Tepkime hızı: çarpışma teorisi, hız ifadesi, hıza etki eden faktörler

Tepkimelerin neden farklı hızda yürüdüğünü çarpışma teorisiyle, hız ifadesi yazmayı, çok basamaklı tepkimeleri ve hızı değiştiren beş etkeni grafiklerle anlatıyoruz.

6 durakAYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MODEL · HIZ

Çarpışma teorisi: her çarpışma tepkimeye dönüşmez

MEB 11. sınıf · Kimyasal tepkimelerde hız · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGazlarda kinetik teorinin varsayımları nelerdir, Graham difüzyon yasası nasıl uygulanır?Bağlantılı konudan (Gazlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kinetik teoriye göre gaz tanecikleri sürekli ve rastgele hareket eder, aralarında çekim yoktur, kendi hacimleri kabın hacmi yanında ihmal edilir ve çarpışmaları esnektir. Ortalama kinetik enerji yalnız mutlak sıcaklığa bağlıdır. Bu yüzden aynı sıcaklıkta hafif gaz daha hızlıdır: Graham yasasına göre v₁/v₂ = √(M₂/M₁).

Kinetik teori ve Graham yasası

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çarpışma teorisi nedir, etkin çarpışma ve aktifleşme enerjisi ne demektir?

Kısa cevap: Çarpışma teorisine göre bir tepkimenin olması için tanecikler çarpışmalıdır, ama yalnız etkin çarpışmalar ürün verir. Etkin çarpışma için tanecikler yeterli kinetik enerjiyle ve uygun geometride çarpışmalıdır. Gereken en düşük enerjiye aktifleşme (eşik) enerjisi, çarpışma anında oluşan kararsız ve yüksek enerjili yapıya aktifleşmiş kompleks denir. Aktifleşme enerjisi küçüldükçe tepkime hızlanır.

Soluduğumuz havada azot ve oksijen molekülleri her saniye milyarlarca kez çarpışır; yine de hava kendiliğinden azot oksitlere dönüşmez.

Kimyasal tepkimede girenlerin bağları kırılıp yeni bağlar kurulur. Bunun için taneciklerin önce birbirine dokunması, yani çarpışması gerekir. Ama çarpışmaların çok küçük bir kısmı ürün verir. Ürün oluşturan çarpışmaya etkin çarpışma denir ve iki şartı vardır: tanecikler bağları kırmaya yetecek kinetik enerjiye sahip olmalı ve uygun geometride, yani doğru yönelimle çarpışmalıdır.

Enerji yeterli olsa da yön yanlışsa, yön doğru olsa da enerji azsa ürün oluşmaz. İki şart birlikte sağlanınca çarpışma etkin olur.Görsel: Sınav Defteri

Eşik enerjisi ve aktifleşmiş kompleks

Çarpışan taneciklerin tepkime verebilmesi için sahip olmaları gereken en düşük toplam kinetik enerjiye aktifleşme enerjisi (eşik enerjisi, Ea) denir. Kimyasal tepkimelerde enerji sayfasında gördüğümüz potansiyel enerji grafiğindeki tepe budur. Tepede eski bağların zayıfladığı ama henüz kopmadığı, yeni bağların kısmen kurulduğu kararsız ve çok kısa ömürlü bir yapı bulunur: aktifleşmiş kompleks. Bu yapı ya ürünlere ya da yeniden girenlere dağılır; yalıtılıp bir kapta saklanamaz.

Aynı koşulda aktifleşme enerjisi küçük olan tepkimede eşiği aşabilen tanecik oranı büyüktür; bu yüzden Ea küçüldükçe tepkime hızlanır. Tepkimenin hızını ΔH değil Ea belirler. Ekzotermik bir tepkimede geri yönün engeli ileri yönünkinden büyük olduğu için aynı koşulda ileri tepkime daha hızlıdır.

Ea(geri) = Ea(ileri) − ΔH Ea küçük → etkin çarpışma oranı büyük → hız büyükEtkin çarpışma = yeterli enerji (en az Ea) + uygun geometri
Çözümlü örnek

Aynı sıcaklıkta gerçekleşen ve diğer koşulları benzer olan üç tepkimenin aktifleşme enerjileri I için 30 kJ, II için 85 kJ, III için 140 kJ'dür. Hızları nasıl sıralanır?

  1. Eşik ne kadar alçaksa o kadar çok tanecik onu aşar.
  2. En küçük Ea I'de, en büyük Ea III'tedir.

Cevap: I > II > III

Çözümlü örnek

Bir tepkimenin ileri aktifleşme enerjisi 120 kJ, aktifleşmiş kompleksin potansiyel enerjisi 200 kJ, ürünlerin potansiyel enerjisi 30 kJ'dür. Girenlerin enerjisi, ΔH ve geri aktifleşme enerjisi kaçtır? Aynı koşulda hangi yön daha hızlıdır?

  1. Girenler: 200 − 120 = 80 kJ.
  2. ΔH = 30 − 80 = −50 kJ (ekzotermik).
  3. Ea(geri) = 200 − 30 = 170 kJ; kontrol: 120 − (−50) = 170.
  4. İleri engel (120) geri engelden (170) küçük: ileri tepkime daha hızlıdır.

Cevap: 80 kJ; −50 kJ; 170 kJ; ileri yön

✔ Doğru

  • Ürün için çarpışma hem yeterli enerjili hem uygun yönelimli olmalı.
  • Hızı ΔH değil aktifleşme enerjisi belirler; tepe alçaldıkça hız artar.
  • Aktifleşmiş kompleks kararsızdır, çok kısa ömürlüdür.

✘ Sık yapılan hata

  • Her çarpışmanın ürün verdiğini sanmak.
  • Ekzotermik tepkimelerin daha hızlı olduğunu sanmak.
  • Aktifleşmiş kompleksi ayrılabilen bir ara ürün sanmak.
Akılda kalsın: Tepkime için “çarp, yeterince hızlı çarp, doğru yerden çarp”. Tepe ne kadar alçaksa o kadar çok tanecik onu aşar, tepkime o kadar hızlı olur.
Sınavda

Nasıl sorulurEtkin çarpışmanın şartları, aktifleşmiş kompleksin özellikleri ya da potansiyel enerji grafiğinden hangi yönün daha hızlı olduğu sorulur.

TuzakHer çarpışmanın ürün verdiğini ya da enerjinin tek başına yettiğini sanmaktır; geometri de uygun olmalıdır. İkinci tuzak, ekzotermik tepkimelerin daha hızlı olduğunu sanmaktır; hızı ΔH değil aktifleşme enerjisi belirler.

Sınavda işaretleaktivasyon enerjisi ile aktifleşme enerjisi aynı kavramdır.

↕Sıralama etkin bir çarpışmanın aşamaları

  1. Aktifleşmiş kompleks oluşur
  2. Ürün tanecikleri birbirinden uzaklaşır
  3. Tanecikler birbirine yaklaşır
  4. Eski bağlar kopar, yeni bağlar tamamlanır
  5. Yeterli enerjiyle ve uygun yönde çarpışırlar

?Soru çöz

Bir tepkimenin ileri aktifleşme enerjisi 60 kJ, tepkime entalpisi ΔH = −40 kJ'dür. Geri tepkimenin aktifleşme enerjisi ve aynı koşulda hangi yönün daha hızlı olduğu aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ C. Ea(geri) = Ea(ileri) − ΔH = 60 − (−40) = 100 kJ; engeli küçük olan ileri yön daha hızlıdır. A ΔH'nin işaretini ters alıp 60 − 40 yazmaktan; B Ea'sı büyük olan yönün hızlı olduğunu sanmaktan; D iki yönün engelinin eşit olduğunu sanmaktan çıkar.
HESAP · HIZ

Tepkime hızı: birim zamanda ne kadar madde harcanıyor?

MEB 11. sınıf · Kimyasal tepkimelerde hız · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTepkime denklemi kullanılarak kütle, mol ve hacim hesapları nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Kimyasal tepkimeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Denkleştirilmiş bir denklemdeki katsayılar maddelerin mol oranlarını verir; gazlar için aynı koşullarda hacim oranlarını da verir, ama kütle oranlarını vermez. Hesap üç adımda yapılır: verilen madde mole çevrilir, katsayılarla istenen maddenin molü bulunur, bu mol istenen birime (gram, litre, tanecik) çevrilir. Kütleler arasında katsayı oranı kullanılmaz.

Denklemle hesaplama

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tepkime hızı nasıl tanımlanır ve ölçülür, ortalama hız nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Tepkime hızı, birim zamanda girenlerin derişimindeki azalma ya da ürünlerin derişimindeki artmadır; birimi mol/(L·s)'dir. Hız mol, kütle ya da normal şartlardaki gaz hacmi cinsinden de verilebilir. Ortalama hız, derişim değişiminin geçen süreye oranıdır. Hız; renk, gaz hacmi, basınç, iletkenlik, pH ya da kütle değişimi izlenerek ölçülür.

Bir kibrit saniyeler içinde yanar, bir demir köprü yıllar içinde paslanır; ikisi de kimyasal tepkimedir ama hızları milyonlarca kat farklıdır.

Tepkime hızı, birim zamanda harcanan giren ya da oluşan ürün miktarıdır. Çoğu zaman derişimle verilir: hız = Δ[derişim]/Δt, birimi mol/(L·s). Madde miktarı mol, kütle ya da normal şartlarda gaz hacmi olarak da izlenebilir; o zaman birim mol/s, g/s ya da L/s olur. Girenlerin derişimi azaldığı için hesapta eksi işareti kullanılır; hız her zaman pozitif bir sayıdır.

Bir tepkimede maddelerin hızları katsayılarıyla orantılıdır. 2N2O5(g) → 4NO2(g) + O2(g) tepkimesinde 2 mol N₂O₅ harcanırken 4 mol NO₂ ve 1 mol O₂ oluşur; NO₂'nin oluşma hızı N₂O₅'in harcanma hızının iki katı, O₂'ninki yarısıdır.

ortalama hız = Δ[madde]Δt aA → cC: hız(A)a = hız(C)cHer maddenin hızı kendi katsayısına bölününce aynı sayı çıkar; buna tepkimenin hızı denir.
Girenin derişimi azaldıkça çarpışmalar seyrekleşir ve tepkime yavaşlar; bu yüzden belli bir aralıktaki hız bir ortalamadır.Görsel: Sınav Defteri

Hız nasıl ölçülür?

Hızı ölçmek için tepkime boyunca değişen ve kolay ölçülen bir özellik seçilir. Özellik tepkime boyunca değişmiyorsa hızı izlemeye yaramaz: gaz mol sayısı değişmeyen bir tepkimede sabit hacimde basınç sabit kalır.

Tepkime hızını izleme yolları
İzlenen özellikNe zaman işe yarar?Örnek
Renkrenkli bir madde harcanıyor ya da oluşuyorsaH2(g) + I2(g) → 2HI(g): mor renk açılır
Basınç (sabit V ve T)gaz mol sayısı değişiyorsaN2(g) + 3H2(g) → 2NH3(g)
Gaz hacmigaz çıkıyorsaMg(k) + 2HCl(suda) → MgCl2(suda) + H2(g)
Kütle kaybı (açık kap)gaz kaçıyorsaCaCO₃ ile HCl: CO₂ çıkar
pH, iletkenlikH⁺/OH⁻ ya da iyon sayısı değişiyorsaMg ile HCl: H⁺ harcanır, pH artar
Bulanıklıkçökelek oluşuyorsaAg⁺ ile Cl⁻: AgCl çöker
Çözümlü örnek

2N2O5(g) → 4NO2(g) + O2(g) tepkimesinde [N₂O₅] 100 saniyede 0,50 M'den 0,30 M'ye düşüyor. N₂O₅'in harcanma, NO₂ ve O₂'nin oluşma hızları kaçtır?

  1. N₂O₅: (0,50 − 0,30)/100 = 0,002 M/s.
  2. NO₂: katsayı oranı 4/2 = 2; 0,004 M/s.
  3. O₂: katsayı oranı 1/2; 0,001 M/s.

Cevap: 0,002; 0,004; 0,001 M/s

Çözümlü örnek

Mg(k) + 2HCl(suda) → MgCl2(suda) + H2(g) tepkimesinde 2 dakikada normal şartlarda 448 mL H₂ toplanıyor. H₂'nin oluşma hızı (mol/dk), Mg'nin harcanma hızı (g/dk) ve HCl'nin harcanma hızı (mol/dk) kaçtır? (Mg: 24 g/mol)

  1. 448 mL = 0,448 L; 0,448/22,4 = 0,02 mol H₂. Hız: 0,02/2 = 0,01 mol/dk.
  2. Mg ile H₂'nin katsayıları eşit: 0,01 mol/dk Mg = 0,01 · 24 = 0,24 g/dk.
  3. HCl'nin katsayısı 2: 0,02 mol/dk.

Cevap: 0,01 mol/dk; 0,24 g/dk; 0,02 mol/dk

✔ Doğru

  • Hızlar katsayılarla orantılıdır: N2 + 3H2 → 2NH3'te r(H2) = 3 · r(N2).
  • Ortalama hız = derişim değişimi ÷ geçen süre.
  • Hız, tepkime boyunca değişen bir özellikle (renk, basınç, iletkenlik) izlenir.

✘ Sık yapılan hata

  • Bütün maddelerin harcanma ve oluşma hızlarını eşit sanmak.
  • H2 + I2 → 2HI'de sabit hacimde basınç ölçerek hız izlemeye çalışmak.
  • Girenin azalan derişiminden negatif hız bulup bırakmak.
Akılda kalsın: Hız = ne kadar madde / ne kadar sürede. Aynı tepkimede maddelerin hızları katsayılarla aynı oranda değişir. Ölçmek için tepkime boyunca değişen bir özellik bul.
Sınavda

Nasıl sorulurBelli sürede harcanan ya da oluşan madde miktarı verilir; başka bir maddenin hızı ya da ortalama hız istenir. Bir tepkimenin hızının hangi özellik izlenerek ölçülebileceği de sık sorulur.

TuzakBütün maddelerin hızlarını eşit sanmaktır; hızlar katsayılarla orantılıdır. İkinci tuzak, gaz mol sayısı değişmeyen bir tepkimede (H₂ + I₂ → 2HI) sabit hacimde basınç ölçerek hız izlenebileceğini sanmaktır.

▭Sen çöz ortalama hız

N2(g) + 3H2(g) → 2NH3(g) tepkimesinde 2 L'lik kapta 10 saniyede 0,6 mol H₂ harcanıyor. H₂'nin harcanma hızı mol/(L·s), NH₃'ün oluşma hızı mol/(L·s)'dir.

0,030,020,060,0450,01

?Soru çöz

Sabit hacimli ve sabit sıcaklıktaki bir kapta gerçekleşen H2(g) + I2(g) → 2HI(g) tepkimesinin hızı aşağıdakilerden hangisi izlenerek ölçülemez? (I₂ buharı mor renklidir.)

✓ D. Girenlerde de ürünlerde de 2 mol gaz vardır; gaz mol sayısı değişmediği için sabit hacim ve sıcaklıkta basınç da değişmez. A mor I₂ harcandıkça renk açılır, izlenebilir; B ve C derişim değişimleri hızı doğrudan verir.
YASA · HIZ

Hız ifadesi: derişim artınca hız ne kadar artar?

MEB 11. sınıf · Kimyasal tepkimelerde hız · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKütlece yüzde, hacimce yüzde ve ppm derişimi nedir, nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Karışımlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Derişim, çözeltideki çözünen miktarını belirtir. Çözüneni çok olan çözelti derişik, az olan seyreltiktir. Kütlece yüzde, 100 g çözeltideki çözünenin gram cinsinden kütlesidir; hacimce yüzde, 100 mL çözeltideki çözünenin mililitre cinsinden hacmidir. Çok seyreltik çözeltilerde ppm (milyonda bir) kullanılır: 1 kg çözeltideki çözünenin miligram cinsinden kütlesi.

Derişim: yüzde ve ppm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tepkime hız ifadesi nasıl yazılır, homojen ve heterojen tepkime nedir?

Kısa cevap: Tek basamakta gerçekleşen aA + bB → ürün tepkimesinin hızı r = k·[A]ᵃ·[B]ᵇ ile yazılır; k hız sabitidir ve yalnız sıcaklık ile katalizöre bağlıdır. Katı ve saf sıvıların derişimi sabit olduğu için ifadeye yazılmaz. Bütün maddeleri aynı fazda olan tepkime homojen, farklı fazlarda olan tepkime heterojendir.

Kömür havada yavaş yanar; saf oksijen dolu bir kapta ise göz kamaştırarak tutuşur: tanecik derişimi arttıkça çarpışma sayısı artar.

Tepkimeye giren bütün maddeler aynı fazdaysa (hepsi gaz ya da hepsi aynı çözeltide) tepkime homojen, maddeler farklı fazlardaysa heterojendir. N2(g) + 3H2(g) → 2NH3(g) homojen; C(k) + O2(g) → CO2(g) ve Zn(k) + 2H+(suda) → Zn2+(suda) + H2(g) heterojendir. Heterojen tepkimelerde çarpışmalar yalnız fazların temas yüzeyinde olur.

Hız ifadesi

Çarpışma teorisine göre hız, birim zamandaki etkin çarpışma sayısıyla, çarpışma sayısı da çarpışan taneciklerin derişimleriyle orantılıdır. Tek basamakta, yani tek bir çarpışmayla gerçekleşen bir tepkimede her giren katsayısı kadar tanecikle çarpışmaya katılır; bu yüzden hız ifadesinde her derişimin üssü kendi katsayısıdır. Orantı sabitine hız sabiti (k) denir; k sıcaklıkla ve katalizörle değişir, derişimle değişmez.

aA + bB ⇌ cC (tek basamaklı) rileri = kileri·[A]a·[B]b rgeri = kgeri·[C]cKatı (k) ve saf sıvı (s) ifadeye yazılmaz; gazlar (g) ve çözünmüş maddeler (suda) yazılır.

Katının ya da saf sıvının derişimi tepkime boyunca değişmez; onların etkisi derişimle değil temas yüzeyiyle ortaya çıkar. Bu yüzden karbonun yanması için r = k[O₂] yazılır. Gazlı bir tepkimede kabın hacmi küçültülürse bütün gazların derişimi aynı oranda artar.

Tek basamaklı X(g) + 2Y(g) → Z(g): r = k[X][Y]2
Değişiklik (sıcaklık sabit)[X][Y]Hız
[X] 2 katına× 2aynı2 katı
[Y] 2 katınaaynı× 222 = 4 katı
[Y] 3 katınaaynı× 332 = 9 katı
Kap hacmi yarıya× 2× 22 · 22 = 8 katı
Kap hacmi 2 katına× ½× ½½ · (½)2 = 1/8'i
Sabit hacimde He eklemekaynıaynıdeğişmez
Çözümlü örnek

Tek basamakta gerçekleştiği bilinen a) 2NO(g) + O2(g) ⇌ 2NO2(g) b) Zn(k) + 2H+(suda) → Zn2+(suda) + H2(g) tepkimelerinin hız ifadelerini yazınız.

  1. a) İleri: r = k[NO]2[O2]; geri: r = k′[NO2]2.
  2. b) Zn katıdır, yazılmaz: r = k[H+]2.

Cevap: a) r = k[NO]²[O₂], r′ = k′[NO₂]²; b) r = k[H⁺]²

Çözümlü örnek

Tek basamaklı 2NO(g) + O2(g) → 2NO2(g) tepkimesinde a) sıcaklık sabitken kabın hacmi yarıya indirilirse, b) yalnız [NO] 3 katına çıkarılırsa ileri tepkimenin hızı kaç katına çıkar?

  1. a) Hacim yarıya inince her gazın derişimi 2 katına çıkar: 22 · 2 = 8 kat.
  2. b) Yalnız [NO] değişiyor, üssü 2: 32 = 9 kat.

Cevap: a) 8 katına; b) 9 katına

✔ Doğru

  • Tek basamaklı tepkimede üsler katsayılardır: r = k[NO]2[O2].
  • Katı ve saf sıvı hız ifadesine yazılmaz.
  • Hacim yarıya inince her gazın derişimi 2 katına çıkar; hız 2(üsler toplamı) katına.

✘ Sık yapılan hata

  • Zn(k) gibi katıları hız ifadesine yazmak.
  • Hacim yarıya inince hızın yalnız 2 katına çıktığını sanmak.
  • Hız sabiti k'nin derişimle değiştiğini sanmak.
Akılda kalsın: Tek basamaklıda “katsayı = üs”. Katı ve saf sıvı ifadeye girmez. Hacmi küçültmek bütün gazların derişimini aynı oranda artırır: üsleri topla, artış oranının o kadar kuvvetini al.
Sınavda

Nasıl sorulurTek basamaklı bir tepkimenin hız ifadesi ve derişim ya da hacim değişince hızın kaç katına çıkacağı sorulur.

TuzakKatı ya da saf sıvı maddeyi hız ifadesine yazmaktır. İkinci tuzak, hacim yarıya inince hızın da yalnız iki katına çıktığını sanmaktır; her gazın derişimi iki katına çıkar ve üsler kadar çarpılır. Üçüncü tuzak, hız sabitinin derişimle değiştiğini sanmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme tek basamaklı tepkime ve hız ifadesi

?Soru çöz

Tek basamakta gerçekleşen 2A(g) + B(g) → C(g) tepkimesinde [A] yarıya indirilip [B] 4 katına çıkarılırsa ileri tepkimenin hızı nasıl değişir?

✓ A. r = k[A]²[B]; yeni hız k(½[A])²(4[B]) = k · ¼ · 4 · [A]²[B], yani aynıdır. B [A]'nın üssünü katsayı yerine 1 almaktan (½ · 4 = 2); C yalnız [A]'daki azalmayı üssüz hesaba katmaktan; D [A]'daki azalmayı unutup yalnız [B]'ye bakmaktan çıkar.
MODEL · MEKANİZMA

Çok basamaklı tepkimeler: en yavaş basamak hızı belirler

MEB 11. sınıf · Kimyasal tepkimelerde hız · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKimyasal tepkime denklemi nasıl denkleştirilir?Bağlantılı konudan (Kimyasal tepkimeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kimyasal tepkime denklemi, girenleri okun soluna, ürünleri sağına yazar; fiziksel hâller (k), (s), (g), (suda) ile gösterilir. Denkleştirmede her elementin atom sayısı iki tarafta eşitlenir; bunun için yalnız formüllerin önündeki katsayılar değiştirilir, indisler asla değiştirilmez. Önce bir kez geçen atomlar, en son hidrojen ve oksijen denkleştirilir; katsayılar en küçük tam sayılara indirilir.

Tepkime denklemi ve denkleştirme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çok basamaklı tepkimelerde hız belirleyici basamak nedir, ara ürün ve katalizör nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Tepkimelerin çoğu birkaç basamakta gerçekleşir; basamakların toplamı net tepkimeyi verir. Bir basamakta oluşup sonrakinde harcanan maddeye ara ürün, ilk basamaklarda girip sonraki basamakta geri çıkan maddeye katalizör denir. Toplam hızı en yavaş basamak, yani aktifleşme enerjisi en büyük basamak belirler; hız ifadesi bu basamağa göre yazılır.

Bir montaj hattında üretimin hızını en yavaş istasyon belirler; ötekiler ne kadar hızlı çalışırsa çalışsın, ürünler o istasyonun önünde birikir.

Üç ya da daha fazla taneciğin aynı anda, doğru yönde ve yeterli enerjiyle çarpışması çok düşük bir olasılıktır. Bu yüzden tepkimelerin çoğu, her biri genellikle iki taneciğin çarpışmasıyla yürüyen ardışık basamaklarla gerçekleşir. Basamakların dizisine tepkime mekanizması denir; basamaklar taraf tarafa toplanınca net tepkime çıkar.

Mekanizmada iki özel madde vardır. Bir basamakta oluşup sonraki bir basamakta harcanan ve net tepkimede görünmeyen maddeye ara ürün denir. Önce harcanıp sonraki bir basamakta aynı miktarda geri oluşan maddeye ise katalizör denir; o da net tepkimede görünmez ama mekanizmaya girenlerden biri olarak başlar.

Hız belirleyici basamak

Basamaklardan aktifleşme enerjisi en büyük olanı en yavaş yürür ve toplam hızı belirler: hız belirleyici basamak. Net tepkimenin hız ifadesi bu basamağın girenlerine göre yazılır, net denklemin katsayılarına göre değil. Bu yüzden deneyle bulunan hız ifadesindeki üsler net denklemin katsayılarıyla uyuşmuyorsa tepkime çok basamaklıdır.

İki tepe iki basamaktır; aradaki çukur ara üründür. Yüksek tepeli birinci basamak yavaştır ve toplam hızı o belirler.Görsel: Sınav Defteri
net tepkime = basamakların toplamı r = yavaş basamağın hız ifadesiAra ürün: önce oluşur, sonra harcanır · Katalizör: önce harcanır, sonra geri oluşur
Çözümlü örnek

Mekanizma: 1) NO2(g) + NO2(g) → NO3(g) + NO(g) (yavaş), 2) NO3(g) + CO(g) → NO2(g) + CO2(g) (hızlı). Net tepkimeyi, ara ürünü ve hız ifadesini bulunuz.

  1. Topla: iki tarafta da görünen NO₃ ve bir NO₂ sadeleşir: NO2(g) + CO(g) → NO(g) + CO2(g).
  2. NO₃ 1. basamakta oluşup 2. basamakta harcanır: ara ürün.
  3. Yavaş basamak 1.: r = k[NO2]2. CO bu ifadede yoktur; [CO] artırılsa hız değişmez.

Cevap: NO₂ + CO → NO + CO₂; ara ürün NO₃; r = k[NO₂]²

Çözümlü örnek

2X(g) + Y(g) → Z(g) tepkimesi için aynı sıcaklıkta şu veriler elde ediliyor. Hız ifadesini ve k'yi bulunuz; tepkime tek basamaklı mıdır?

Deney verileri
Deney[X] (M)[Y] (M)Hız (M/s)
10,10,12 · 10⁻³
20,20,14 · 10⁻³
30,20,21,6 · 10⁻²
  1. 1 → 2: [X] 2 katına çıkıyor, [Y] sabit, hız 2 katına çıkıyor: [X]'in üssü 1.
  2. 2 → 3: [Y] 2 katına çıkıyor, hız 4 katına çıkıyor: [Y]'nin üssü 2.
  3. r = k[X][Y]2; k = 2 · 10−3/(0,1 · 0,12) = 2 L²/(mol²·s).
  4. Üsler (1 ve 2) katsayılarla (2 ve 1) uyuşmuyor: tepkime çok basamaklıdır; yavaş basamağa bir X ve iki Y girer.

Cevap: r = k[X][Y]², k = 2; çok basamaklı

✔ Doğru

  • Hız ifadesi en yavaş basamaktan yazılır.
  • Ara ürün önce oluşur sonra harcanır; katalizör önce harcanır sonra geri oluşur.
  • Basamaklar toplanınca net tepkime çıkar.

✘ Sık yapılan hata

  • Çok basamaklı tepkimede hız ifadesini net denklemin katsayılarıyla yazmak.
  • Ara ürün ile katalizörü karıştırmak.
  • Hızlı basamağı hız belirleyici sanmak.
Akılda kalsın: Ara ürün “önce çıkar, sonra girer”; katalizör “önce girer, sonra çıkar”. Zincirin hızını en yavaş halka belirler; hız ifadesini o basamaktan yaz.
Sınavda

Nasıl sorulurMekanizma verilir; net tepkime, ara ürün, katalizör, hız ifadesi ve hangi maddenin derişimi artırılınca hızın değişmeyeceği sorulur. Deney tablosundan hız ifadesi bulunup tepkimenin tek ya da çok basamaklı olduğu da sorulur.

TuzakHız ifadesini net denklemin katsayılarıyla yazmaktır. İkinci tuzak, ara ürün ile katalizörü karıştırmaktır: ikisi de net denklemde görünmez, ama sıraları terstir.

?Soru çöz

Bir tepkimenin mekanizması: 1) O3(g) + Cl(g) → ClO(g) + O2(g) (yavaş), 2) ClO(g) + O(g) → Cl(g) + O2(g) (hızlı). Bu mekanizmayla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. ClO 1. basamakta oluşup 2. basamakta harcanır: ara üründür. A Cl önce girip sonra geri çıktığı için katalizördür, ara ürünle karıştırılmış; C hız ifadesi net denklemden (O₃ + O → 2O₂) değil yavaş basamaktan yazılır: r = k[O₃][Cl]; D O yalnız hızlı basamağa girdiği için derişimi hızı değiştirmez.

▭Sen çöz deney verisinden hız ifadesi

2A(g) + B(g) → C(g) için: [A] = 0,2 M, [B] = 0,1 M iken hız 4·10⁻⁴ M/s; [A] = 0,4 M, [B] = 0,1 M iken 1,6·10⁻³ M/s; [A] = 0,4 M, [B] = 0,3 M iken yine 1,6·10⁻³ M/s. Hız ifadesinde [A]'nın üssü , [B]'nin üssü , hız sabiti k = olur.

200,0110,1
KAVRAM · HIZ

Tepkime hızını etkileyenler: madde cinsi, derişim ve temas yüzeyi

MEB 11. sınıf · Kimyasal tepkimelerde hız · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÇarpışma teorisi nedir, etkin çarpışma ve aktifleşme enerjisi ne demektir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çarpışma teorisine göre bir tepkimenin olması için tanecikler çarpışmalıdır, ama yalnız etkin çarpışmalar ürün verir. Etkin çarpışma için tanecikler yeterli kinetik enerjiyle ve uygun geometride çarpışmalıdır. Gereken en düşük enerjiye aktifleşme (eşik) enerjisi, çarpışma anında oluşan kararsız ve yüksek enerjili yapıya aktifleşmiş kompleks denir. Aktifleşme enerjisi küçüldükçe tepkime hızlanır.

Çarpışma teorisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Madde cinsi, derişim ve temas yüzeyi tepkime hızını nasıl etkiler?

Kısa cevap: Madde cinsi hızı etkiler: zıt yüklü iyonlar arasındaki tepkimeler anlık, çok sayıda kovalent bağın kırıldığı tepkimeler yavaştır. Derişim arttıkça birim hacimdeki çarpışma sayısı artar ve hız artar. Heterojen tepkimelerde katının temas yüzeyi büyüdükçe, örneğin toz hâline getirildikçe hız artar. Derişim ve temas yüzeyi aktifleşme enerjisini değiştirmez.

Bir çuval un zor tutuşur; havada savrulan un tozu ise tek bir kıvılcımla patlayabilir.

Madde cinsi. Aynı koşulda farklı tepkimelerin hızları, kırılması gereken bağlara göre çok farklıdır. Sulu çözeltideki zıt yüklü iyonların birleşmesi (Ag⁺ + Cl⁻ → AgCl) bağ kırmayı gerektirmediği için anlıktır. Çok sayıda kovalent bağın kırılıp yeniden kurulduğu tepkimeler, örneğin oda sıcaklığında metanın oksijenle tepkimesi, başlatılmadıkça fark edilmeyecek kadar yavaştır. Metallerde aktiflik belirleyicidir: sodyum suyla şiddetle, demir çok yavaş tepkimeye girer.

Derişim. Birim hacimdeki tanecik sayısı arttıkça çarpışma sayısı, dolayısıyla etkin çarpışma sayısı artar. Gazlarda basıncı artırmak (hacmi küçültmek) aynı etkiyi yapar. Derişim aktifleşme enerjisini ve hız sabitini değiştirmez; yalnız çarpışma sıklığını artırır.

Temas yüzeyi. Heterojen tepkimelerde çarpışmalar yalnız yüzeyde olur. Katı parçalandıkça içteki tanecikler de yüzeye çıkar, temas yüzeyi büyür ve hız artar. Toz şeker kesme şekerden çabuk çözünür, ince çıra kütükten çabuk tutuşur; kömür ocaklarında ve değirmenlerde toz patlamaları bu yüzden tehlikelidir. Homojen tepkimelerde temas yüzeyi diye bir etken yoktur.

parçalama → yüzey artar → çarpışma artar → hız artarTemas yüzeyi ürünün ne kadar hızlı oluştuğunu değiştirir, ne kadar oluştuğunu değiştirmez.
Toz örneğin eğrisi daha diktir (hızlı), ama iki eğri aynı yükseklikte düzleşir: aynı miktar CaCO₃ aynı miktar CO₂ verir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Eşit kütlede iki CaCO₃ örneğinden biri parça, öteki toz hâlindedir. Her biri aynı derişimde ve yeterli miktarda HCl ile tepkimeye sokuluyor. Hangisinde tepkime daha hızlıdır, hangisinde daha çok CO₂ oluşur?

  1. Tozun temas yüzeyi büyük: daha çok çarpışma, daha hızlı tepkime.
  2. İki örnekte CaCO₃'ın mol sayısı aynı ve HCl yeterli: oluşan toplam CO₂ aynı.
  3. Hacim-zaman grafiğinde tozun eğrisi daha dik yükselir, iki eğri aynı düzeyde yataylaşır.

Cevap: toz daha hızlı; CO₂ miktarları eşit

Çözümlü örnek

Zn(k) + 2HCl(suda) → ZnCl2(suda) + H2(g) tepkimesi için: I. aynı derişimde daha fazla HCl çözeltisi eklemek, II. çinkoyu toz hâline getirmek, III. çözeltiye su eklemek, IV. daha derişik HCl kullanmak. Hangileri ilk hızı artırır?

  1. I: çözeltinin miktarı artar ama derişimi aynı kalır: ilk hız değişmez.
  2. II: temas yüzeyi büyür: hız artar.
  3. III: derişim düşer: hız azalır.
  4. IV: derişim artar: hız artar.

Cevap: II ve IV

✔ Doğru

  • Derişim artınca birim zamandaki çarpışma sayısı artar.
  • Toz katının yüzeyi büyüktür: tepkime hızlanır, ürün miktarı aynı kalır.
  • Zıt yüklü iyonlar arasındaki tepkimeler, bağ kırılması gerekmediği için çok hızlıdır.

✘ Sık yapılan hata

  • Aynı derişimde daha fazla çözelti eklemenin ilk hızı artırdığını sanmak.
  • Toz hâline getirmenin toplam ürünü artırdığını sanmak.
  • Derişim artışının aktifleşme enerjisini düşürdüğünü sanmak.
Akılda kalsın: Derişim ve yüzey “kaç kez çarpışıyor?” sorusunu, madde cinsi “ne kadar bağ kırılacak?” sorusunu değiştirir. Toz ve derişik olan daha hızlıdır ama aynı miktardan aynı ürün çıkar.
Sınavda

Nasıl sorulurBir tepkimenin hızını artıran değişiklikler öncüllerle sorulur ya da aynı maddenin toz ve parça hâllerinin hacim-zaman grafikleri karşılaştırılır.

TuzakAynı derişimdeki çözeltiden daha fazla eklemenin hızı artırdığını sanmaktır; derişim değişmediği için ilk hız değişmez. İkinci tuzak, toz hâline getirmenin oluşan toplam ürün miktarını artırdığını sanmaktır.

▭Sen çöz parçala, yüzeyi büyüt

Kenarı 1 cm olan küp biçimindeki bir katının yüzey alanı cm²'dir. Katı, kenarı 0,5 cm olan 8 küpe bölünürse toplam yüzey cm²'ye, kenarı 0,1 cm olan 1000 küpe bölünürse cm²'ye çıkar.

612603600

?Soru çöz

Zn(k) + 2HCl(suda) → ZnCl2(suda) + H2(g) tepkimesinin ilk hızını aşağıdakilerden hangisi artırır?

✓ C. Toz hâlindeki çinkonun temas yüzeyi büyüktür; yüzeyde daha çok çarpışma olur. A çözeltinin miktarı artar ama derişimi aynı kalır, ilk hız değişmez; B su derişimi düşürür, hızı azaltır; D H₂ bir üründür ve ileri hız ifadesinde yer almaz, uzaklaştırılması ileri hızı değiştirmez.
GRAFİK · HIZ

Sıcaklık ve katalizör: eşiği aşan tanecik sayısını artırmanın iki yolu

MEB 11. sınıf · Kimyasal tepkimelerde hız · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPotansiyel enerji-tepkime koordinatı grafiği nasıl okunur, ΔH grafikten nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Kimyasal tepkimelerde enerji). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Potansiyel enerji-tepkime koordinatı grafiği, girenlerden ürünlere giderken sistemin potansiyel enerjisinin nasıl değiştiğini gösterir. Ürünlerin enerjisi ile girenlerin enerjisi arasındaki fark ΔH'dir. Tepenin en üstü aktifleşmiş komplekstir; girenlerden tepeye olan yükseklik ileri, ürünlerden tepeye olan yükseklik geri aktifleşme enerjisidir: ΔH = Ea(ileri) − Ea(geri).

Potansiyel enerji diyagramı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sıcaklık ve katalizör tepkime hızını nasıl etkiler?

Kısa cevap: Sıcaklık artınca taneciklerin ortalama kinetik enerjisi artar ve eşik enerjisini aşan tanecik sayısı büyür; hem ekzotermik hem endotermik tepkimeler hızlanır, hız sabiti k büyür. Katalizör ise tepkimeye daha düşük aktifleşme enerjili yeni bir yol sunar; ileri ve geri tepkimeyi birlikte hızlandırır, ΔH'yi ve oluşan ürün miktarını değiştirmez, tepkime sonunda harcanmadan çıkar.

Süt buzdolabında günlerce, tezgâhta bir günde bozulur; araçların egzozundaki katalitik dönüştürücü ise zehirli CO'yu saniyeler içinde CO₂'ye çevirir.

Bir maddedeki taneciklerin hepsi aynı hızda değildir; kinetik enerjileri bir dağılım gösterir. Bu dağılımda eşik enerjisini aşan tanecikler etkin çarpışma yapabilir. Sıcaklık artınca dağılım eğrisi yayvanlaşıp yüksek enerjilere kayar ve eşiğin sağında kalan alan çok büyür. Sıcaklık çarpışma sayısını da artırır, ama asıl etki eşiği aşan tanecik oranının artmasıdır. Aktifleşme enerjisi değişmez, hız sabiti k büyür. Sıcaklık ekzotermik ve endotermik bütün tepkimeleri hızlandırır; yiyecekleri buzdolabında saklamak bozulma tepkimelerini yavaşlatmak içindir.

T₂ > T₁. Eşiğin sağındaki taralı alan etkin çarpışma yapabilecek taneciklerdir: sarı alan T₂'de, kırmızı alan T₁'de. Katalizör eşiği sola (kesikli çizgiye) çeker; aynı sıcaklıkta daha çok tanecik onu aşar.Görsel: Sınav Defteri

Katalizör

Katalizör, tepkimeye girip mekanizmanın sonunda aynı miktarda geri çıkan ve tepkimeyi daha düşük aktifleşme enerjili bir yoldan yürüten maddedir. İleri ve geri aktifleşme enerjileri aynı miktarda düştüğü için iki yön de hızlanır. Girenlerin ve ürünlerin enerjisi değişmediği için ΔH değişmez; oluşan ürün miktarı da değişmez, yalnız daha kısa sürede oluşur. Tepkimeyle aynı fazda olan katalizöre homojen, farklı fazda olana heterojen katalizör denir; egzoz dönüştürücüsündeki platin, paladyum ve rodyum gibi katı metaller heterojen katalizördür. Hızı azaltan maddelere inhibitör (engelleyici) denir.

Neyi değiştirir, neyi değiştirmez?
DeğişiklikÇarpışma sayısıEşiği aşan oranEakΔH
Derişim artışıartardeğişmezdeğişmezdeğişmezdeğişmez
Sıcaklık artışıartarartardeğişmezartardeğişmez
Katalizördeğişmezartarazalırartardeğişmez

Oktay Sinanoğlu

Türk kuramsal kimyacı Oktay Sinanoğlu, çok elektronlu atom ve moleküllerin kuramı üzerine çalışmalarıyla tanındı ve Yale Üniversitesi'nde genç yaşta profesör oldu. Tepkime mekanizmaları üzerine de çalıştı: bir tepkimenin hangi basamak dizileriyle yürüyebileceğini çizgeler (grafik kuramı) yardımıyla sistematik olarak çıkaran bir yöntem geliştirdi. Bu yaklaşım, bu sayfada gördüğümüz mekanizma ve hız belirleyici basamak fikrinin kuramsal temeline bir katkıdır.

Çözümlü örnek

Bir tepkimeye katalizör ekleniyor. Aktifleşme enerjisi, ΔH, ileri hız, geri hız ve oluşacak toplam ürün miktarından hangileri değişir?

  1. Katalizör yeni ve daha alçak bir yol açar: Ea azalır.
  2. İleri ve geri engeller aynı miktarda düşer: iki yönün hızı da artar.
  3. Girenlerin ve ürünlerin enerjisi aynı kalır: ΔH değişmez.
  4. Ürün daha kısa sürede oluşur ama miktarı değişmez.

Cevap: Ea, ileri hız ve geri hız değişir; ΔH ve ürün miktarı değişmez

Çözümlü örnek

Katalizörsüz bir tepkimenin ileri aktifleşme enerjisi 80 kJ, ΔH'si −30 kJ'dür. Katalizör ileri aktifleşme enerjisini 50 kJ'ye düşürüyor. Katalizörsüz ve katalizörlü geri aktifleşme enerjileri kaçtır?

  1. Katalizörsüz: Ea(geri) = 80 − (−30) = 110 kJ.
  2. ΔH değişmez; katalizörlü: Ea(geri) = 50 − (−30) = 80 kJ.
  3. İki yönün engeli de 30 kJ düşmüştür.

Cevap: 110 kJ ve 80 kJ

✔ Doğru

  • Sıcaklık artınca ekzotermik de endotermik de bütün tepkimeler hızlanır.
  • Katalizör aktifleşme enerjisini düşürür; ileri ve geri hızı birlikte artırır.
  • Katalizör ΔH'yi ve oluşan ürün miktarını değiştirmez.

✘ Sık yapılan hata

  • Sıcaklık artışının ekzotermik tepkimeyi yavaşlattığını sanmak.
  • Katalizörün yalnız ileri tepkimeyi hızlandırdığını sanmak.
  • Katalizörün ΔH'yi küçülttüğünü sanmak.
Akılda kalsın: Sıcaklık tanecikleri güçlendirir (eşiği aşan çoğalır), katalizör tepeyi alçaltır (eşik düşer). İkisi de k'yi büyütür; ΔH'ye ve ürün miktarına ikisi de dokunmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurKinetik enerji dağılım grafiği ya da potansiyel enerji grafiği verilir; sıcaklık artışının ve katalizörün neyi değiştirip neyi değiştirmediği sorulur.

TuzakSıcaklık artışının endotermik tepkimeyi hızlandırıp ekzotermik tepkimeyi yavaşlattığını sanmaktır; hız açısından ikisi de hızlanır. İkinci tuzak, katalizörün yalnız ileri tepkimeyi hızlandırdığını ya da ΔH'yi küçülttüğünü sanmaktır.

?Soru çöz

Katalizörsüz bir tepkimenin ileri aktifleşme enerjisi 120 kJ, geri aktifleşme enerjisi 70 kJ'dür. Katalizör ileri aktifleşme enerjisini 90 kJ'ye düşürüyor. Katalizörlü geri tepkimenin aktifleşme enerjisi kaç kJ'dür?

✓ A. ΔH = 120 − 70 = +50 kJ ve katalizörle değişmez; katalizörlü Ea(geri) = 90 − 50 = 40 kJ, iki yön de 30 kJ düşer. B geri tepkimenin engelinin değişmediğini sanmaktan; C ileri ve geri engellerin eşitlendiğini sanmaktan; D katalizörün geri yönü yavaşlattığını, engeli 30 kJ yükselttiğini sanmaktan çıkar.

⇄Bilgi eşleştirme etken ve nasıl etkiler?

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisinin standart oluşum entalpisi sıfırdan farklıdır?

✓ D. Oksijenin 25 °C ve 1 atm'deki en kararlı hâli O₂ gazıdır; ozon kararsız allotroptur, oluşum entalpisi sıfır değildir. A oksijenin en kararlı hâlidir; B karbonun en kararlı allotropu elmas değil grafittir; C brom oda koşulunda sıvıdır, Br₂(g) olsaydı sıfır olmazdı.Kaynak: Kimyasal tepkimelerde enerji · Standart oluşum entalpisi

?Soru 2

H2(g) + Br2(g) → 2HBr(g) ΔH = −103 kJ'dür. H–H bağ enerjisi 436, H–Br bağ enerjisi 366 kJ/mol olduğuna göre Br–Br bağ enerjisi kaç kJ/mol'dür?

✓ A. −103 = (436 + x) − 2 · 366, x = 193 kJ/mol. B formülü ürünler eksi girenler diye ters kurmaktan; C ΔH'yi denkleme katmayıp sıfır almaktan; D hem katsayı 2'yi unutup hem formülü ters kurmaktan çıkar.Kaynak: Kimyasal tepkimelerde enerji · Bağ enerjisiyle ΔH

?Soru 3

Bir gölden alınan 2 kg su örneğinde 0,5 mg kurşun bulunmuştur. Bu sudaki kurşun derişimi kaç ppm'dir?

✓ A. 0,5 mg/2 kg = 0,25 mg/kg = 0,25 ppm; gramla: 0,0005/2000 · 10⁶ = 0,25. B mg'ı grama çevirmeden kg'ı grama çevirmekten (0,5/2000 · 10⁶); C kütleleri bölmek yerine çarpmaktan; D oranı 10⁶ ile çarpmayı unutmaktan çıkar.Kaynak: Sıvı çözeltiler ve çözünürlük · Yüzde, mol kesri ve ppm

?Soru 4

Sabit basınçta 7 °C'de 2,8 L hacim kaplayan bir gaz 147 °C'ye ısıtılıyor. Gazın son hacmi kaç litre olur?

✓ A. T₁ = 280 K, T₂ = 420 K; V₂ = 2,8 · 420/280 = 4,2 L. B oranı ters kurmaktan çıkar (ısınan gaz küçülmez); C sıcaklıkları °C ile oranlamaktan (147/7 = 21 kat); D yalnız son sıcaklığı kelvine çevirip ilkini 7 bırakmaktan doğar.Kaynak: Gazlar · Boyle ve Charles yasaları

?Soru 5

Hacmi sabit çelik bir kapta 27 °C'de 1,5 atm basınç yapan bir gaz vardır. Kaba aynı gazdan eklenerek mol sayısı 2 katına çıkarılıyor ve sıcaklık 127 °C'ye yükseltiliyor. Kaptaki son basınç kaç atm olur?

✓ C. V sabit: P₂ = P₁ · (n₂/n₁) · (T₂/T₁) = 1,5 · 2 · 400/300 = 4 atm. A sıcaklık oranını ters (300/400) almaktan; B yalnız mol artışını hesaba katıp ısınmayı unutmaktan; D sıcaklıkları kelvine çevirmeden 127/27 ile oranlamaktan çıkar.Kaynak: Gazlar · Gay-Lussac, Avogadro, birleşik denklem

?Soru 6

Kritik sıcaklıkları NH₃ için 132 °C, CO₂ için 31 °C, CH₄ için −82 °C ve O₂ için −119 °C'dir. 25 °C'de bu maddelerden hangileri yalnız basınç uygulanarak sıvılaştırılabilir?

✓ D. 25 °C, NH₃ (132 °C) ve CO₂'nin (31 °C) kritik sıcaklığının altındadır; ikisi de buhardır ve basınçla sıvılaşır. A, 25 °C'nin CO₂'nin kritik sıcaklığının da altında kaldığını gözden kaçırır; B kritik sıcaklığı düşük olanın kolay sıvılaştığını sanmaktan; C CH₄'ün kritik sıcaklığının 25 °C'nin altında olduğunu unutmaktan çıkar.Kaynak: Gazlar · Gerçek gazlar ve faz diyagramı

?Soru 7

2Al(k) + Fe2O3(k) → Al2O3(k) + 2Fe(k) + 850 kJ tepkimesine göre 0,5 mol Fe oluştuğunda ısı alışverişi için ne söylenebilir?

✓ A. 850 kJ 2 mol Fe içindir; 0,5 mol Fe için 850 · 0,5/2 = 212,5 kJ verilir, çünkü ısı ürünler tarafındadır. B ΔH'yi 1 mol Fe'ye ait sanmaktan; C ürün tarafındaki ısıyı “alınan” diye okumaktan; D 0,5 ile çarpmak yerine bölmekten çıkar.Kaynak: Kimyasal tepkimelerde enerji · Ekzotermik ve endotermik

?Soru 8

C2H4(g) + H2(g) → C2H6(g) tepkimesinin ΔH°'si kaç kJ'dür? (ΔH°ol: C₂H₄ +52, C₂H₆ −85 kJ/mol)

✓ B. ΔH = −85 − (52 + 0) = −137 kJ. A eteni çıkarırken işaretini değiştirmeyip −85 + 52 yazmaktan; C formülü girenler eksi ürünler diye ters kurmaktan; D eteni element sanıp sıfır almaktan çıkar.Kaynak: Kimyasal tepkimelerde enerji · Oluşum entalpisiyle ΔH hesabı

?Soru 9

Kütlece %20 NaOH içeren bir çözeltinin yoğunluğu 1,2 g/mL'dir. Bu çözeltinin molaritesi kaçtır? (NaOH: 40 g/mol)

✓ D. 1 L çözelti 1200 g, içinde 240 g yani 6 mol NaOH vardır; formülle 10 · 1,2 · 20/40 = 6 M. A yoğunlukla çarpmak yerine bölmekten; B yoğunluğu hesaba katmayıp 1 L çözeltiyi 1000 g saymaktan; C 1 L yerine 100 mL çözelti üzerinden hesaplamaktan çıkar.Kaynak: Sıvı çözeltiler ve çözünürlük · Molarite ve molalite

?Soru 10

2 M 150 mL HCl çözeltisinin derişimini 0,5 M'ye düşürmek için çözeltiye kaç mL su eklenmelidir?

✓ B. 2 · 150 = 0,5 · V₂, V₂ = 600 mL; eklenecek su 600 − 150 = 450 mL. A son hacmi eklenen su sanmaktan; C oranı ters kurmaktan (0,5 · 150/2); D son hacme bir de ilk hacmi eklemekten çıkar.Kaynak: Sıvı çözeltiler ve çözünürlük · Çözelti hazırlama ve seyreltme
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Kimya soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →