Homojen ve heterojen karışımlar: her yudumu aynı mı?
MEB 10. sınıf · Karışımlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTuz ruhu, kezzap, zaç yağı ve sönmüş kirecin formülleri nedir?Bağlantılı konudan (Kimya bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Bileşik, iki ya da daha fazla elementin belirli oranda kimyasal yolla birleşmesiyle oluşan, özellikleri kendisini oluşturan elementlerden farklı olan saf maddedir. Formül atomların cinsini ve sayısını gösterir. Sık sorulan yaygın adlar: HCl tuz ruhu, HNO₃ kezzap, H₂SO₄ zaç yağı, NaOH sud kostik, Ca(OH)₂ sönmüş kireç, CaO sönmemiş kireç, NaHCO₃ yemek sodası.
Bileşik formülleri ve yaygın adlar
✎Konu anlatımı
Homojen ve heterojen karışım nedir, çözeltiye örnekler nelerdir?
Kısa cevap: Karışım, iki ya da daha fazla maddenin kimliklerini koruyarak, istenen oranda bir araya gelmesidir. Her yerinde aynı özelliği gösteren, tek fazlı karışımlara homojen karışım ya da çözelti denir: tuzlu su, hava, kolonya, alaşımlar. Her yerinde aynı özelliği göstermeyen, bileşenleri ayırt edilebilen karışımlara heterojen karışım denir: çamurlu su, zeytinyağı-su, sis.Şekerli çayın ilk yudumu da son yudumu da aynı tatlılıktadır; ayranın dibinde ise bir süre sonra koyu bir tabaka birikir.
Saf maddeler (element ve bileşikler) belirli bir bileşime ve belirli erime-kaynama noktalarına sahiptir. Karışımlar ise bileşenlerinin istenen oranlarda bir araya gelmesiyle oluşur; bileşenler kimliklerini korur ve fiziksel yollarla ayrılabilir. Şekerli suda şeker de su da şeker ve su olarak kalır; şekerin oranı bir bardakta az, ötekinde çok olabilir.
Homojen mi heterojen mi?
Ayırt edici soru şudur: karışımın her yerinden alınan örnek aynı özelliği gösteriyor mu? Gösteriyorsa karışım homojendir; bunlara çözelti denir. Çözeltide fazla olan ya da hâlini koruyan bileşen çözücü, öteki çözünendir. Çözeltiler yalnız sıvı değildir:
| Çözünen / çözücü | Örnek |
|---|---|
| katı / sıvı | tuzlu su, şekerli su, deniz suyu |
| sıvı / sıvı | kolonya (alkol-su), sirke (asetik asit-su) |
| gaz / sıvı | gazoz (CO2-su), suda çözünmüş oksijen |
| gaz / gaz | hava (azot, oksijen, argon…) |
| katı / katı | alaşımlar: pirinç (bakır-çinko), bronz (bakır-kalay), çelik (demir-karbon) |
Her yerinde aynı özelliği göstermeyen karışımlar heterojendir: çamurlu su, zeytinyağı-su, granit taşı. Heterojen karışımlarda bileşenler çoğu zaman gözle ya da mikroskopla ayırt edilebilir ve bekletilince bileşenlerden biri dibe çökebilir ya da üstte toplanabilir.
Hava, pirinç, çamurlu su, kolonya ve zeytinyağı-su karışımlarını homojen ve heterojen diye ayır.
- Her yerinde aynı bileşimi gösterenler: hava (gaz-gaz), pirinç (katı-katı alaşım), kolonya (sıvı-sıvı) → homojen.
- Bileşenleri ayırt edilebilen, bekleyince ayrışanlar: çamurlu su, zeytinyağı-su → heterojen.
Cevap: homojen hava, pirinç, kolonya · heterojen çamurlu su, zeytinyağı-su
Saf su ile tuzlu su nasıl ayırt edilir? (İkisi de renksiz ve saydamdır.)
- Saf maddenin kaynama noktası sabittir: saf su 1 atm'de 100 °C'de kaynar ve kaynarken sıcaklığı değişmez.
- Tuzlu su 100 °C'nin üstünde kaynamaya başlar ve kaynarken sıcaklığı yükselir.
- Ayrıca bir damlası buharlaştırılınca tuzlu sudan geriye beyaz bir kalıntı kalır.
Cevap: kaynama noktası ve kaynama sırasındaki sıcaklık davranışıyla
✔ Doğru
- Hava gaz çözelti, alaşım (pirinç, çelik) katı çözeltidir.
- Homojen karışım tek fazlıdır; her yerinden alınan örnek aynıdır.
- Karışımın bileşenleri kimliğini korur, fiziksel yolla ayrılır.
✘ Sık yapılan hata
- Çözeltiyi yalnız sıvı sanıp havayı, alaşımı dışarıda bırakmak.
- Saydam, renksiz şekerli suyu saf madde sanmak.
- Karışımın belirli bir erime noktası olduğunu sanmak.
Nasıl sorulurÖrnekler verilir, hangilerinin homojen ya da hangilerinin saf madde olduğu sorulur.
TuzakAlaşımları ve havayı çözelti saymamaktır; ikisi de homojen karışımdır. İkinci tuzak, saydam ve renksiz her sıvıyı saf madde sanmaktır: şekerli su da saydamdır ama karışımdır.
⇄Bilgi eşleştirme örnek → karışım türü
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi homojen bir karışımdır?