Çözünme olayı: çözücü ile çözünen arasında kurulan yeni etkileşimler
MEB 11. sınıf · Sıvı çözeltiler ve çözünürlük · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaÇözünme moleküler düzeyde nasıl gerçekleşir, benzer benzeri çözer ne demektir?Bağlantılı konudan (Karışımlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Çözünmede çözünen tanecikleri arasındaki ve çözücü tanecikleri arasındaki etkileşimlerin bir kısmı kopar, çözücü ile çözünen arasında yeni etkileşimler oluşur. Yeni etkileşimler yeterince güçlüyse madde çözünür. Polar ve iyonik maddeler polar çözücülerde (su), apolar maddeler apolar çözücülerde (CCl₄, benzin) iyi çözünür: benzer benzeri çözer. Tuz suda iyon-dipol, alkol suda hidrojen bağıyla çözünür.
✎Konu anlatımı
Bir madde suda nasıl çözünür, çözücü ile çözünen arasında hangi etkileşimler oluşur?
Kısa cevap: Çözünme, çözünen taneciklerinin birbirinden ayrılıp çözücü tanecikleri arasına dağılmasıdır. Bunun için çözünen-çözünen ve çözücü-çözücü etkileşimleri kırılır, yerine çözücü-çözünen etkileşimleri kurulur. İyonik katı suda iyon-dipol, etanol suda hidrojen bağı, iyot CCl₄'te London kuvvetleriyle çözünür. Bu yüzden polarlığı benzer olan maddeler birbirinde iyi çözünür: “benzer benzeri çözer”.Bir çay kaşığı tuz suda gözden kaybolur; aynı tuz zeytinyağının dibinde ise olduğu gibi kalır.
Karışımlar sayfasında “benzer benzeri çözer” kuralını gördük: polar çözücü polar ve iyonik maddeleri, apolar çözücü apolar maddeleri çözer. Kuralın arkasında bir enerji hesabı vardır. Çözünme üç adımda düşünülebilir: çözünen tanecikleri birbirinden ayrılır, çözücü tanecikleri arasında yer açılır, çözücü ile çözünen arasında yeni etkileşimler kurulur. İlk iki adım enerji ister, üçüncüsü enerji verir. Yeni etkileşimler kırılanlara yakın güçteyse çözünme gerçekleşir.
Hangi çiftte hangi etkileşim?
Kovalent bağ ve zayıf etkileşimler sayfasında gördüğümüz etkileşimler burada iş başındadır. NaCl suya atılınca su moleküllerinin kısmi negatif oksijen uçları Na⁺ iyonlarını, kısmi pozitif hidrojen uçları Cl⁻ iyonlarını sarar: iyon-dipol etkileşimi. İyonların su molekülleriyle sarılmasına hidratlaşma denir. Etanol ile su arasında hidrojen bağı, I₂ ile CCl₄ arasında London kuvvetleri kurulur. Yağ suda çözünmez, çünkü su molekülleri arasındaki güçlü hidrojen bağlarını kırıp yerine yalnız zayıf etkileşim kurabilir; kazanç kayıptan küçüktür.
İyonik ve moleküler çözünme
İyonik bileşikler suda iyonlarına ayrışarak çözünür; çözelti elektrik akımını iletir (elektrolit). Şeker ve etanol gibi moleküler maddeler ise molekül olarak dağılır; çözelti akım iletmez. Bir mol çözünenden kaç mol tanecik oluştuğu, bu sayfadaki koligatif özellik hesaplarında belirleyici olacak.
| Çözünen | Çözücü | Baskın etkileşim | Sonuç |
|---|---|---|---|
| NaCl (iyonik) | su | iyon-dipol | iyi çözünür |
| etanol (C₂H₅OH) | su | hidrojen bağı | her oranda karışır |
| I₂ (apolar) | CCl₄ (apolar) | London kuvvetleri | iyi çözünür |
| O₂ (apolar) | su | dipol-indüklenmiş dipol | az çözünür |
| zeytinyağı | su | su-su hidrojen bağları kırılamaz | çözünmez |
I. KBr–su, II. I₂–su, III. CCl₄–hekzan (C₆H₁₄), IV. NH₃–su çiftlerinden hangilerinde iyi bir çözünme beklenir?
- I: iyonik katı, polar çözücü; iyon-dipol etkileşimi kurulur: çözünür.
- II: apolar I₂ ile polar su arasında yalnız zayıf etkileşim kurulur: az çözünür.
- III: ikisi de apolar, London kuvvetleri: çözünür.
- IV: NH₃ polardır ve suyla hidrojen bağı kurar: çok iyi çözünür.
Cevap: I, III ve IV
0,2 mol Al₂(SO₄)₃ suda tamamen çözündüğünde çözeltide toplam kaç mol iyon bulunur?
- Al2(SO4)3(k) → 2Al3+(suda) + 3SO42−(suda)
- 0,2 mol tuzdan 0,4 mol Al³⁺ ve 0,6 mol SO₄²⁻ oluşur. Sülfat iyonu çok atomlu tek bir iyondur; atomlarına ayrılmaz.
- Toplam: 0,4 + 0,6 = 1 mol iyon.
Cevap: 1 mol iyon
✔ Doğru
- Çözünmede eski etkileşimler kırılır, yenileri kurulur.
- Çok atomlu iyon bozulmadan kalır: 1 mol Na2SO4 → 3 mol iyon.
- Şeker suda moleküller hâlinde çözünür; iyon vermez.
✘ Sık yapılan hata
- SO42−'ü S ve O atomlarına ayırıp saymak.
- Şeker çözeltisinin iyon içerdiğini sanmak.
- Al2(SO4)3'ün 2 iyon verdiğini sanmak (5 iyon verir).
Nasıl sorulurÇözücü-çözünen çiftleri verilir; aralarındaki baskın etkileşim ya da çözünüp çözünmeyecekleri sorulur. Hesapta bir iyonik bileşiğin çözeltisindeki iyon derişimleri istenir.
TuzakSO₄²⁻ ya da NO₃⁻ gibi çok atomlu iyonları atomlarına ayırıp saymaktır; çözünmede bu iyonlar bozulmadan kalır. İkinci tuzak, şeker çözeltisinin de iyon içerdiğini sanmaktır.
⇄Bilgi eşleştirme çift ve etkileşim
?Soru çöz
Aşağıdaki sulu çözeltilerden hangisinde toplam iyon derişimi en büyüktür?