Kütlenin korunumu: tepkimede hiçbir şey kaybolmaz
MEB 10. sınıf · Kimyanın temel kanunları ve kimyasal hesaplamalar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaSimya ile kimya arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Kimya bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Simya, değersiz metalleri altına çevirmeyi ve ölümsüzlük iksirini bulmayı amaçlayan, deneme-yanılmaya dayanan ve kuramsal temeli olmayan bir uğraştı. Kimya ise maddenin yapısını, özelliklerini ve değişimlerini gözlem, deney, ölçme ve tekrarlanabilir sonuçlarla inceleyen bilimdir. Simyacıların geliştirdiği damıtma, süzme ve kristallendirme gibi teknikler kimyaya miras kaldı.
✎Konu anlatımı
Kütlenin korunumu kanunu nedir, açık kapta kütle neden değişir?
Kısa cevap: Kütlenin korunumu kanununa göre kapalı bir sistemde gerçekleşen kimyasal tepkimede girenlerin toplam kütlesi ürünlerin toplam kütlesine eşittir; atomlar yok olmaz, yalnızca yeniden düzenlenir. Lavoisier bunu kapalı kapta tartım yaparak gösterdi. Açık kapta kütle değişiyormuş gibi görünürse ya bir gaz kaçmıştır ya da havadan bir gaz tepkimeye katılmıştır.Yanan bir odun küle dönüşünce hafifler, paslanan bir çivi ise ağırlaşır; ikisinde de kütle aslında korunur.
Kimya bilimi sayfasında Lavoisier'nin kapalı kapta tartım yaptığını gördük. Lavoisier'den önce yanma gibi olaylarda kütlenin kaybolduğu ya da yoktan var olduğu sanılıyordu. O, tepkimeleri ağzı kapalı kaplarda yapıp kabı tepkimeden önce ve sonra tarttı ve kütlenin değişmediğini gösterdi. Bu sonucun atom düzeyindeki açıklaması basittir: tepkimede atomlar yok olmaz, yoktan var olmaz; yalnızca bağları değişir ve yeni düzenlerde bir araya gelir.
Açık kapta kütle neden değişir?
| Olay | Açık kapta kütle | Neden? |
|---|---|---|
| Odunun yanması | azalır | ürün olan CO2 ve su buharı havaya karışır |
| Kireç taşının ısıtılması (CaCO3 → CaO + CO2) | azalır | CO2 gazı kaptan çıkar |
| Magnezyum şeridin yanması | artar | havadaki oksijen metale bağlanır (MgO) |
| Demirin paslanması | artar | havadaki oksijen ve nem demire katılır |
Dört durumda da kütle aslında korunmuştur; değişen yalnız terazinin “gördüğü” kısımdır. Aynı tepkimeler kapalı kapta yapılsa terazinin gösterdiği değer değişmezdi.
5,6 g demir tozu ile 3,2 g kükürt tozu kapalı kapta artansız tepkimeye girerek demir(II) sülfür oluşturuyor. Kaç gram FeS oluşur?
- Artansız tepkimede girenlerin hepsi ürüne dönüşür.
- Kütlenin korunumu: m(FeS) = 5,6 + 3,2.
Cevap: 8,8 g
Açık bir kapta 10 g CaCO3 tamamen ısıtılınca kapta 5,6 g katı (CaO) kalıyor. Havaya kaç gram CO2 karışmıştır? Kütle korunmamış mıdır?
- Tepkime: CaCO3(k) → CaO(k) + CO2(g).
- Kütlenin korunumu: 10 = 5,6 + m(CO2) → m(CO2) = 4,4 g.
- Kütle korunmuştur; 4,4 g CO2 açık kaptan çıktığı için terazi azalma gösterir.
Cevap: 4,4 g CO₂; kütle korunur, gaz kaçar
✔ Doğru
- Kapalı kapta tepkime boyunca toplam kütle değişmez.
- Açık kapta kütle azaldıysa gaz çıkmış, arttıysa havadan gaz girmiştir.
- Tepkimede atom sayısı korunur; molekül sayısı değişebilir.
✘ Sık yapılan hata
- Mum yanınca terazi azaldı diye kütlenin yok olduğunu sanmak.
- Molekül sayısını da korunur sanmak: 2H2 + O2 → 2H2O'da 3 molekül 2 olur.
- Paslanan demirin artan kütlesini “yoktan oluştu” diye yorumlamak.
Nasıl sorulurGirenlerin ve ürünlerin kütlelerinden biri eksik verilir, bulunması istenir; ya da açık kapta kütlenin neden değiştiği sorulur.
TuzakAçık kapta kütle değişti diye kütlenin korunmadığı sonucuna varmaktır. İkinci tuzak, kütlenin korunumunu mol sayısının korunumu sanmaktır: tepkimede kütle ve atom sayısı korunur, molekül sayısı korunmayabilir.
▭Boşluk doldurma sayı yaz
Kapalı kapta 4,8 g magnezyum ile 3,2 g oksijen artansız tepkimeye girerek magnezyum oksit oluşturuyor. Oluşan MgO gramdır. Aynı deney açık kapta yapılsaydı katı kütlesi .
?Soru çöz
Ağzı açık bir porselen kapta bir miktar odun yakıldığında kaptaki katı kütlesinin azaldığı görülüyor. Bu gözlem için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?