Mol kavramı: kimyanın temel kanunları ve mol hesapları

Kütlenin korunumundan katlı oranlara kimyanın temel kanunlarını, bağıl atom kütlesini ve mol hesaplarını birim analizi kutularıyla adım adım çözüyoruz.

6 durakTYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
YASA · KÜTLENİN KORUNUMU

Kütlenin korunumu: tepkimede hiçbir şey kaybolmaz

MEB 10. sınıf · Kimyanın temel kanunları ve kimyasal hesaplamalar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSimya ile kimya arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Kimya bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Simya, değersiz metalleri altına çevirmeyi ve ölümsüzlük iksirini bulmayı amaçlayan, deneme-yanılmaya dayanan ve kuramsal temeli olmayan bir uğraştı. Kimya ise maddenin yapısını, özelliklerini ve değişimlerini gözlem, deney, ölçme ve tekrarlanabilir sonuçlarla inceleyen bilimdir. Simyacıların geliştirdiği damıtma, süzme ve kristallendirme gibi teknikler kimyaya miras kaldı.

Simyadan kimyaya

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kütlenin korunumu kanunu nedir, açık kapta kütle neden değişir?

Kısa cevap: Kütlenin korunumu kanununa göre kapalı bir sistemde gerçekleşen kimyasal tepkimede girenlerin toplam kütlesi ürünlerin toplam kütlesine eşittir; atomlar yok olmaz, yalnızca yeniden düzenlenir. Lavoisier bunu kapalı kapta tartım yaparak gösterdi. Açık kapta kütle değişiyormuş gibi görünürse ya bir gaz kaçmıştır ya da havadan bir gaz tepkimeye katılmıştır.

Yanan bir odun küle dönüşünce hafifler, paslanan bir çivi ise ağırlaşır; ikisinde de kütle aslında korunur.

Kimya bilimi sayfasında Lavoisier'nin kapalı kapta tartım yaptığını gördük. Lavoisier'den önce yanma gibi olaylarda kütlenin kaybolduğu ya da yoktan var olduğu sanılıyordu. O, tepkimeleri ağzı kapalı kaplarda yapıp kabı tepkimeden önce ve sonra tarttı ve kütlenin değişmediğini gösterdi. Bu sonucun atom düzeyindeki açıklaması basittir: tepkimede atomlar yok olmaz, yoktan var olmaz; yalnızca bağları değişir ve yeni düzenlerde bir araya gelir.

Σ m(girenler) = Σ m(ürünler)Kapalı sistemde, her kimyasal tepkimede geçerlidir.

Açık kapta kütle neden değişir?

Açık kapta görülen kütle değişimleri
OlayAçık kapta kütleNeden?
Odunun yanmasıazalırürün olan CO2 ve su buharı havaya karışır
Kireç taşının ısıtılması (CaCO3 → CaO + CO2)azalırCO2 gazı kaptan çıkar
Magnezyum şeridin yanmasıartarhavadaki oksijen metale bağlanır (MgO)
Demirin paslanmasıartarhavadaki oksijen ve nem demire katılır

Dört durumda da kütle aslında korunmuştur; değişen yalnız terazinin “gördüğü” kısımdır. Aynı tepkimeler kapalı kapta yapılsa terazinin gösterdiği değer değişmezdi.

Çözümlü örnek

5,6 g demir tozu ile 3,2 g kükürt tozu kapalı kapta artansız tepkimeye girerek demir(II) sülfür oluşturuyor. Kaç gram FeS oluşur?

  1. Artansız tepkimede girenlerin hepsi ürüne dönüşür.
  2. Kütlenin korunumu: m(FeS) = 5,6 + 3,2.

Cevap: 8,8 g

Çözümlü örnek

Açık bir kapta 10 g CaCO3 tamamen ısıtılınca kapta 5,6 g katı (CaO) kalıyor. Havaya kaç gram CO2 karışmıştır? Kütle korunmamış mıdır?

  1. Tepkime: CaCO3(k) → CaO(k) + CO2(g).
  2. Kütlenin korunumu: 10 = 5,6 + m(CO2) → m(CO2) = 4,4 g.
  3. Kütle korunmuştur; 4,4 g CO2 açık kaptan çıktığı için terazi azalma gösterir.

Cevap: 4,4 g CO₂; kütle korunur, gaz kaçar

✔ Doğru

  • Kapalı kapta tepkime boyunca toplam kütle değişmez.
  • Açık kapta kütle azaldıysa gaz çıkmış, arttıysa havadan gaz girmiştir.
  • Tepkimede atom sayısı korunur; molekül sayısı değişebilir.

✘ Sık yapılan hata

  • Mum yanınca terazi azaldı diye kütlenin yok olduğunu sanmak.
  • Molekül sayısını da korunur sanmak: 2H2 + O2 → 2H2O'da 3 molekül 2 olur.
  • Paslanan demirin artan kütlesini “yoktan oluştu” diye yorumlamak.
Akılda kalsın: Atomlar sayılır, kaybolmaz. Açık kapta kütle azaldıysa gaz çıkmıştır, arttıysa havadan gaz girmiştir. Kapalı kapta terazi hiç oynamaz.
Sınavda

Nasıl sorulurGirenlerin ve ürünlerin kütlelerinden biri eksik verilir, bulunması istenir; ya da açık kapta kütlenin neden değiştiği sorulur.

TuzakAçık kapta kütle değişti diye kütlenin korunmadığı sonucuna varmaktır. İkinci tuzak, kütlenin korunumunu mol sayısının korunumu sanmaktır: tepkimede kütle ve atom sayısı korunur, molekül sayısı korunmayabilir.

▭Boşluk doldurma sayı yaz

Kapalı kapta 4,8 g magnezyum ile 3,2 g oksijen artansız tepkimeye girerek magnezyum oksit oluşturuyor. Oluşan MgO gramdır. Aynı deney açık kapta yapılsaydı katı kütlesi .

8artardı1,6azalırdı

?Soru çöz

Ağzı açık bir porselen kapta bir miktar odun yakıldığında kaptaki katı kütlesinin azaldığı görülüyor. Bu gözlem için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. CO2 ve su buharı havaya karıştığı için terazi azalma gösterir; toplam kütle korunmuştur. A açık kaptaki görünüme aldanılmış; B atomlar tepkimede yok olmaz, yeniden düzenlenir; D kapalı kapta toplam kütle değişmez, ne artar ne azalır.
YASA · SABİT ORANLAR

Sabit oranlar: her su molekülü aynı tarifle yapılır

MEB 10. sınıf · Kimyanın temel kanunları ve kimyasal hesaplamalar · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTuz ruhu, kezzap, zaç yağı ve sönmüş kirecin formülleri nedir?Bağlantılı konudan (Kimya bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bileşik, iki ya da daha fazla elementin belirli oranda kimyasal yolla birleşmesiyle oluşan, özellikleri kendisini oluşturan elementlerden farklı olan saf maddedir. Formül atomların cinsini ve sayısını gösterir. Sık sorulan yaygın adlar: HCl tuz ruhu, HNO₃ kezzap, H₂SO₄ zaç yağı, NaOH sud kostik, Ca(OH)₂ sönmüş kireç, CaO sönmemiş kireç, NaHCO₃ yemek sodası.

Bileşik formülleri ve yaygın adlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sabit oranlar kanunu nedir, artan madde nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Sabit oranlar kanununa göre bir bileşiği oluşturan elementlerin kütleleri arasındaki oran, bileşik nasıl ve nerede elde edilirse edilsin sabittir. Suda hidrojenin oksijene kütle oranı 1/8, FeS'te demirin kükürde oranı 7/4'tür. Elementler bu orandan farklı miktarlarda karıştırılırsa fazla olanın bir kısmı artar; oluşan ürünün miktarını az olan element belirler.

Bir göl suyundan, bir bitkinin özsuyundan ya da bir tepkimede yeni üretilmiş sudan alınan saf su örneklerinin hepsinde kütlece her 1 gram hidrojene 8 gram oksijen düşer.

Bir bileşikte atomlar belirli bir sayı oranında birleşir: H2O'da her oksijene iki hidrojen. Atomların kütleleri de sabit olduğuna göre elementlerin kütle oranı da sabit olmak zorundadır. Bu oran, formüldeki atom sayılarıyla atom kütlelerinin çarpımlarından bulunur:

H2O: m(H)m(O) = 2 · 116 = 18 FeS: m(Fe)m(S) = 5632 = 74(H: 1, O: 16, S: 32, Fe: 56)
Sabit oranın grafikteki karşılığı orijinden geçen bir doğrudur: demir iki katına çıkarsa birleşen kükürt de iki katına çıkar.Görsel: Sınav Defteri

Demir(II) sülfür deneyi

Demir tozu ile kükürt tozu karıştırılınca oluşan şey bir karışımdır: mıknatıs yaklaştırılınca demir tozları ayrılır. Karışım ısıtılınca kızıllaşır ve tepkime kendiliğinden ilerler; soğuyan siyah katı artık mıknatısa yapışmaz. Yeni bir madde, FeS oluşmuştur. Deney farklı oranlarla tekrarlanınca hep aynı şey görülür: demir ve kükürt yalnız 7'ye 4 kütle oranında birleşir; fazlası artar.

Çözümlü örnek

Yukarıdaki grafiğe göre 14 g demir ile 10 g kükürt tepkimeye sokuluyor. Hangi elementten kaç gram artar, kaç gram FeS oluşur?

  1. Grafikteki (14 ; 8) noktası: 14 g demir 8 g kükürtle birleşir (oran 14 · 47 = 8 g).
  2. Elimizde 10 g kükürt var: 10 − 8 = 2 g kükürt artar; demir tamamen harcanır.
  3. Oluşan FeS: 14 + 8 = 22 g.

Cevap: 2 g kükürt artar, 22 g FeS oluşur

Çözümlü örnek

X ve Y elementlerinden oluşan bir bileşikte kütlece birleşme oranı m(X)/m(Y) = 3/4'tür. 9 g X ile 16 g Y tepkimeye sokulunca en çok kaç gram bileşik oluşur, hangi elementten kaç gram artar?

  1. 9 g X'in tamamı için gereken Y: 9 · 43 = 12 g; elimizde 16 g var, Y yeterli.
  2. Sağlama: 16 g Y'nin tamamı için 16 · 34 = 12 g X gerekirdi; yalnız 9 g var. Yani X tamamen harcanır.
  3. Artan Y: 16 − 12 = 4 g; bileşik: 9 + 12 = 21 g.

Cevap: 21 g bileşik; 4 g Y artar

✔ Doğru

  • Bir bileşikte elementlerin kütle oranı sabittir: FeS'de 7 : 4.
  • Ürün kütlesi = tepkimeye giren kütlelerin toplamı; artan dahil değil.
  • Kütle oranı = atom sayısı × atom kütlesi: H2O'da 2 : 16 = 1 : 8.

✘ Sık yapılan hata

  • Artan maddeyi de ürün kütlesine eklemek.
  • H2O'daki 2 : 1 atom oranını kütle oranı sanmak.
  • Oranı ters kurup 10 g O'ya 4 g Ca bağlamak.
Akılda kalsın: Oran = atom sayısı × atom kütlesi oranı. Artan madde sorusunda birini tamamen harca, ötekinin yetip yetmediğine bak. Ürün kütlesi = tepkimeye giren kütlelerin toplamı, artan dahil değil.
Sınavda

Nasıl sorulurKütle-kütle grafiği ya da birkaç deneyin tablosu verilir; birleşme oranı, artan madde ya da oluşan bileşik kütlesi sorulur.

TuzakÜrün kütlesini başlangıçtaki bütün kütlelerin toplamı sanmaktır; artan madde ürüne katılmaz. İkinci tuzak, kütle oranını atom sayısı oranıyla karıştırmaktır: H2O'da atom oranı 2/1, kütle oranı 1/8'dir.

▭Boşluk doldurma sayı yaz

Suda m(H)/m(O) = 1/8'dir. 4 g hidrojen g oksijenle artansız birleşir ve g su oluşur.

3236812

?Soru çöz

Kütlece birleşme oranı m(Ca)/m(O) = 5/2 olan CaO bileşiği oluşturmak için 20 g kalsiyum ile 10 g oksijen tepkimeye sokuluyor. Tepkime tamamlandığında hangisi doğrudur?

✓ A. 20 g Ca için gereken O: 20 · 2/5 = 8 g; 10 − 8 = 2 g O artar, CaO = 20 + 8 = 28 g. B artan madde ürüne katılmış (20 + 10); C kütleler doğru ama artan element karıştırılmış, kalsiyumun tamamı harcanır; D oran ters çevrilmiş, 10 g oksijene 4 g kalsiyum düştüğü sanılmış.
YASA · KATLI ORANLAR

Katlı oranlar: aynı iki element, farklı bileşikler

MEB 10. sınıf · Kimyanın temel kanunları ve kimyasal hesaplamalar · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİyonik bağ nasıl oluşur, iyonik bileşiklerin formülü nasıl yazılır?Bağlantılı konudan (İyonik ve metalik bağ). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İyonik bağ, metal atomlarının ametal atomlarına elektron aktarmasıyla oluşan zıt yüklü iyonlar arasındaki elektrostatik çekimdir. Na bir elektron verip Na⁺, Cl bir elektron alıp Cl⁻ olur ve iyonlar NaCl örgüsünde dizilir. Formül yazarken toplam artı yük toplam eksi yüke eşitlenir: Mg²⁺ ve Cl⁻ iyonlarından MgCl₂, Al³⁺ ve O²⁻ iyonlarından Al₂O₃ oluşur.

İyonik bağ ve formül yazma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Katlı oranlar kanunu nedir, nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Katlı oranlar kanununa göre iki element birden fazla bileşik oluşturuyorsa, elementlerden birinin sabit kütlesiyle birleşen ötekinin kütleleri arasında küçük tam sayılı bir oran vardır. Örneğin aynı kütlede karbonla birleşen oksijen kütleleri CO ve CO₂'de 1'e 2'dir. Kanun yalnız aynı iki elementten oluşan farklı bileşikler için geçerlidir.

Karbon monoksit zehirlidir, karbon dioksit soluduğumuz havada bulunur; ikisi de yalnız karbon ve oksijenden yapılmıştır.

Sabit oranlar kanunu tek bir bileşik içindir. Peki aynı iki element birden çok bileşik oluşturursa? Dalton, atomların ancak tam sayılarla birleşebildiğini düşündü: bir bileşikte bir karbona bir oksijen, ötekinde iki oksijen bağlanıyorsa, aynı miktar karbona bağlanan oksijen kütleleri de 1'e 2 olmalıdır. Bu, katlı oranlar kanunudur ve atomların gerçekten tam sayılarla birleştiğinin güçlü bir kanıtıdır.

CO: 12 g C ↔ 16 g O CO2: 12 g C ↔ 32 g O katlı oran = 1632 = 12Önce bir elementin kütlesini iki bileşikte eşitle, sonra ötekinin kütlelerini oranla.
Karbonu iki bileşikte de 12 g'da sabit tuttuğunda CO₂'nin oksijen çubuğu CO'nunkinin tam iki katıdır: atomlar tam sayılarla birleşir.Görsel: Sınav Defteri

Formülden hızlı yol

Formüller biliniyorsa kütle hesaplamaya gerek yoktur: sabit tutulacak elementin atom sayısını iki formülde eşitle, ötekinin atom sayılarını oranla. FeO ve Fe2O3 için demiri eşitle: Fe2O2 ve Fe2O3; oksijenler 2'ye 3. Aynı kütlede demirle birleşen oksijen kütleleri oranı 2/3 olur.

Katlı oran var mı?
Bileşik çiftiKatlı oranNeden?
NO ve NO2var: 1/2 (sabit N)aynı iki element, farklı oran
N2O ve N2O3var: 1/3 (sabit N)aynı iki element, farklı oran
H2O ve H2SO4yokikincisinde üçüncü bir element var
C2H4 ve C3H6yok (oran 1)sadeleşince ikisi de CH2; kütle oranları aynı
Çözümlü örnek

N2O ve N2O3 bileşiklerinde eşit kütlede azotla birleşen oksijen kütleleri arasındaki oran nedir?

  1. Azot atom sayıları iki formülde de 2: zaten eşit.
  2. Oksijen atom sayıları 1 ve 3; kütleler de aynı oranda: 16 : 48.

Cevap: 1/3

Çözümlü örnek

X ve Y'den oluşan iki bileşik için: I. bileşikte 7 g X ile 4 g Y, II. bileşikte 14 g X ile 16 g Y birleşmiştir. Katlı oran nedir? I. bileşiğin formülü XY ise II.'ninki nedir?

  1. X kütlesini eşitle: II. bileşiği ikiye böl → 7 g X ile 8 g Y.
  2. Aynı 7 g X ile birleşen Y kütleleri: I'de 4 g, II'de 8 g → 4 : 8 = 1 : 2.
  3. Aynı sayıda X atomuna II'de iki kat Y bağlanır: I XY ise II XY2.

Cevap: 1/2; XY₂

✔ Doğru

  • Aynı iki element, farklı bileşikler: CO ve CO2 → 1 : 2.
  • Önce bir elementi eşitle (FeO → Fe2O2), sonra O'ları oranla: 2 : 3.
  • SO2 ve SO3'te eşit S ile birleşen O kütleleri 2 : 3.

✘ Sık yapılan hata

  • H2O ve H2SO4'te katlı oran aramak (üç element var).
  • C2H4 ve C3H6'yı katlı orana örnek saymak (oran 1).
  • FeO ile Fe2O3'te demiri eşitlemeden 1 : 3 demek.
Akılda kalsın: Katlı oran için üç şart: aynı iki element, farklı bileşikler, biri eşitlenir, öteki oranlanır. Kısa yol: formüllerde sabit elementin atom sayısını eşitle, ötekinin atom sayılarını böl.
Sınavda

Nasıl sorulurBileşik çiftleri verilir, “hangisinde katlı oranlar kanunu uygulanabilir?” diye sorulur; ya da iki bileşiğin kütle verilerinden katlı oran ve formül istenir.

TuzakÜç elementli bileşikleri ya da basit formülleri aynı olan bileşikleri (C2H4, C3H6) katlı orana örnek saymaktır. İkinci tuzak, eşitlenecek elementi eşitlemeden doğrudan atom sayılarını oranlamaktır.

▭Boşluk doldurma sayı yaz

FeO ve Fe2O3 bileşiklerinde eşit kütlede demirle birleşen oksijen kütleleri oranı / olur.

2314

?Soru çöz

Aşağıdaki bileşik çiftlerinden hangisi katlı oranlar kanununa uyar?

✓ D. Aynı iki elementten oluşur; eşit kükürtle birleşen oksijenler 2'ye 3'tür. A'da ikinci bileşikte kükürt de var, üç element; B'de ikisinin basit formülü de CH2, kütle oranları aynı, oran 1 çıkar; C'deki bileşikler farklı element çiftlerinden (Na-Cl, K-Cl) oluşur.
KAVRAM · ATOM KÜTLESİ

Bağıl atom kütlesi: atomları karbona göre tartmak

MEB 10. sınıf · Kimyanın temel kanunları ve kimyasal hesaplamalar · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİzotop, izoton, izobar ve izoelektronik nedir, farkları nelerdir?Bağlantılı konudan (Atom ve periyodik sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İzotop atomların proton sayıları aynı, nötron sayıları ve kütle numaraları farklıdır; kimyasal özellikleri aynı, kütleye bağlı fiziksel özellikleri farklıdır. İzotonların nötron sayısı, izobarların kütle numarası, izoelektronik türlerin elektron sayısı ve dağılımı aynıdır. İzoton ve izobarlar farklı elementlerdir; hem kimyasal hem fiziksel özellikleri farklıdır.

İzotop, izoton, izobar, izoelektronik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bağıl atom kütlesi nedir, klorun atom kütlesi neden 35,5 gibi tam sayı olmayan bir değerdir?

Kısa cevap: Atomlar tek tek tartılamayacak kadar küçük olduğu için kütleleri karbon-12 atomuna göre bağıl olarak verilir: ¹²C atomunun kütlesi tam 12 atomik kütle birimi (akb) kabul edilir. Doğadaki elementler çoğunlukla izotoplarının karışımıdır; tablodaki atom kütleleri izotopların bolluğuna göre ortalama olduğu için klorun 35,5 olması gibi çoğu zaman tam sayı çıkmaz.

Bir pirinç tanesini tek başına mutfak terazisinde tartamazsın; ama bin tanesini tartıp bire bölebilirsin. Kimyacılar atomlar için benzer bir yol buldu.

Bir atomun kütlesi gram cinsinden çok küçüktür (bir hidrojen atomu yaklaşık 1,7·10−24 g). Böyle sayılarla çalışmak yerine kimyacılar atomların kütlelerini birbirine göre karşılaştırır. Ölçüt karbon-12'dir: bir ¹²C atomunun kütlesi tam 12 akb kabul edilir, 1 akb bu kütlenin on ikide biridir. Magnezyumun atom kütlesinin 24 olması, bir magnezyum atomunun bir ¹²C atomundan iki kat ağır olduğu anlamına gelir.

Neden tam sayı değil?

Atom ve periyodik sistem sayfasında izotopları tanımıştık: aynı elementin nötron sayısı farklı atomları. Doğadaki klorun yaklaşık dörtte üçü 35Cl, dörtte biri 37Cl'dir. Periyodik sistemde yazan değer tek bir atomun değil, doğadaki karışımın bolluklarına göre ağırlıklı ortalamasıdır: 35'e daha yakın olan 35,5. Bakırın 63,5, magnezyumun 24,3 olması da aynı nedendendir. Sınav sorularında atom kütleleri genellikle yuvarlanmış olarak verilir (Cl: 35,5; Mg: 24).

Hiçbir klor atomunun kütlesi 35,5 değildir: atomlar ya 35 ya 37'dir. 35,5, doğadaki karışımın ortalamasıdır ve bol olan ³⁵Cl'ye yakındır.Görsel: Sınav Defteri
Ek bilgi: ölçüt ve mol kavramı nasıl doğdu?

Dalton en hafif atom olan hidrojeni 1 kabul etti; sonra bir süre oksijen 16 kabul edildi; bugün ikisinin yerini karbon-12 almıştır. Avogadro, aynı sıcaklık ve basınçta eşit hacimdeki gazların eşit sayıda tanecik içerdiğini öne sürdü; bu, tanecikleri saymanın kapısını açtı. 19. yüzyılın sonunda Ostwald “mol” terimini kullanmaya başladı. Uzun süre mol, 12 g karbon-12'deki atom sayısı olarak tanımlandı. 2019'dan beri tanım doğrudan bir sayıya bağlıdır: 1 mol, tam olarak 6,02214076·1023 tanecik içerir.

Çözümlü örnek

Kalsiyumun atom kütlesi 40, karbonun 12'dir. Bir kalsiyum atomu bir karbon atomundan kaç kat ağırdır? 3 kalsiyum atomuyla aynı kütlede kaç karbon atomu vardır?

  1. Bağıl kütleler oranı: 40 / 12 = 10/3; kalsiyum karbondan 10/3 kat ağırdır.
  2. 3 Ca atomunun kütlesi 3 · 40 = 120 akb.
  3. Bu kütledeki karbon atomu sayısı: 120 ÷ 12 = 10.

Cevap: 10/3 kat; 3 Ca atomu 10 C atomuyla aynı kütlededir

Çözümlü örnek

Bir elementin doğada iki izotopu vardır: kütle numaraları 10 ve 11. Periyodik sistemde atom kütlesi 10,8 olarak verilmiştir. Hangi izotop daha boldur?

  1. Ortalama atom kütlesi, bol olan izotopun kütlesine daha yakın olur.
  2. 10,8, 10'dan çok 11'e yakındır.

Cevap: kütle numarası 11 olan izotop (bu element bordur)

✔ Doğru

  • Ölçüt 12C: 1 akb, 12C atomu kütlesinin 1/12'si.
  • Tablodaki atom kütlesi izotopların bolluğa göre ortalamasıdır.
  • Ortalama hangi izotopa yakınsa o daha boldur: Cl 35,5 → 35Cl.

✘ Sık yapılan hata

  • Kütle numarası (tam sayı) ile atom kütlesini (ortalama) aynı saymak.
  • 1 akb'yi bir hidrojen atomunun tam kütlesi sanmak.
  • 35,5'e bakıp “yarım nötronlu” bir klor atomu var sanmak.
Akılda kalsın: ¹²C = 12 akb, ölçüt budur. Tablodaki atom kütlesi bir ortalamadır; ortalama hangi izotopa yakınsa o izotop daha boldur. Mol artık bir sayıdır: 6,02·10²³.
Sınavda

Nasıl sorulurBağıl atom kütlesinin tanımı, karbon-12 ölçütü ya da atom kütlelerinin neden tam sayı olmadığı sorulur.

TuzakKütle numarası ile atom kütlesini aynı saymaktır: kütle numarası tek bir atomun proton ve nötron sayısıdır, her zaman tam sayıdır; atom kütlesi izotopların ortalamasıdır. İkinci tuzak, akb'yi bir hidrojen atomunun tam kütlesi sanmaktır; akb, ¹²C kütlesinin 1/12'sidir.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → tanım

?Soru çöz

Periyodik sistemde bakırın atom kütlesi 63,5 olarak verilmiştir. Bunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Tablodaki değer, bakırın doğadaki izotoplarının bolluklarına göre ortalamasıdır. A nötron bölünemez, her atomun kütle numarası tam sayıdır; C elektronların kütlesi çok küçüktür, yarım birim etmez; D bugün ölçüt karbon-12'dir, oksijen-16 eski bir ölçüttür.
KAVRAM · MOL

Mol: kimyacının düzinesi

MEB 10. sınıf · Kimyanın temel kanunları ve kimyasal hesaplamalar · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtom numarası ve kütle numarası nedir, proton, nötron ve elektron sayısı nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Atom ve periyodik sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atomun çekirdeğinde proton ve nötron, çevresinde elektronlar bulunur. Proton +1, elektron −1 yüklüdür; nötron yüksüzdür. Proton ve nötronun kütleleri birbirine yakın, elektronunkinin yaklaşık 1836 katıdır. Proton sayısı atom numarasıdır (Z) ve elementi belirler; proton ile nötron sayısının toplamı kütle numarasıdır (A). Bir iyonda elektron sayısı, atom numarasından iyon yükü çıkarılarak bulunur.

Proton, nötron, elektron

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mol nedir, Avogadro sayısı ve mol kütlesi nasıl kullanılır?

Kısa cevap: Mol, 6,02·10²³ tane tanecik içeren madde miktarıdır; bu sayıya Avogadro sayısı denir. Bir maddenin 1 molünün gram cinsinden kütlesine mol kütlesi denir ve sayıca bağıl kütleye eşittir: 1 mol H₂O 18 g, 1 mol CO₂ 44 g'dır. Mol kütlesi formüldeki atom kütleleri toplanarak bulunur. Normal şartlarda (0 °C, 1 atm) 1 mol gaz 22,4 L hacim kaplar.

Yumurta düzineyle, kâğıt topla alınır; atomlar ise o kadar küçüktür ki kimyacının “düzinesi” 602 000 000 000 000 000 000 000 tanedir.

Tepkimelerde atomlar ve moleküller tane tane etkileşir; ama biz maddeleri gramla tartarız. Bu iki dünyayı bağlayan köprü moldür. 1 mol, 6,02·1023 tanecik demektir; bu sayıya Avogadro sayısı (NA) denir. Tanecik atom, molekül ya da iyon olabilir; bu yüzden “1 mol” derken neyin molü olduğu söylenmelidir: 1 mol O2 molekülünde 2 mol O atomu vardır.

Mol sayısının güzelliği şudur: bir maddenin 1 molünün gram cinsinden kütlesi, bağıl kütlesine sayıca eşittir. Karbonun atom kütlesi 12 ise 1 mol karbon 12 g'dır. Bir bileşiğin mol kütlesi (M, g/mol) formüldeki atomların kütleleri toplanarak bulunur.

M(H2O) = 2·1 + 16 = 18 g/mol M(CO2) = 12 + 2·16 = 44 g/mol M(H2SO4) = 2·1 + 32 + 4·16 = 98 g/mol(H: 1, C: 12, O: 16, S: 32)
Kütle, tanecik sayısı ve gaz hacmi birbirine doğrudan değil, mol üzerinden bağlanır. Hangi okta çarpılıp hangisinde bölüneceğini birim analizi gösterir.Görsel: Sınav Defteri

Birim analizi: birimler yolu gösterir

Bir dönüşümde neyi neyle çarpacağını ezberlemek yerine birimleri kesir gibi yaz: istemediğin birim payda ve paydada bir kez geçince sadeleşir, geriye istediğin birim kalır. Yanlış kesiri kurarsan birimler sadeleşmez ve hatayı hemen görürsün.

Birim analizi

36 g su kaç moldür, kaç tane su molekülü içerir? (H: 1, O: 16)

36 g · 1 mol18 g = 2 mol 2 mol · 6,02·1023 molekül1 mol = 1,204·1024 molekülÜstü çizili birimler sadeleşir; geriye istenen birim kalır.

Cevap: 2 mol; 1,204·10²⁴ molekül

Çözümlü örnek

Al2(SO4)3'ün mol kütlesini bul. Bir su molekülünün kütlesi kaç gramdır? (O: 16, Al: 27, S: 32, H: 1; NA = 6,02·1023)

  1. Parantez dışındaki 3, SO4'ün tamamını çarpar: 2 Al, 3 S, 12 O.
  2. M = 2·27 + 3·32 + 12·16 = 54 + 96 + 192 = 342 g/mol.
  3. 1 mol su (18 g) 6,02·1023 molekül içerir: bir molekül 18 ÷ (6,02·1023) ≈ 2,99·10−23 g.

Cevap: 342 g/mol; ≈ 3·10⁻²³ g

✔ Doğru

  • Parantez dışı indis içteki her atomu çarpar: Ca(OH)2 = 40 + 2·17 = 74.
  • 1 mol O2 32 g, 1 mol O atomu 16 g.
  • Tek bir molekülün kütlesi = M ÷ NA.

✘ Sık yapılan hata

  • Ca(OH)2'de 2'yi yalnız H'ye uygulayıp 58 bulmak.
  • “1 mol oksijen” deyince atomu molekülle karıştırmak.
  • Birim analizinde kesri ters kurup 36 g suyu 18 ile çarpmak.
Akılda kalsın: Mol = sayma birimi (6,02·10²³ tane). Mol kütlesi = formüldeki atom kütlelerinin toplamı, birimi g/mol. Birim analizinde kesri ters kurarsan birimler sadeleşmez: bu, hatanın alarmıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurMol kütlesi hesapları ya da tek bir taneciğin kütlesi sorulur; çoğu zaman atom kütleleri ve NA soruda verilir.

TuzakParantez dışındaki indisi parantezin içindeki bütün atomlara uygulamayı unutmaktır. İkinci tuzak, “1 mol oksijen” ifadesinde atomu molekülle karıştırmaktır: 1 mol O2 32 g'dır, 1 mol O atomu 16 g.

▭Boşluk doldurma sayı yaz

(H: 1, C: 12, O: 16, S: 32) CO2'nin mol kütlesi g/mol, H2SO4'ün mol kütlesi g/mol'dür.

44982850

?Soru çöz

Ca(OH)2 bileşiğinin mol kütlesi kaç g/mol'dür? (H: 1, O: 16, Ca: 40)

✓ A. 40 + 2·(16 + 1) = 74. B parantez dışındaki 2 hiç uygulanmamış (40 + 17); C 2 yalnız H'ye uygulanmış (40 + 16 + 2); D Ca da 2 ile çarpılmış (2·40 + 2·17), indisin yalnız parantezi çarptığı unutulmuş.
HESAP · MOL

Mol hesapları: kütleden hacme dört adımda

MEB 10. sınıf · Kimyanın temel kanunları ve kimyasal hesaplamalar · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKatlı oranlar kanunu nedir, nasıl hesaplanır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Katlı oranlar kanununa göre iki element birden fazla bileşik oluşturuyorsa, elementlerden birinin sabit kütlesiyle birleşen ötekinin kütleleri arasında küçük tam sayılı bir oran vardır. Örneğin aynı kütlede karbonla birleşen oksijen kütleleri CO ve CO₂'de 1'e 2'dir. Kanun yalnız aynı iki elementten oluşan farklı bileşikler için geçerlidir.

Katlı oranlar kanunu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kütle, mol, tanecik sayısı ve gaz hacmi arasındaki mol hesapları nasıl yapılır?

Kısa cevap: Mol hesaplarında bir nicelikten ötekine her zaman mol üzerinden geçilir: kütle mol kütlesine, tanecik sayısı Avogadro sayısına, normal şartlardaki gaz hacmi 22,4 L'ye bölünerek mole çevrilir; mol bunların tersiyle çarpılarak geri çevrilir. Atom sayısı için molekülün mol sayısı formüldeki atom sayısıyla çarpılır. Birim analizi hangi değerle çarpılıp bölüneceğini gösterir.

Sınavdaki mol sorularının neredeyse hepsi aynı köprüden geçer; köprüyü bir kez öğrenen, yüz soruyu çözer.

Mol köprüsünü bir önceki konuda kurduk. Bu konuda onu kullanıyoruz. Her soruda üç soru sor: Elimde ne var? (kütle, tanecik, hacim) Mol kaç? Benden ne isteniyor? Arada bir dönüşüm daha varsa (molekülden atoma geçmek gibi) onu mol düzeyinde yap.

n = mM n = NNA n = V (NŞ)22,4n: mol · m: kütle (g) · M: mol kütlesi (g/mol) · N: tanecik sayısı · V: litre. 22,4 L yalnız gazlar ve yalnız normal şartlar (0 °C, 1 atm) için.
Birim analizi

0,5 mol CH4 kaç gramdır, kaç tane H atomu içerir, normal şartlarda kaç litre hacim kaplar? (H: 1, C: 12; NA = 6,02·1023)

0,5 mol · 16 g1 mol = 8 g 0,5 mol CH4 · 4 mol H1 mol CH4 = 2 mol H 2 mol · 6,02·1023 atommol = 1,204·1024 H atomu 0,5 mol · 22,4 L1 mol = 11,2 LMolekülden atoma geçerken formüldeki atom sayısını bir dönüşüm kesri gibi yaz.

Cevap: 8 g; 1,204·10²⁴ H atomu; 11,2 L

Çözümlü örnek

6,8 g NH3 gazı kaç mol H atomu içerir? Normal şartlarda kaç litredir? (H: 1, N: 14)

  1. Mol kütlesi: 14 + 3·1 = 17 g/mol. Mol: 6,8 ÷ 17 = 0,4 mol NH3.
  2. Her NH3'te 3 H: 0,4 · 3 = 1,2 mol H atomu.
  3. Hacim: 0,4 · 22,4 = 8,96 L.

Cevap: 1,2 mol H atomu; 8,96 L

Farklı birimlerle verilen maddeleri karşılaştırırken hepsini aynı dile, mole çevir; atom sorulduysa bir adım daha at.

Hangisinde atom sayısı en fazla? (H: 1, C: 12, O: 16; NA = 6,02·1023)
VerilenMole çevirTanecik (mol)× formüldeki atomAtom (mol)
8 g CH48 ÷ 160,5× 52,5
1,204·1024 tane He atomu÷ NA2× 12
22,4 L O2 (NŞ)22,4 ÷ 22,41× 22
9 g H2O (sıvı)9 ÷ 18 (22,4 kullanılmaz)0,5× 31,5

En çok tanecik He'de (2 mol), en çok atom CH4'te (2,5 mol): tanecik sayısı en büyük olan, atom sayısı en büyük olan değildir.

Çözümlü örnek

Eşit kütlede (16'şar gram) CH4, O2 ve SO2 alınıyor. Hangisinde toplam atom sayısı en fazladır? (H: 1, C: 12, O: 16, S: 32)

  1. Mol sayıları: CH4 16/16 = 1; O2 16/32 = 0,5; SO2 16/64 = 0,25.
  2. Atom mol sayıları: CH4 1 · 5 = 5; O2 0,5 · 2 = 1; SO2 0,25 · 3 = 0,75.

Cevap: CH₄ (5 mol atom)

✔ Doğru

  • Hangi veri gelirse gelsin önce mole çevir.
  • Atom mol = molekül mol × formüldeki atom: 0,4 mol NH3 → 1,2 mol H.
  • 22,4 L yalnız gaz ve normal şartlar (0 °C, 1 atm) içindir.

✘ Sık yapılan hata

  • Molekül sayısını atom sayısı sanmak.
  • 9 g sıvı suya 22,4 L uygulamak.
  • En çok tanecik içeren maddeyi en çok atom içeren sanmak.
Akılda kalsın: Önce mol: hangi veri verilirse verilsin ilk iş mole çevirmek. Molekülden atoma: × formüldeki atom sayısı. 22,4'ü yalnız gaz ve normal şartlar için kullan; sıvı suya 22,4 uygulanmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurKütle, tanecik sayısı ve NŞ hacmi karışık verilir; “hangisinde atom sayısı en fazladır?” ya da “hangisinin kütlesi en büyüktür?” diye sorulur.

TuzakMolekül sayısını atom sayısıyla karıştırmaktır. İkinci tuzak, 22,4 L'yi oda koşullarında ya da sıvı ve katılar için kullanmaktır; bu değer yalnız gazlar ve 0 °C, 1 atm içindir.

▭Boşluk doldurma sayı yaz

(C: 12, O: 16) 4,4 g CO2 gazı moldür; normal şartlarda L hacim kaplar ve mol oksijen atomu içerir.

0,12,240,222,41

?Soru çöz

9,03·1023 tane oksijen atomu içeren CO2 gazı kaç gramdır? (C: 12, O: 16; NA = 6,02·1023)

✓ C. O atomu: 9,03·10²³ ÷ 6,02·10²³ = 1,5 mol; her CO2'de 2 O olduğu için 0,75 mol CO2; 0,75 · 44 = 33 g. A atom sayısı molekül sayısı sanılmış (1,5 · 44); B oksijen mol sayısı CO2'deki toplam atom sayısına (3) bölünmüş, 0,5 mol bulunmuş; D 1,5 mol oksijenin kütlesi (1,5 · 16) hesaplanmış, CO2 istendiği unutulmuş.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Kaynama noktaları N₂ için −196 °C, O₂ için −183 °C olan sıvı hava yavaşça ısıtılarak bileşenlerine ayrılmaktadır. Bu işlemle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Bileşenler kaynama noktalarına göre sırayla buharlaşır; bu ayrımsal damıtmadır. A kaynama noktası düşük olan azot önce buharlaşır, sıra ters okunmuş; B yoğunluk farkı ayırma hunisi gibi yöntemlerin ilkesidir; D hâl değişimi fizikseldir, N₂ ve O₂ molekülleri değişmez.Kaynak: Maddenin hâlleri · Hâllerin günlük hayattaki önemi

?Soru 2

Saf X katısı 1 atm'de sabit güçlü bir ısıtıcıyla ısıtılıyor. Sıcaklık 0.–4. dakikalarda −20 °C'den 10 °C'ye çıkıyor, 4.–9. dakikalarda 10 °C'de sabit kalıyor, 9.–13. dakikalarda 70 °C'ye çıkıyor ve sonra 70 °C'de sabit kalıyor. Aynı miktar X, gücü iki katı olan bir ısıtıcıyla −20 °C'den ısıtılsaydı erime kaç dakika sürer ve kaç °C'de gerçekleşirdi?

✓ B. Erime ilk yatay bölgedir: 9 − 4 = 5 dakika, 10 °C'de. Isıtıcı iki kat ısı verince aynı ısı yarı sürede alınır: 5 ÷ 2 = 2,5 dakika; erime noktası maddenin özelliğidir, değişmez. A ısıtıcı gücünün süreye etkisi unutulmuş; C erime noktası da iki katına çıkar sanılmış; D yatay bölgenin bittiği an (9. dakika) erime süresi sanılıp ikiye bölünmüş.Kaynak: Maddenin hâlleri · Hâl değişim grafikleri

?Soru 3

19K ve 16S elementleri arasında oluşan iyonik bileşiğin bir formül biriminde toplam kaç elektron vardır?

✓ A. K (2, 8, 8, 1) bir elektron verip K+ (18 e−), S (2, 8, 6) iki elektron alıp S2− (18 e−) olur; yük dengesi K2S: 2·18 + 18 = 54. Elektron aktarılır ama kaybolmaz, nötr atomların toplamı da 2·19 + 16 = 54 eder. B yükler dengelenmeden formül KS sanılmış (18 + 18); C K'nin verdiği elektron düşülmüş ama S'nin aldığı eklenmemiş (2·18 + 16); D S'nin aldığı eklenmiş ama K'nin verdiği düşülmemiş (2·19 + 18).Kaynak: İyonik ve metalik bağ · İyonik bağ ve formül yazma

?Soru 4

Bir sıvının viskozitesi ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

✓ D. Sıcaklık arttıkça moleküllerin kinetik enerjisi artar, çekimleri kolay yenilir; viskozite azalır. Isıtılan balın kolay akması bunun örneğidir. A, B ve C doğrudur: viskozite akmaya direnç olduğu için çekim ve molekül büyüklüğüyle artar.Kaynak: Maddenin hâlleri · Viskozite

?Soru 5

Aşağıdaki olaylardan hangisi kimyasal değişimdir?

✓ A. Mayalanmada süt şekeri yeni maddelere dönüşür, güçlü bağlar kopar ve oluşur. B'de iyonik bağlar kopar ama yeni madde oluşmaz, tuz geri kazanılır: fiziksel; C su buharının yoğuşmasıdır, hâl değişimi; D süblimleşmedir, renk değişimi kimyasal değişim sanılmamalı.Kaynak: Kovalent bağ ve zayıf etkileşimler · Fiziksel ve kimyasal değişim

?Soru 6

1 atm'de kaynama noktaları H2O için 100 °C, H2S için −60 °C'dir. Suyun kaynama noktası H2S'ninkinden kaç °C yüksektir ve bu farkın temel nedeni nedir?

✓ B. 100 − (−60) = 160 °C. H2O'da H, O'ya bağlıdır ve moleküller arasında hidrojen bağı kurulur; H2S'de kurulmaz. Daha küçük olan suyun daha yüksekte kaynaması bundandır. A eksi işaret gözden kaçmış (100 − 60); C kaynamada molekül içindeki O–H bağları kopmaz, moleküller arası çekim aşılır; D London kuvveti büyük molekülde büyüktür, oysa H2O molekülü H2S'den küçüktür (O, S'den hafif), London tek başına ters sonuç verirdi.Kaynak: Kovalent bağ ve zayıf etkileşimler · Hidrojen bağı ve kaynama noktası

?Soru 7

Aşağıdaki formül–ad eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ C. CaCl2 iyonik bileşiktir; iyonik bileşiklerde Latince ön ek kullanılmaz, doğru ad kalsiyum klorürdür. A, B ve D iki ametalden oluşan kovalent bileşiklerdir ve ön eklerle doğru adlandırılmıştır; ilk elementte mono söylenmemesi de doğrudur.Kaynak: Kovalent bağ ve zayıf etkileşimler · Kovalent bileşiklerin adlandırılması

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi iyonik bileşiklerin genel özelliklerinden biri değildir?

✓ D. Dövülebilirlik metallerin özelliğidir; iyonik katılar kuvvet uygulanınca kırılır, çünkü kayan katmanlarda aynı yüklü iyonlar birbirini iter. A doğrudur, güçlü çekim katı yapar; B doğrudur, eriyince iyonlar serbest kalır; C doğrudur, örgüyü dağıtmak çok enerji ister.Kaynak: İyonik ve metalik bağ · İyonik bileşiklerin özellikleri

?Soru 9

Kapalı bir kapta sıvısıyla dengede bulunan bir maddenin denge buhar basıncını aşağıdakilerden hangisi değiştirir?

✓ B. Sıcaklık artınca daha çok molekül buharlaşacak enerjiye ulaşır, buhar basıncı yükselir. A sıvı miktarı etkilemez; C geniş yüzey buharlaşmayı da yoğuşmayı da hızlandırır, dengedeki basınç aynıdır; D fazla buhar yoğuşur ve basınç eski değerine döner.Kaynak: Maddenin hâlleri · Buhar basıncı ve nem

?Soru 10

Demir(III) sülfat bileşiğinin bir formül birimindeki toplam atom sayısı kaçtır?

✓ D. Fe3+ ve SO42− yükleri çaprazlanır: Fe2(SO4)3; 2 Fe + 3 S + 12 O = 17 atom. A Roma rakamı demir atomu sayısı sanılmış (Fe3SO4: 3 + 1 + 4); B sülfat ile sülfür karıştırılmış (Fe2S3: 2 + 3); C parantez dışındaki 3 yalnız O'ya uygulanmış (2 + 1 + 12).Kaynak: İyonik ve metalik bağ · İyonik bileşiklerin adlandırılması
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Kimya soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →