Gazların özellikleri: basınç, hacim, sıcaklık ve mol birimleri
MEB 11. sınıf · Gazlar · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaGazların genel özellikleri nelerdir, plazma hâli nedir?Bağlantılı konudan (Maddenin hâlleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Gaz tanecikleri birbirinden uzak, hızlı ve rastgele hareket eder; bu yüzden gazlar kabı tamamen doldurur, kolayca sıkıştırılır, her oranda karışır ve kabın çeperine çarparak basınç yapar. Gazlar basınç (atm, mmHg), hacim (L), sıcaklık (°C, K) ve miktar (mol) ile betimlenir. Plazma, çok yüksek sıcaklıkta ya da elektrik etkisinde iyonlaşmış gazdır ve maddenin dördüncü hâli sayılır.
✎Konu anlatımı
Gaz basıncı hangi birimlerle ölçülür, 1 atm kaç mmHg'dir?
Kısa cevap: Bir gaz dört nicelikle betimlenir: basınç (P), hacim (V), sıcaklık (T) ve mol sayısı (n). Basınç atm, mmHg ya da torr ile verilir; 1 atm = 76 cmHg = 760 mmHg = 760 torr. Hacim litre ya da m³ ile ölçülür, 1 m³ = 1000 L. Gaz hesaplarında sıcaklık daima kelvine çevrilir: T = t + 273.Bisiklet lastiğini şişirdikçe parmağınla bastırınca daha sert hissedersin: içerideki hava taneciklerinin çeperlere çarpma sayısı artmıştır.
Maddenin hâlleri sayfasında gördük: gaz tanecikleri arasındaki uzaklık tanecik boyutunun çok üstündedir; gazlar kabın tamamını doldurur, sıkıştırılabilir ve birbiriyle her oranda karışır. Bu yüzden bir gazın durumunu tek bir sayı anlatmaz; dört nicelik birlikte verilmelidir: basınç, hacim, sıcaklık ve miktar. Bunlardan biri değişince en az bir diğeri de değişir. Gaz yasaları bu ilişkileri anlatır.
Basınç nereden gelir?
Gaz basıncı, taneciklerin kabın çeperlerine çarpmasıyla birim yüzeye uygulanan kuvvettir. Tanecik sayısı artarsa, tanecikler hızlanırsa (sıcaklık artarsa) ya da aynı tanecikler daha dar bir hacme sıkışırsa çarpma sayısı ve basınç artar. SI birimi pascaldır (Pa); kimyada daha çok atmosfer (atm), milimetre cıva (mmHg) ve torr kullanılır. 1 torr, 1 mmHg'ye eşittir. Hacim için litre ve onun ast katı mililitre, büyük hacimler için m³ kullanılır.
Basınç nasıl ölçülür?
Açık hava basıncını barometre ölçer. Torricelli, cıvayla doldurduğu bir ucu kapalı cam boruyu cıva dolu bir kaba ters çevirdi; borudaki cıva bir yere kadar inip durdu. Kaptaki cıva yüzeyine bastıran hava, borudaki sütunu dengeler. Deniz seviyesinde ve 0 °C'de sütun 76 cm'dir; 1 atm tanımı buradan gelir. Dikey sütun yüksekliği borunun kalınlığına ve eğimine bağlı değildir; yalnız açık hava basıncına ve sıvının yoğunluğuna bağlıdır. Yükseğe çıkıldıkça üstteki hava azalır, sütun kısalır.
Kapalı bir kaptaki gazın basıncını manometre ölçer. U biçimli borudaki cıvanın iki koldaki seviye farkı, gaz basıncını açık hava basıncıyla (açık uçlu manometre) ya da boşlukla (kapalı uçlu manometre) karşılaştırır. Araç lastiği basınç saati de bir manometredir.
| Nicelik | Sembol | Birimler | Not |
|---|---|---|---|
| Basınç | P | atm, cmHg, mmHg, torr, Pa (kPa) | açık hava: barometre; kapalı kap: manometre |
| Hacim | V | L, mL, m³, dm³, cm³ | gaz, bulunduğu kabın hacmini alır |
| Sıcaklık | T | hesapta K, ölçümde °C | T = t + 273; oran kurarken daima kelvin |
| Miktar | n | mol | kütleden: n = m/M |
0,25 atm kaç mmHg'dir? Bu basınç kaç cmHg eder?
- 1 atm = 760 mmHg eşitliğini, atm paydada kalacak biçimde kesir olarak yaz.
- 0,25 · 760 = 190 mmHg.
- 10 mm = 1 cm olduğundan 190 mmHg = 19 cmHg.
Cevap: 190 mmHg = 19 cmHg
Deniz seviyesinde, 0 °C'de yapılan Torricelli deneyinde cıva sütunu 76 cm'dir. I. Daha kalın bir boru kullanmak, II. Boruyu eğik tutmak, III. Deneyi yüksek bir dağda yapmak, IV. Cıva yerine su kullanmak. Hangileri sütunun dikey yüksekliğini değiştirir?
- Sütunu dengeleyen, birim yüzeye düşen kuvvettir. Boru kalınlaşınca hem yüzey hem cıvanın ağırlığı aynı oranda büyür: I yüksekliği değiştirmez.
- Eğik boruda cıva borunun içinde daha uzun yol alır, ama dikey yükseklik yine 76 cm'dir: II değiştirmez.
- Dağda açık hava basıncı azalır, sütun kısalır: III değiştirir.
- Su cıvadan yaklaşık 13,6 kat az yoğundur; aynı basıncı dengelemek için sütun 13,6 kat uzar (yaklaşık 10,3 m): IV değiştirir.
Cevap: III ve IV
✔ Doğru
- 1 atm = 76 cmHg = 760 mmHg = 760 torr.
- Cıva sütununun dikey yüksekliği yalnız açık hava basıncına bağlıdır.
- Gaz hesabında sıcaklık kelvindir: T = t + 273.
✘ Sık yapılan hata
- Kalın ya da eğik boruda cıva yüksekliğinin değiştiğini sanmak.
- Sıcaklığı °C olarak yerine koymak.
- 380 mmHg'yi 1000'e bölüp 0,38 atm sanmak (760'a bölünür: 0,5 atm).
Nasıl sorulurBirim dönüşümü çoğu zaman başka bir sorunun ilk adımıdır: basınç mmHg, hacim mL verilir, sonuç atm ve L ile istenir. Torricelli deneyinde hangi değişikliğin sütun yüksekliğini etkilediği de sorulur.
TuzakBoru kalınlığının ya da eğiminin yüksekliği değiştirdiğini sanmaktır; dikey yükseklik yalnız açık hava basıncına ve sıvının yoğunluğuna bağlıdır. İkinci tuzak, sıcaklığı kelvine çevirmeden işlem yapmaktır.
↕Küçükten büyüğe sırala basınç birimleri
- 1,2 atm
- 1000 torr
- 608 mmHg
- 95 cmHg
- 836 mmHg
▭Sen çöz birim dönüşümü
2 atm basınç mmHg'dir; 27 °C sıcaklık K'dir; 0,35 m³ hacim L'dir.