin çarpışmanın şartları, aktifleşmiş kompleksin özellikleri ya da potansiyel enerji grafiğinden hangi yönün daha hızlı olduğu sorulur.
TuzakHer çarpışmanın ürün verdiğini ya da enerjinin tek başına yettiğini sanmaktır; geometri de uygun olmalıdır. İkinci tuzak, ekzotermik tepkimelerin daha hızlı olduğunu sanmaktır; hızı ΔH değil aktifleşme enerjisi belirler.
Sınavda işaretleaktivasyon enerjisi ile aktifleşme enerjisi aynı kavramdır.
↕Sıralama etkin bir çarpışmanın aşamaları
- Aktifleşmiş kompleks oluşur
- Ürün tanecikleri birbirinden uzaklaşır
- Tanecikler birbirine yaklaşır
- Eski bağlar kopar, yeni bağlar tamamlanır
- Yeterli enerjiyle ve uygun yönde çarpışırlar
?Soru çöz
Bir tepkimenin ileri aktifleşme enerjisi 60 kJ, tepkime entalpisi ΔH = −40 kJ'dür. Geri tepkimenin aktifleşme enerjisi ve aynı koşulda hangi yönün daha hızlı olduğu aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?