Gazlar: gaz yasaları, ideal gaz denklemi, kinetik teori, gerçek gazlar

Gaz yasalarını grafikleriyle, ideal gaz denklemini çözümlü örneklerle, kinetik teori ve Graham yasasını, kısmi basıncı ve gerçek gazların ideallikten sapmasını anlatıyoruz.

7 durakAYT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · GAZLAR

Gazların özellikleri: basınç, hacim, sıcaklık ve mol birimleri

MEB 11. sınıf · Gazlar · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGazların genel özellikleri nelerdir, plazma hâli nedir?Bağlantılı konudan (Maddenin hâlleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gaz tanecikleri birbirinden uzak, hızlı ve rastgele hareket eder; bu yüzden gazlar kabı tamamen doldurur, kolayca sıkıştırılır, her oranda karışır ve kabın çeperine çarparak basınç yapar. Gazlar basınç (atm, mmHg), hacim (L), sıcaklık (°C, K) ve miktar (mol) ile betimlenir. Plazma, çok yüksek sıcaklıkta ya da elektrik etkisinde iyonlaşmış gazdır ve maddenin dördüncü hâli sayılır.

Gazlar ve plazma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gaz basıncı hangi birimlerle ölçülür, 1 atm kaç mmHg'dir?

Kısa cevap: Bir gaz dört nicelikle betimlenir: basınç (P), hacim (V), sıcaklık (T) ve mol sayısı (n). Basınç atm, mmHg ya da torr ile verilir; 1 atm = 76 cmHg = 760 mmHg = 760 torr. Hacim litre ya da m³ ile ölçülür, 1 m³ = 1000 L. Gaz hesaplarında sıcaklık daima kelvine çevrilir: T = t + 273.

Bisiklet lastiğini şişirdikçe parmağınla bastırınca daha sert hissedersin: içerideki hava taneciklerinin çeperlere çarpma sayısı artmıştır.

Maddenin hâlleri sayfasında gördük: gaz tanecikleri arasındaki uzaklık tanecik boyutunun çok üstündedir; gazlar kabın tamamını doldurur, sıkıştırılabilir ve birbiriyle her oranda karışır. Bu yüzden bir gazın durumunu tek bir sayı anlatmaz; dört nicelik birlikte verilmelidir: basınç, hacim, sıcaklık ve miktar. Bunlardan biri değişince en az bir diğeri de değişir. Gaz yasaları bu ilişkileri anlatır.

Basınç nereden gelir?

Gaz basıncı, taneciklerin kabın çeperlerine çarpmasıyla birim yüzeye uygulanan kuvvettir. Tanecik sayısı artarsa, tanecikler hızlanırsa (sıcaklık artarsa) ya da aynı tanecikler daha dar bir hacme sıkışırsa çarpma sayısı ve basınç artar. SI birimi pascaldır (Pa); kimyada daha çok atmosfer (atm), milimetre cıva (mmHg) ve torr kullanılır. 1 torr, 1 mmHg'ye eşittir. Hacim için litre ve onun ast katı mililitre, büyük hacimler için m³ kullanılır.

1 atm = 76 cmHg = 760 mmHg = 760 torr ≈ 101,3 kPa 1 m3 = 1000 L 1 L = 1 dm3 = 1000 mL = 1000 cm3 T (K) = t (°C) + 273Kelvin ölçeğinde negatif değer yoktur; 0 K (−273 °C) mutlak sıfırdır.

Basınç nasıl ölçülür?

Açık hava basıncını barometre ölçer. Torricelli, cıvayla doldurduğu bir ucu kapalı cam boruyu cıva dolu bir kaba ters çevirdi; borudaki cıva bir yere kadar inip durdu. Kaptaki cıva yüzeyine bastıran hava, borudaki sütunu dengeler. Deniz seviyesinde ve 0 °C'de sütun 76 cm'dir; 1 atm tanımı buradan gelir. Dikey sütun yüksekliği borunun kalınlığına ve eğimine bağlı değildir; yalnız açık hava basıncına ve sıvının yoğunluğuna bağlıdır. Yükseğe çıkıldıkça üstteki hava azalır, sütun kısalır.

Kapalı bir kaptaki gazın basıncını manometre ölçer. U biçimli borudaki cıvanın iki koldaki seviye farkı, gaz basıncını açık hava basıncıyla (açık uçlu manometre) ya da boşlukla (kapalı uçlu manometre) karşılaştırır. Araç lastiği basınç saati de bir manometredir.

Barometre gökyüzüne, manometre kaba bakar: biri açık havanın, öteki kapalı kaptaki gazın basıncını cıva sütunuyla karşılaştırır.Görsel: Sınav Defteri
Gazı betimleyen dört nicelik
NicelikSembolBirimlerNot
BasınçPatm, cmHg, mmHg, torr, Pa (kPa)açık hava: barometre; kapalı kap: manometre
HacimVL, mL, m³, dm³, cm³gaz, bulunduğu kabın hacmini alır
SıcaklıkThesapta K, ölçümde °CT = t + 273; oran kurarken daima kelvin
Miktarnmolkütleden: n = m/M
Birim analizi

0,25 atm kaç mmHg'dir? Bu basınç kaç cmHg eder?

0,25 atm · 760 mmHg1 atm = 190 mmHgÜstteki birim alttakiyle sadeleşir; geriye istenen birim kalır.
  1. 1 atm = 760 mmHg eşitliğini, atm paydada kalacak biçimde kesir olarak yaz.
  2. 0,25 · 760 = 190 mmHg.
  3. 10 mm = 1 cm olduğundan 190 mmHg = 19 cmHg.

Cevap: 190 mmHg = 19 cmHg

Çözümlü örnek

Deniz seviyesinde, 0 °C'de yapılan Torricelli deneyinde cıva sütunu 76 cm'dir. I. Daha kalın bir boru kullanmak, II. Boruyu eğik tutmak, III. Deneyi yüksek bir dağda yapmak, IV. Cıva yerine su kullanmak. Hangileri sütunun dikey yüksekliğini değiştirir?

  1. Sütunu dengeleyen, birim yüzeye düşen kuvvettir. Boru kalınlaşınca hem yüzey hem cıvanın ağırlığı aynı oranda büyür: I yüksekliği değiştirmez.
  2. Eğik boruda cıva borunun içinde daha uzun yol alır, ama dikey yükseklik yine 76 cm'dir: II değiştirmez.
  3. Dağda açık hava basıncı azalır, sütun kısalır: III değiştirir.
  4. Su cıvadan yaklaşık 13,6 kat az yoğundur; aynı basıncı dengelemek için sütun 13,6 kat uzar (yaklaşık 10,3 m): IV değiştirir.

Cevap: III ve IV

✔ Doğru

  • 1 atm = 76 cmHg = 760 mmHg = 760 torr.
  • Cıva sütununun dikey yüksekliği yalnız açık hava basıncına bağlıdır.
  • Gaz hesabında sıcaklık kelvindir: T = t + 273.

✘ Sık yapılan hata

  • Kalın ya da eğik boruda cıva yüksekliğinin değiştiğini sanmak.
  • Sıcaklığı °C olarak yerine koymak.
  • 380 mmHg'yi 1000'e bölüp 0,38 atm sanmak (760'a bölünür: 0,5 atm).
Akılda kalsın: “76, 760, 760”: 1 atm = 76 cmHg = 760 mmHg = 760 torr. Barometre açık havaya, manometre kapalı kaba bakar. Gaz hesabına başlamadan önce sıcaklığa 273 ekle.
Sınavda

Nasıl sorulurBirim dönüşümü çoğu zaman başka bir sorunun ilk adımıdır: basınç mmHg, hacim mL verilir, sonuç atm ve L ile istenir. Torricelli deneyinde hangi değişikliğin sütun yüksekliğini etkilediği de sorulur.

TuzakBoru kalınlığının ya da eğiminin yüksekliği değiştirdiğini sanmaktır; dikey yükseklik yalnız açık hava basıncına ve sıvının yoğunluğuna bağlıdır. İkinci tuzak, sıcaklığı kelvine çevirmeden işlem yapmaktır.

↕Küçükten büyüğe sırala basınç birimleri

  1. 1,2 atm
  2. 1000 torr
  3. 608 mmHg
  4. 95 cmHg
  5. 836 mmHg

▭Sen çöz birim dönüşümü

2 atm basınç mmHg'dir; 27 °C sıcaklık K'dir; 0,35 m³ hacim L'dir.

15203003501522463,5
YASA · GAZLAR

Boyle ve Charles yasaları: sıkıştırınca ve ısıtınca gaz ne yapar?

MEB 11. sınıf · Gazlar · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDenge buhar basıncı nedir, neye bağlıdır, bağıl nem ne demektir?Bağlantılı konudan (Maddenin hâlleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kapalı bir kapta buharlaşan moleküllerin bir kısmı yeniden yoğuşur; buharlaşma ve yoğuşma hızları eşitlenince buharın basıncı sabitlenir. Buna denge buhar basıncı denir. Denge buhar basıncı yalnız sıvının cinsine ve sıcaklığa bağlıdır; sıvının miktarına ve kabın hacmine bağlı değildir. Tanecikler arası çekimi zayıf olan sıvı daha uçucudur ve buhar basıncı daha büyüktür.

Buhar basıncı ve nem

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Boyle ve Charles yasaları nedir, grafikleri nasıl yorumlanır?

Kısa cevap: Boyle yasasına göre sabit sıcaklıkta belirli miktar gazın basıncı ile hacmi ters orantılıdır: P₁V₁ = P₂V₂. Charles yasasına göre sabit basınçta gazın hacmi mutlak sıcaklıkla doğru orantılıdır: V₁/T₁ = V₂/T₂. P–V grafiği hiperbol, V–T(K) grafiği orijinden geçen doğrudur; V–t(°C) doğrusu −273 °C'ye uzanır.

Şırınganın ucunu kapatıp pistonu ittiğinde zorlanırsın; sıcak bir günde şişirilmiş balon ise kendiliğinden biraz daha büyür.

Gaz yasalarında hep aynı yöntem izlenir: dört nicelikten ikisi sabit tutulur, kalan ikisi arasındaki ilişki ölçülür. Robert Boyle'u Kimya bilimi sayfasında element tanımıyla tanımıştık; gazlarda basınç-hacim ilişkisini bulan da odur.

Boyle yasası: P ile V ters orantılı

Mol sayısı ve sıcaklık sabitken gazın hacmi yarıya indirilirse aynı tanecikler yarı hacme sıkışır. Birim hacimdeki tanecik sayısı iki katına, çeperlere çarpma sayısı ve basınç da iki katına çıkar. Yani P · V çarpımı sabittir. Sıcaklık sabit olduğu için tanecikler hızlanmaz; çarpmaların şiddeti değil, yalnız sıklığı değişir.

P1·V1 = P2·V2 V1T1 = V2T2Boyle: n ve T sabit · Charles: n ve P sabit, T kelvin

Charles yasası: V ile T doğru orantılı

Sürtünmesiz pistonlu bir kaptaki gaz ısıtılırsa tanecikler hızlanır, çeperlere daha sık ve daha sert çarpar. Dış basınç sabit olduğundan piston yukarı itilir; hacim, iç basınç yeniden dış basınca eşitlenene kadar büyür. Hacim mutlak sıcaklıkla doğru orantılıdır: kelvin değeri iki katına çıkarsa hacim de iki katına çıkar. Farklı gazların V–t(°C) doğruları geriye uzatıldığında hepsi −273 °C'de sıfır hacmi gösterir; mutlak sıfır fikri buradan doğdu. Gerçek gazlar oraya varmadan sıvılaştığı için bu kısım yalnız bir uzatmadır.

Ters orantı eğri (hiperbol) verir; nicelikten birinin tersi alınınca doğruya döner. Doğru orantıda T kelvin alınırsa doğru orijinden geçer, °C alınırsa −273'te ekseni keser.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek (grafik okuma)

Yukarıdaki (d) grafiğindeki gibi bir V–t(°C) doğrusunda gazın hacmi 0 °C'de 546 mL'dir ve doğru uzatılınca −273 °C'de sıfıra iner. Basınç sabitken gaz 91 °C'ye ısıtılırsa hacmi kaç mL olur?

  1. Doğrunun eğimi: 273 °C'lik farkta hacim 546 mL değişir; her 1 °C için 546 ÷ 273 = 2 mL.
  2. 0 °C'den 91 °C'ye: 546 + 91 · 2 = 728 mL.
  3. Kelvinle kontrol: 546 · 364273 = 728 mL. °C ile oranlanamaz: 0 °C'ye bölünemez.

Cevap: 728 mL

✔ Doğru

  • 27 °C'den 327 °C'ye: T 300 K'den 600 K'ye çıkar, hacim 2 katına çıkar.
  • Boyle'da P·V çarpımı aynı kalır; hacim azalınca basınç artar.
  • P–1/V grafiği orijinden geçen doğrudur.

✘ Sık yapılan hata

  • 27 °C'den 54 °C'ye ısıtınca hacim 2 katına çıkar sanmak; gerçekte 327/300, yani yalnız 1,09 kat.
  • Basınç ile hacmin birlikte arttığını sanmak.
  • V–t(°C) doğrusunun orijinden geçtiğini sanmak.
Çözümlü örnek

Sabit sıcaklıkta 2 atm basınçta 6 L hacim kaplayan bir gaz 4 L'lik hacme sıkıştırılıyor. Gazın son basıncı kaç atm olur?

  1. n ve T sabit: Boyle yasası, P1V1 = P2V2.
  2. 2 · 6 = P2 · 4
  3. P2 = 3 atm. Hacim 1,5 kat azaldı, basınç 1,5 kat arttı.

Cevap: 3 atm

Çözümlü örnek

Sürtünmesiz pistonlu bir kapta 27 °C'de 300 mL hacim kaplayan gaz, dış basınç değişmeden 127 °C'ye ısıtılıyor. Gazın son hacmi kaç mL olur? Sıcaklıklar °C ile oranlansaydı hangi yanlış sonuç bulunurdu?

  1. Sürtünmesiz piston, gaz basıncını dış basınca eşit tutar: P sabit, Charles yasası.
  2. Kelvine çevir: T1 = 300 K, T2 = 400 K.
  3. V2 = 300 · 400300 = 400 mL
  4. °C ile oranlansaydı 300 · 127/27 ≈ 1411 mL çıkardı: sıcaklık 1,33 kat artarken hacmin 4,7 kat artması anlamsızdır.

Cevap: 400 mL

Akılda kalsın: Boyle “sıkıştır, basınç artar”: P ile V ters, P·V sabit. Charles “ısıt, şişer”: V ile T doğru, V/T sabit. Doğru orantıda T daima kelvin; °C ile oran kurulmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurGrafik soruları gelir: P–V eğrisi, P–1/V ya da V–T doğruları verilir; hangi niceliklerin sabit tutulduğu ya da hangi eğrinin daha yüksek sıcaklığa ait olduğu sorulur (aynı hacimde basıncı büyük olan Boyle eğrisi daha sıcaktır). Hesapta iki durum verilir, son hacim ya da basınç istenir.

TuzakSıcaklığı °C ile oranlamaktır. İkinci tuzak, sürtünmesiz pistonlu kapta basıncın değiştiğini sanmaktır; piston gaz basıncını dış basınca eşit tutar.

?Soru çöz

Sabit basınçta 7 °C'de 2,8 L hacim kaplayan bir gaz 147 °C'ye ısıtılıyor. Gazın son hacmi kaç litre olur?

✓ A. T₁ = 280 K, T₂ = 420 K; V₂ = 2,8 · 420/280 = 4,2 L. B oranı ters kurmaktan çıkar (ısınan gaz küçülmez); C sıcaklıkları °C ile oranlamaktan (147/7 = 21 kat); D yalnız son sıcaklığı kelvine çevirip ilkini 7 bırakmaktan doğar.

▭Sen çöz Boyle yasası

Sabit sıcaklıkta 1,5 atm'de 8 L hacim kaplayan gaz 3 L'ye sıkıştırılırsa basıncı atm olur. Aynı gazın hacmi başlangıçtakinin yarısına (4 L) indirilseydi basınç atm olurdu.

430,560,7512
YASA · GAZLAR

Gay-Lussac ve Avogadro yasaları: kapalı kapta ısınan, mol eklenen gaz

MEB 11. sınıf · Gazlar · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMol nedir, Avogadro sayısı ve mol kütlesi nasıl kullanılır?Bağlantılı konudan (Mol kavramı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mol, 6,02·10²³ tane tanecik içeren madde miktarıdır; bu sayıya Avogadro sayısı denir. Bir maddenin 1 molünün gram cinsinden kütlesine mol kütlesi denir ve sayıca bağıl kütleye eşittir: 1 mol H₂O 18 g, 1 mol CO₂ 44 g'dır. Mol kütlesi formüldeki atom kütleleri toplanarak bulunur. Normal şartlarda (0 °C, 1 atm) 1 mol gaz 22,4 L hacim kaplar.

Mol ve mol kütlesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gay-Lussac ve Avogadro yasaları nedir, birleşik gaz denklemi nasıl kullanılır?

Kısa cevap: Gay-Lussac yasasına göre hacmi sabit kaptaki gazın basıncı mutlak sıcaklıkla doğru orantılıdır: P₁/T₁ = P₂/T₂. Avogadro yasasına göre aynı sıcaklık ve basınçta gazın hacmi mol sayısıyla doğru orantılıdır; eşit hacimdeki gazlar eşit sayıda tanecik içerir. Dört yasa birleşik gaz denkleminde toplanır: P₁V₁/(n₁T₁) = P₂V₂/(n₂T₂).

Uzun yola çıkmadan önce lastik basıncı soğukken ölçülür; yolda ısınan lastiğin basıncı kendiliğinden yükselir.

Gay-Lussac yasası: P ile T doğru orantılı

Hacim ve mol sayısı sabitken gaz ısıtılırsa tanecikler hızlanır; çeperlere hem daha sık hem daha sert çarpar. Kap genişleyemediği için bu doğrudan basınç artışı demektir. Basınç mutlak sıcaklıkla doğru orantılıdır; P–T(K) grafiği orijinden geçen doğrudur, P–t(°C) doğrusu −273 °C'ye uzanır. Düdüklü tencerenin içindeki yüksek basınç, yazın artan lastik basıncı ve sprey kutularındaki “50 °C üstünde saklamayın, ateşe atmayın” uyarısı bu yasanın sonuçlarıdır.

Avogadro yasası: V ile n doğru orantılı

Sıcaklık ve basınç sabitken kaba gaz eklenirse çarpma sayısı artar; basıncın sabit kalması için hacim büyür. Balon şişirmek budur. Yasanın asıl önemli sonucu şudur: aynı sıcaklık ve basınçta eşit hacimdeki bütün gazlar eşit sayıda tanecik içerir, gazın cinsi önemli değildir. Mol kavramı sayfasında gördüğümüz “normal şartlarda 1 mol gaz 22,4 L” bilgisi bu yasaya dayanır.

Dört yasa, tek denklem

Birden çok nicelik aynı anda değişiyorsa yasaları tek tek uygulamak yerine birleşik denklem kullanılır. Sabit kalan nicelik eşitliğin iki yanından sadeleşir; Boyle, Charles, Gay-Lussac ve Avogadro bu denklemin özel hâlleridir.

P1·V1n1·T1 = P2·V2n2·T2Sabit tutulan niceliği iki yandan sil: n ve T sabitse Boyle, n ve P sabitse Charles, n ve V sabitse Gay-Lussac, P ve T sabitse Avogadro kalır.
Dört gaz yasası bir bakışta
YasaSabitİlişkiGrafikGünlük örnek
Boylen, TP·V = sabitP–V hiperbolşırınga; dalgıcın nefes kabarcıklarının yükselirken büyümesi
Charlesn, PV/T = sabitV–T(K) orijinden doğrusıcakta şişen balon, sıcak hava balonu
Gay-Lussacn, VP/T = sabitP–T(K) orijinden doğrudüdüklü tencere, ısınan lastik
AvogadroP, TV/n = sabitV–n orijinden doğrubalon şişirmek
Çözümlü örnek

Bir araç lastiğindeki havanın basıncı 27 °C'de 1,2 atm'dir. Yolculuk sonunda lastikteki hava 77 °C'ye ısınıyor. Lastiğin hacmi değişmediğine göre basınç kaç atm olur?

  1. V ve n sabit: Gay-Lussac yasası.
  2. T1 = 300 K, T2 = 350 K.
  3. P2 = 1,2 · 350300 = 1,4 atm

Cevap: 1,4 atm

Çözümlü örnek

Esnek bir hava balonundaki gaz 1 atm ve 27 °C'de 6 L hacim kaplıyor. Balon, basıncın 0,5 atm ve sıcaklığın −23 °C olduğu bir yüksekliğe çıkıyor. Balondan gaz kaçmadığına göre son hacim kaç litredir?

  1. n sabit, P, V ve T birlikte değişiyor: birleşik denklemde n sadeleşir.
  2. T1 = 300 K, T2 = −23 + 273 = 250 K.
  3. V2 = V1 · P1P2 · T2T1 = 6 · 10,5 · 250300
  4. Basınç yarıya inince hacim 2 katına (12 L) çıkar; soğuma 250/300 oranında küçültür: 10 L.

Cevap: 10 L

✔ Doğru

  • Gay-Lussac: V ve n sabitken P, mutlak sıcaklıkla doğru orantılıdır.
  • Avogadro: aynı koşulda eşit hacimdeki gazların mol sayısı eşittir.
  • Birleşik denklem: P1V1/T1 = P2V2/T2 (n sabit).

✘ Sık yapılan hata

  • Eşit hacimli gazların kütlelerinin de eşit olduğunu sanmak.
  • Sabit hacimde 27 °C'den 327 °C'ye ısıtınca basıncın 12 kat arttığını sanmak (2 kat artar).
  • Sabit olan niceliği denklemden silmeyi unutmak.
Akılda kalsın: Önce sabit olanı sil, sonra kalanlara bak. T ve n büyüdükçe P ya da V büyür (doğru orantı); P ile V ise birbirini dengeler (ters orantı). Avogadro'da eşit olan tanecik sayısıdır, kütle değil.
Sınavda

Nasıl sorulurBirden çok nicelik aynı anda değiştirilir (sıcaklık artar, kaba gaz eklenir, hacim küçülür) ve son basınç ya da hacim sorulur. “Aynı koşulda eşit hacimli X ve Y gazları için hangisi kesinlikle eşittir?” kalıbıyla Avogadro yoklanır.

TuzakEşit hacimli gazların kütlelerinin de eşit olduğunu sanmaktır; eşit olan mol (tanecik) sayısıdır, kütle mol kütlesine bağlıdır.

⇄Bilgi eşleştirme yasa ve sabit tutulanlar

?Soru çöz

Hacmi sabit çelik bir kapta 27 °C'de 1,5 atm basınç yapan bir gaz vardır. Kaba aynı gazdan eklenerek mol sayısı 2 katına çıkarılıyor ve sıcaklık 127 °C'ye yükseltiliyor. Kaptaki son basınç kaç atm olur?

✓ C. V sabit: P₂ = P₁ · (n₂/n₁) · (T₂/T₁) = 1,5 · 2 · 400/300 = 4 atm. A sıcaklık oranını ters (300/400) almaktan; B yalnız mol artışını hesaba katıp ısınmayı unutmaktan; D sıcaklıkları kelvine çevirmeden 127/27 ile oranlamaktan çıkar.
HESAP · GAZLAR

İdeal gaz denklemi PV = nRT: dört niceliği bağlayan tek eşitlik

MEB 11. sınıf · Gazlar · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKütle, mol, tanecik sayısı ve gaz hacmi arasındaki mol hesapları nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Mol kavramı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mol hesaplarında bir nicelikten ötekine her zaman mol üzerinden geçilir: kütle mol kütlesine, tanecik sayısı Avogadro sayısına, normal şartlardaki gaz hacmi 22,4 L'ye bölünerek mole çevrilir; mol bunların tersiyle çarpılarak geri çevrilir. Atom sayısı için molekülün mol sayısı formüldeki atom sayısıyla çarpılır. Birim analizi hangi değerle çarpılıp bölüneceğini gösterir.

Mol hesapları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İdeal gaz denklemi PV = nRT nasıl kullanılır, R sabiti kaçtır?

Kısa cevap: İdeal gaz denklemi PV = nRT'dir; Boyle, Charles ve Avogadro yasalarının birleşmesinden türetilir. P atm, V litre, T kelvin alınırsa R = 0,082 L·atm/(mol·K) = 22,4/273 olur. Normal şartlarda (0 °C, 1 atm) 1 mol ideal gaz 22,4 L hacim kaplar. Denklemden mol kütlesi ve yoğunluk da bulunur: PM = dRT.

Hava gözlem balonunu dolduran bir meteoroloji görevlisi, kaç gram helyum gerektiğini tek bir denklemle hesaplar.

Denklem nereden geliyor?

Üç yasayı yan yana koyalım: Boyle'a göre V, 1/P ile; Charles'a göre T ile; Avogadro'ya göre n ile doğru orantılıdır. Üçü birlikte V ∝ nT/P demektir. Orantıyı eşitliğe çeviren sabite ideal gaz sabiti (R) denir; eşitlik düzenlenince PV = nRT çıkar. R'nin sayısal değeri birimlere bağlıdır. Normal şartlarda 1 mol gaz 22,4 L kapladığı için R = (1 atm · 22,4 L)/(1 mol · 273 K) = 22,4/273 ≈ 0,082 L·atm/(mol·K) olur.

P·V = n·R·T R = 22,4273 ≈ 0,082 L·atm/(mol·K) P·M = d·R·TP: atm · V: L · n: mol · T: K · M: g/mol · d: g/L

Normal şartlar ve yoğunluk

Mol kavramı sayfasında gördük: normal şartlarda (NŞ: 0 °C, 1 atm) 1 mol gaz 22,4 L hacim kaplar. Bu değer yalnız NŞ'ye özgüdür; 25 °C ve 1 atm'de 1 mol gaz yaklaşık 24,5 L kaplar. Soru başka bir koşul veriyorsa 22,4 kullanılmaz, PV = nRT kullanılır. n yerine m/M yazılırsa PV = (m/M)RT olur; iki yan V'ye bölünür, m/V yerine yoğunluk (d) yazılırsa PM = dRT çıkar. Yoğunluk basınç ve mol kütlesiyle doğru, mutlak sıcaklıkla ters orantılıdır; aynı koşulda ağır gazın yoğunluğu büyüktür.

1 mol ideal gazın hacmi: V = RT/P (R = 22,4/273)
KoşulT (K)P (atm)1 mol gazın hacmi (L)
0 °C, 1 atm (NŞ)273122,4
25 °C, 1 atm (oda)2981≈ 24,5
273 °C, 1 atm546144,8
0 °C, 2 atm273211,2
273 °C, 2 atm546222,4

Son satır NŞ ile aynı hacmi verir: mutlak sıcaklık ve basınç aynı oranda artınca 1 mol gazın hacmi, dolayısıyla yoğunluğu değişmez. 22,4'ü koşula değil T/P oranına bakarak kullan.

Birim analizi

2 atm basınçta ve 127 °C'de 8,2 L hacim kaplayan gaz kaç moldür?

n = 2 atm · 8,2 L0,082 L·atm/(mol·K) · 400 K = 0,5 molatm, L ve K sadeleşir; paydadaki “1/mol” paya mol olarak çıkar.
  1. Sıcaklığı kelvine çevir: 127 + 273 = 400 K.
  2. n = PV/(RT) = 16,4/32,8.

Cevap: 0,5 mol

Çözümlü örnek

27 °C ve 1,64 atm'de 3 L hacim kaplayan bir gazın kütlesi 5,6 g'dır. Bu gaz N₂, O₂, CO₂ ve CH₄'ten hangisi olabilir? (H: 1, C: 12, N: 14, O: 16 g/mol)

  1. n = 1,64 · 30,082 · 300 = 4,9224,6 = 0,2 mol
  2. M = m/n = 5,6/0,2 = 28 g/mol
  3. N₂ = 28, O₂ = 32, CO₂ = 44, CH₄ = 16 g/mol; 28 yalnız N₂'ye uyar.

Cevap: N₂

✔ Doğru

  • PV = nRT; P atm, V L, T K ise R = 0,082.
  • 22,4 L/mol yalnız NŞ (0 °C, 1 atm) içindir.
  • Yoğunluk ve mol kütlesi için PM = dRT.

✘ Sık yapılan hata

  • 25 °C ve 1 atm'de de 1 mol gazı 22,4 L almak.
  • Yoğunluğun yalnız basınca bağlı olduğunu sanmak.
  • Hacmi mL olarak yerine koymak (L'ye çevrilmeli).
Akılda kalsın: 22,4 yalnız NŞ'nin sayısıdır; başka koşulda R = 0,082 ile çalış. Yoğunluk sorusunda n yerine m/M yaz: PM = dRT. Basınç ile mutlak sıcaklık aynı oranda artarsa yoğunluk değişmez.
Sınavda

Nasıl sorulurKoşul (P, T) ile kütle ya da hacim verilir; mol sayısı, mol kütlesi ya da yoğunluk istenir. Bazen bulunan mol kütlesinden gazın formülü seçtirilir.

TuzakNŞ dışındaki bir koşulda da 22,4 L kullanmaktır. İkinci tuzak, yoğunluğun yalnız basınca bağlı olduğunu sanmaktır; basınç ve mutlak sıcaklık birlikte değişiyorsa ikisi de hesaba girer.

▭Sen çöz PV = nRT

0,4 mol gaz 27 °C'de ve 2,46 atm basınçta L hacim kaplar. Normal şartlarda 3,36 L hacim kaplayan CH₄ moldür.

40,159,840,07522,4

?Soru çöz

0 °C ve 1 atm'de yoğunluğu 1,25 g/L olan bir gaz 273 °C'ye ısıtılıyor ve basıncı 2 atm'ye çıkarılıyor. Gazın yeni yoğunluğu kaç g/L olur?

✓ D. d = PM/RT; P 2 katına, T de 273 K'den 546 K'ye yani 2 katına çıktığı için oran değişmez, d = 1,25 g/L. A yalnız sıcaklık artışını, B yalnız basınç artışını hesaba katmaktan; C sıcaklığın da yoğunluğu artırdığını sanmaktan (iki değişimi de çarpan saymak) çıkar.
MODEL · GAZLAR

Kinetik teori ve Graham yasası: hafif gaz neden daha hızlı yayılır?

MEB 11. sınıf · Gazlar · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGaz basıncı hangi birimlerle ölçülür, 1 atm kaç mmHg'dir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir gaz dört nicelikle betimlenir: basınç (P), hacim (V), sıcaklık (T) ve mol sayısı (n). Basınç atm, mmHg ya da torr ile verilir; 1 atm = 76 cmHg = 760 mmHg = 760 torr. Hacim litre ya da m³ ile ölçülür, 1 m³ = 1000 L. Gaz hesaplarında sıcaklık daima kelvine çevrilir: T = t + 273.

Gazların özellikleri ve birimler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gazlarda kinetik teorinin varsayımları nelerdir, Graham difüzyon yasası nasıl uygulanır?

Kısa cevap: Kinetik teoriye göre gaz tanecikleri sürekli ve rastgele hareket eder, aralarında çekim yoktur, kendi hacimleri kabın hacmi yanında ihmal edilir ve çarpışmaları esnektir. Ortalama kinetik enerji yalnız mutlak sıcaklığa bağlıdır. Bu yüzden aynı sıcaklıkta hafif gaz daha hızlıdır: Graham yasasına göre v₁/v₂ = √(M₂/M₁).

Mutfakta açılan bir parfümün kokusu birkaç saniyede salona ulaşır; oysa koku molekülleri hava taneciklerine çarpa çarpa, zikzak çizerek ilerler.

Kinetik teorinin varsayımları

  • Gaz tanecikleri sürekli, rastgele ve doğrusal hareket eder; yönlerini yalnız çarpışınca değiştirir.
  • Taneciklerin kendi hacmi, kabın hacmi yanında ihmal edilir; gazın büyük kısmı boşluktur.
  • Tanecikler arasında çekim ya da itme kuvveti yoktur.
  • Çarpışmalar esnektir: toplam kinetik enerji korunur.
  • Ortalama kinetik enerji yalnız mutlak sıcaklığa bağlıdır; aynı sıcaklıkta bütün gazların ortalama kinetik enerjisi eşittir.

Bu varsayımlar gaz yasalarını açıklar: basınç çarpmalardan doğar (Boyle), sıcaklık artınca tanecikler hızlanır (Charles, Gay-Lussac), tanecikler birbirini etkilemediği için gazın cinsi önemsizdir (Avogadro). Bütün varsayımlara uyan gaza ideal gaz denir; gerçek gazlar bunlara yalnız yaklaşık uyar.

Graham yasası: hız, mol kütlesinin kareköküyle ters orantılı

Kinetik enerji ½mv² olduğuna göre, aynı sıcaklıkta iki gazın enerjisinin eşit olması kütlesi büyük olanın daha yavaş olması demektir: m₁v₁² = m₂v₂². Buradan hız oranı mol kütlelerinin kareköküyle ters orantılı çıkar. Bir gazın başka bir gaz içinde yayılmasına difüzyon, küçük bir delikten sızarak dışarı çıkmasına efüzyon denir; ikisi de aynı yasaya uyar. Aynı miktar gazın aynı yolu alma süresi hızla ters, yani √M ile doğru orantılıdır.

v1v2 = M2M1 t1t2 = M1M2Aynı sıcaklıkta geçerlidir; t, aynı miktar gazın aynı yolu ya da aynı deliği geçme süresidir.
NH₃ ile HCl karşılaştığı yerde katı amonyum klorür oluşturur: NH3(g) + HCl(g) → NH4Cl(k). Hız oranı √(36,5/17) ≈ 1,47 olduğu için yolun yaklaşık %59'unu NH₃ alır.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Aynı sıcaklıkta He'nin (4 g/mol) ortalama hızı CH₄'ün (16 g/mol) ortalama hızının kaç katıdır? İki gazın ortalama kinetik enerjileri nasıl karşılaştırılır?

  1. vHe/vCH₄ = √(16/4) = √4 = 2
  2. Sıcaklık aynı olduğu için ortalama kinetik enerjiler eşittir; He hafif olduğu için daha hızlıdır.

Cevap: 2 kat; kinetik enerjiler eşit

Çözümlü örnek

Aynı koşulda eşit sayıda molekül içeren X gazı ile CH₄ aynı delikten sızdırılıyor. X'in tamamen sızma süresi 20 s, CH₄'ünki 10 s'dir. X'in mol kütlesi kaçtır, X gazı SO₂ olabilir mi? (H: 1, C: 12, O: 16, S: 32 g/mol)

  1. Süre √M ile doğru orantılı: tX/tCH₄ = √(MX/16).
  2. 20/10 = 2 = √(MX/16), iki yanın karesi: MX/16 = 4.
  3. MX = 64 g/mol; SO₂ = 32 + 2 · 16 = 64 g/mol.

Cevap: 64 g/mol; X, SO₂ olabilir

✔ Doğru

  • Aynı sıcaklıkta bütün gazların ortalama kinetik enerjisi eşittir.
  • Graham: hız, √M ile ters orantılı; M 4 katsa hız yarı.
  • Hız yarıya inerse aynı yolu alma süresi 2 katına çıkar.

✘ Sık yapılan hata

  • Aynı sıcaklıkta ağır gazın kinetik enerjisini büyük sanmak.
  • Karekökü unutup hızı mol kütlesiyle doğrudan oranlamak.
  • Hız ile süreyi aynı yönde oranlamak.
Akılda kalsın: Sıcaklık aynıysa kinetik enerji aynıdır; ağır olan yavaş gider. Graham'da daima karekök vardır: mol kütlesi 4 kat ise hız yarıya iner, süre 2 katına çıkar.
Sınavda

Nasıl sorulurBorunun iki ucundan gönderilen gazların nerede karşılaştığı, iki gazın sızma süreleri ya da hız oranından mol kütlesi sorulur.

TuzakAynı sıcaklıkta ağır gazın kinetik enerjisinin de büyük olduğunu sanmaktır; ortalama kinetik enerji yalnız sıcaklığa bağlıdır, ağır gazın yalnız hızı küçüktür. İkinci tuzak, karekökü unutup hızı mol kütlesiyle doğrudan oranlamaktır.

⇄Bilgi eşleştirme olay ve açıklama

?Soru çöz

50 cm uzunluğundaki bir cam borunun bir ucundan H₂, öbür ucundan X gazı aynı anda gönderiliyor. Gazlar H₂'nin girdiği uçtan 40 cm uzakta karşılaşıyor. X'in mol kütlesi kaç g/mol'dür? (H: 1 g/mol)

✓ B. Aynı sürede H₂ 40 cm, X 10 cm yol alır; v(H₂)/v(X) = 4 = √(M_X/2), M_X = 16 · 2 = 32. A karekökü unutup 4 · 2 almaktan; C oranın karesini H₂'nin mol kütlesiyle çarpmayı unutmaktan; D X'in yolu yerine borunun toplam uzunluğunu (50/10) kullanmaktan çıkar.
HESAP · GAZ KARIŞIMLARI

Gaz karışımları: Dalton'un kısmi basınçlar yasası ve su üzerinde toplanan gaz

MEB 11. sınıf · Gazlar · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKütlece yüzde, hacimce yüzde ve ppm derişimi nedir, nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Karışımlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Derişim, çözeltideki çözünen miktarını belirtir. Çözüneni çok olan çözelti derişik, az olan seyreltiktir. Kütlece yüzde, 100 g çözeltideki çözünenin gram cinsinden kütlesidir; hacimce yüzde, 100 mL çözeltideki çözünenin mililitre cinsinden hacmidir. Çok seyreltik çözeltilerde ppm (milyonda bir) kullanılır: 1 kg çözeltideki çözünenin miligram cinsinden kütlesi.

Derişim: yüzde ve ppm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kısmi basınç nedir, Dalton yasası ve su üzerinde toplanan gaz hesabı nasıl yapılır?

Kısa cevap: Bir gaz karışımında her gaz, kapta tek başına bulunsaydı yapacağı basıncı yapar; buna kısmi basınç denir. Dalton yasasına göre toplam basınç kısmi basınçların toplamıdır. Her gazın kısmi basıncı mol kesriyle orantılıdır: P₁ = X₁ · P(toplam). Su üzerinde toplanan gazda, suyun buhar basıncı toplam basınçtan çıkarılarak gazın kendi basıncı bulunur.

Derin dalış tüplerine saf hava yerine oksijen oranı ayarlanmış karışımlar doldurulur; derinde oksijenin kısmi basıncı fazla yükselirse vücudu zehirler.

Kinetik teoriye göre gaz tanecikleri arasında etkileşim yoktur. Öyleyse bir kaptaki He tanecikleri, yanlarında Ne tanecikleri olup olmadığını “bilmez”; çeperlere kapta yalnızmış gibi çarpar. Her gazın bu katkısına kısmi basınç denir, toplam basınç bu katkıların toplamıdır. Kısmi basınç mol sayısıyla orantılı olduğundan, bir gazın toplamdaki payı mol kesri ile bulunur.

Ptoplam = P1 + P2 + … X1 = n1ntoplam P1 = X1 · PtoplamKarışımın tamamı için de PV = nRT geçerlidir; n yerine toplam mol yazılır.

Havada mol kesri yaklaşık 0,78 olan azotun deniz seviyesindeki kısmi basıncı yaklaşık 0,78 atm, oksijeninki yaklaşık 0,21 atm'dir. Yükseklere çıkıldıkça hava basıncı azalır; oksijenin havadaki oranı aynı kalsa da kısmi basıncı düştüğü için nefes almak zorlaşır.

Karışımdaki her gaz toplam basıncın mol kesri kadar payını alır. Su üzerinde toplanan gazın payı, su buharının payı düşülünce kalandır.Görsel: Sınav Defteri

Su üzerinde toplanan gaz

Suda az çözünen gazlar (H₂, O₂, N₂) laboratuvarda su dolu, ters çevrilmiş bir kapta toplanır. Toplanan gaz saf değildir; su yüzeyinden buharlaşan su buharıyla karışıktır. Maddenin hâlleri sayfasında gördük: denge buhar basıncı yalnız sıcaklığa bağlıdır, kabın hacmine bağlı değildir. Kabın içindeki ve dışındaki su seviyeleri eşitlenince toplam basınç açık hava basıncına eşit olur; gazın kendi basıncı, o sıcaklıktaki su buharı basıncı çıkarılarak bulunur.

Pgaz = Ptoplam − Psu buharıSu buharı basıncı yalnız sıcaklığa bağlıdır ve soruda verilir.
Çözümlü örnek

Bir kapta 0,2 mol He ve 0,6 mol Ne vardır; toplam basınç 2 atm'dir. Her gazın kısmi basıncı kaç atm'dir?

  1. Toplam mol: 0,2 + 0,6 = 0,8 mol.
  2. XHe = 0,2/0,8 = 0,25, XNe = 0,75.
  3. PHe = 0,25 · 2 = 0,5 atm, PNe = 0,75 · 2 = 1,5 atm; toplamları 2 atm.

Cevap: He 0,5 atm, Ne 1,5 atm

Çözümlü örnek

Çinkonun hidroklorik asitle tepkimesinden çıkan H₂ gazı 27 °C'de su üzerinde toplanıyor. Su seviyeleri eşitlendiğinde toplam basınç 787 mmHg, gazın hacmi 246 mL'dir. 27 °C'de suyun buhar basıncı 27 mmHg olduğuna göre kaç mol H₂ toplanmıştır?

  1. PH₂ = 787 − 27 = 760 mmHg = 1 atm
  2. V = 246 mL = 0,246 L; T = 300 K.
  3. n = 1 · 0,2460,082 · 300 = 0,24624,6 = 0,01 mol

Cevap: 0,01 mol H₂

✔ Doğru

  • Toplam basınç kısmi basınçların toplamıdır.
  • Kısmi basınç = mol kesri × toplam basınç.
  • Su üzerinde toplanan gaz: Pgaz = Ptoplam − Psu buharı.

✘ Sık yapılan hata

  • Su üzerinde toplanan gazda toplam basıncı gazın kendi basıncı sanmak.
  • Kısmi basınçları kütle oranıyla bölüştürmek.
  • Kap hacmi değişince su buharı basıncının da değiştiğini sanmak.
Akılda kalsın: Karışımda her gaz “kapta yalnızmış gibi” davranır. Kısmi basınç = mol kesri × toplam basınç. Su üzerinde toplanan gazda önce su buharının payını çıkar, sonra PV = nRT'ye geç.
Sınavda

Nasıl sorulurİki kap bir muslukla bağlanır; musluk açılınca her gazın kısmi basıncı ve toplam basınç sorulur. Her gaza ayrı ayrı Boyle uygula (V₂ toplam hacim), sonra topla. Su üzerinde toplanan gazın molü de sık istenir.

TuzakSu üzerinde toplanan gazda toplam basıncı gazın kendi basıncı sanmaktır. İkinci tuzak, kısmi basınçları kütle oranıyla bölüştürmektir; oran mol üzerinden kurulur.

▭Sen çöz kısmi basınç

Bir kapta 4 g He ile 16 g O₂ karışımı vardır ve toplam basınç 3 atm'dir (He: 4, O: 16 g/mol). He'nin kısmi basıncı atm, O₂'nin kısmi basıncı atm'dir.

210,62,41,5

?Soru çöz

Sabit sıcaklıkta 2 L'lik kapta 3 atm basınçta He, 4 L'lik kapta 1,5 atm basınçta Ne bulunuyor. Kaplar arasındaki musluk açılıp gazlar karıştığında toplam basınç kaç atm olur? (Bağlantı borusunun hacmi önemsizdir.)

✓ A. Her gaz 6 L'ye yayılır: P(He) = 3 · 2/6 = 1 atm, P(Ne) = 1,5 · 4/6 = 1 atm; toplam 2 atm. B tek bir gazın kısmi basıncını toplam sanmaktan; C hacimleri hesaba katmadan basınçların ortalamasını almaktan; D hacim büyümesini unutup iki basıncı doğrudan toplamaktan çıkar.
GRAFİK · FAZ DİYAGRAMI

Gerçek gazlar ve faz diyagramı: buhar ile gaz neden aynı şey değil?

MEB 11. sınıf · Gazlar · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDipol-dipol, iyon-dipol ve London kuvvetleri nedir, hangisi daha güçlüdür?Bağlantılı konudan (Kovalent bağ ve zayıf etkileşimler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Van der Waals kuvvetleri moleküller arasındaki zayıf çekimlerdir. Polar moleküller arasında dipol-dipol, iyonlarla polar moleküller arasında iyon-dipol, iyon ya da dipolün apolar molekülde kutup oluşturmasıyla indüklenmiş dipol etkileşimleri ve bütün moleküller arasında London kuvvetleri görülür. Genel güç sırası iyon-dipol, dipol-dipol, London biçimindedir; London kuvveti molekül büyüdükçe artar.

Van der Waals kuvvetleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gerçek gazlar ideallikten ne zaman sapar, buhar ile gaz arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Gerçek gazlar yüksek basınç ve düşük sıcaklıkta ideallikten sapar, çünkü tanecikler birbirine yaklaşır; aralarındaki çekim ve kendi hacimleri önem kazanır. Kritik sıcaklığının altındaki gaza buhar denir; buhar yalnız basınç uygulanarak sıvılaştırılabilir. Kritik sıcaklığın üstündeki gaz ise ne kadar sıkıştırılırsa sıkıştırılsın sıvılaşmaz.

Klima, buzdolabı ve derin dondurucu aynı kurala dayanır: sıkıştırılmış bir gaz dar bir vanadan genleştiğinde soğur.

İdeal gazdan sapma

Kinetik teorinin iki varsayımı gerçekte tam doğru değildir: taneciklerin bir hacmi vardır ve aralarında çekim kuvvetleri bulunur. Düşük basınçta ve yüksek sıcaklıkta tanecikler birbirinden çok uzak ve çok hızlıdır; bu iki etki önemsizleşir, gaz ideale yaklaşır. Yüksek basınç ve düşük sıcaklıkta ise tanecikler sıkışır ve yavaşlar; çekim kuvvetleri ve tanecik hacmi hesabı bozar. Bu koşullar sürdükçe gaz sıvılaşır. Moleküller arası çekimi en küçük olan He ve H₂ ideale en yakın gazlardır; polar ve büyük moleküllü gazlar (NH₃, H₂O, SO₂) daha çok sapar. Kovalent bağ ve zayıf etkileşimler sayfasında gördüğümüz moleküller arası kuvvetler burada belirleyicidir.

Faz diyagramı, kritik sıcaklık, buhar

Faz diyagramı bir maddenin hangi basınç ve sıcaklıkta katı, sıvı ya da gaz olduğunu gösterir. Bölgeleri ayıran çizgiler üzerinde iki hâl dengededir; üç çizginin buluştuğu üçlü noktada üç hâl birlikte bulunur. Buharlaşma eğrisi kritik noktada biter: kritik sıcaklığın üstünde sıvı ile gaz ayırt edilemez ve madde basınçla sıvılaştırılamaz. Bu yüzden kritik sıcaklığın altındaki gaza buhar, üstündekine gaz denir. Oda sıcaklığında su buharı ve bütan buhardır; O₂, N₂ ve He gazdır.

İki diyagram ölçeksizdir (kavramsal). Farkı yaratan, üçlü noktanın 1 atm çizgisinin altında mı üstünde mi kaldığıdır.Görsel: Sınav Defteri

Suyun erime çizgisi sola yatıktır: basınç artınca buzun erime noktası düşer, çünkü buz sıvı sudan daha az yoğundur. CO₂'de çizgi sağa yatıktır. CO₂'nin üçlü nokta basıncı yaklaşık 5,1 atm olduğu için 1 atm'de sıvı CO₂ bulunmaz; kuru buz −78 °C'de doğrudan süblimleşir. Suyun üçlü noktası ise yaklaşık 0,006 atm ve 0,01 °C'dedir.

Buhar mı, gaz mı? (25 °C'de)
MaddeKritik sıcaklık25 °C'deYalnız basınçla sıvılaşır mı?
H₂O374 °Cbuharevet
NH₃132 °Cbuharevet
CO₂31 °Cbuharevet (yangın tüpündeki sıvı CO₂)
O₂−119 °Cgazhayır; önce kritik sıcaklığın altına soğutulmalı
N₂−147 °Cgazhayır

Joule-Thomson olayı: genleşen gaz soğur

Sıkıştırılmış gerçek bir gaz dar bir vanadan düşük basınçlı bölgeye genleşince tanecikler birbirinden uzaklaşır; aralarındaki çekimi yenmek için kendi kinetik enerjilerini harcar ve gaz soğur. Buna Joule-Thomson olayı denir. Buzdolabında kompresör soğutucu akışkanı sıkıştırır; ısınan akışkan dış serpantinde ısı vererek sıvılaşır. Genleşme vanasında basıncı düşer ve soğur; iç serpantinde buharlaşırken dolabın içinden ısı çeker. Deodorant sıkarken kutunun soğuması ve havanın sıvılaştırılması da aynı olaya dayanır.

Çözümlü örnek

Aynı gazın I. 0,5 atm ve 500 K, II. 50 atm ve 500 K, III. 0,5 atm ve 150 K koşullarından hangisinde ideal gaz davranışına en çok yaklaşılır?

  1. İdealliğe yaklaştıran düşük basınç ve yüksek sıcaklıktır.
  2. II'de basınç yüksek: tanecikler birbirine yakın, hacimleri önem kazanır.
  3. III'te sıcaklık düşük: tanecikler yavaş, çekim kuvvetleri etkili.

Cevap: I

Çözümlü örnek

Kritik sıcaklığı 31 °C, üçlü nokta basıncı yaklaşık 5,1 atm olan CO₂ için: a) 20 °C'de bir tüpte sıkıştırılırsa ne olur? b) 40 °C'de sıkıştırılırsa ne olur? c) 1 atm'de −100 °C'deki kuru buz ısıtılırsa hangi hâl değişimi görülür?

  1. 20 °C, 31 °C'nin altında: CO₂ buhardır, yeterli basınçla sıvılaşır (yangın söndürme tüplerindeki sıvı CO₂ budur).
  2. 40 °C, kritik sıcaklığın üstünde: CO₂ gazdır, basınç ne olursa olsun sıvılaşmaz.
  3. 1 atm, üçlü nokta basıncının altında kaldığı için sıvı bölgesinden geçilmez: −78 °C'de katı doğrudan gaza dönüşür.

Cevap: a) sıvılaşır, b) sıvılaşmaz, c) süblimleşme

✔ Doğru

  • Kritik sıcaklığın altında “buhar”, üstünde “gaz” denir.
  • Yüksek basınç ve düşük sıcaklıkta gaz idealden sapar.
  • Kritik sıcaklığı oda sıcaklığından yüksek NH3 yalnız basınçla sıvılaşır.

✘ Sık yapılan hata

  • Buhar ile gazı eş anlamlı saymak.
  • İdeallikten sapmanın düşük basınçta arttığını sanmak.
  • Kritik sıcaklığı −82 °C olan CH4'ü oda sıcaklığında yalnız basınçla sıvılaştırmaya çalışmak.
Akılda kalsın: Yüksek basınç ve düşük sıcaklık, gazı “gerçekleştirir” (ideallikten saptırır). Kritik sıcaklığın altı buhar, üstü gaz. Buzdolabının döngüsü: sıkıştır, ısı ver, sıvılaştır; genleştir, soğut, ısı çek.
Sınavda

Nasıl sorulurFaz diyagramı verilir; belli bir basınçta ısıtılan maddenin hangi hâllerden geçtiği, üçlü ve kritik noktanın anlamı sorulur. Kritik sıcaklıklar tablosuyla hangi maddenin oda sıcaklığında buhar olduğu da sorulur.

Tuzak“buhar” ile “gaz”ı eş anlamlı saymaktır; fark kritik sıcaklıktır. İkinci tuzak, ideallikten sapmanın düşük basınçta arttığını sanmaktır; sapma yüksek basınçta ve düşük sıcaklıkta artar.

↕Sıralama buzdolabının soğutma döngüsü

  1. Genleşme vanasında basıncı düşer ve soğur
  2. Kompresörde sıkıştırılır ve ısınır
  3. İç serpantinde buharlaşırken dolabın içinden ısı çeker
  4. Dış serpantinde çevreye ısı verip sıvılaşır

?Soru çöz

Kritik sıcaklıkları NH₃ için 132 °C, CO₂ için 31 °C, CH₄ için −82 °C ve O₂ için −119 °C'dir. 25 °C'de bu maddelerden hangileri yalnız basınç uygulanarak sıvılaştırılabilir?

✓ D. 25 °C, NH₃ (132 °C) ve CO₂'nin (31 °C) kritik sıcaklığının altındadır; ikisi de buhardır ve basınçla sıvılaşır. A, 25 °C'nin CO₂'nin kritik sıcaklığının da altında kaldığını gözden kaçırır; B kritik sıcaklığı düşük olanın kolay sıvılaştığını sanmaktan; C CH₄'ün kritik sıcaklığının 25 °C'nin altında olduğunu unutmaktan çıkar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki yarıçap karşılaştırmalarından hangisi yanlıştır?

✓ B. Na elektron verince dış katmanı boşalır, kalan elektronlar daha güçlü çekilir; Na+ atomundan küçüktür. A anyon atomundan büyüktür, doğru; C izoelektronik türlerde protonu az olan F− büyüktür, doğru; D bağsız atomlar arası uzaklık daha büyüktür, doğru.Kaynak: Periyodik özellikler · Yarıçap türleri, atom ve iyon

?Soru 2

Dünya'daki suyun yaklaşık %2,5'i tatlı sudur; tatlı suyun da yaklaşık %1'i göl, akarsu, toprak nemi ve atmosferde bulunur. Buna göre Dünya'daki her 1 000 000 L suyun yaklaşık kaç litresi bu kolay ulaşılan kaynaklardadır?

✓ C. Önce tatlı su: 1 000 000 · 0,025 = 25 000 L; bunun %1'i: 25 000 · 0,01 = 250 L. Bütün suyun yalnız on binde 2,5'i kolayca kullanılabilir; tasarrufun önemi buradan gelir. A tatlı suyun tamamı kolay ulaşılır sanılmış, %1 uygulanmamış; B %2,5 atlanmış, %1 doğrudan bütün suya uygulanmış; D iki yüzde art arda uygulanacağına toplanmış (%2,5 + %1 = %3,5).Kaynak: Kimya her yerde · Su ve hayat

?Soru 3

Polimerlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Plastiklerin çoğu doğada yüzlerce yıl bozunmadan kalır, parçalanarak mikroplastiğe dönüşür; dayanıklılığın doğadaki sonucu gözden kaçırılmıştır. A polimerleşmenin tanımıdır; B kauçuk ağacının özsuyundan gelen doğal polimerdir; D polistirenin bilinen kullanımlarıdır.Kaynak: Kimya her yerde · Polimerler ve geri dönüşüm

?Soru 4

24Cr atomunun temel hâl elektron diziliminde kaç tane yarı dolu orbital vardır?

✓ B. Cr istisnadır: [Ar] 4s1 3d5 (yarı dolu d5 ve s1 daha kararlı). Hund kuralıyla beş 3d orbitalinin her birinde birer elektron, 4s'de bir elektron: 5 + 1 = 6 yarı dolu orbital. A kurala göre [Ar] 4s2 3d4 yazılmış (dört yarı dolu d, 4s dolu); C istisna doğru ama 4s1 sayılmamış; D Hund kuralı unutulmuş, 3d5 elektronları ikişer yerleştirilmiş (iki çift + bir tek) ve 4s1 eklenmiş.Kaynak: Modern atom teorisi · Aufbau, Pauli, Hund

?Soru 5

Aşağıdaki kirletici–etki eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. CO2 sera etkisini artırarak küresel ısınmaya katkı yapar; ozon tabakasını incelten maddeler başka gazlardır (ör. bazı soğutucu gazlar). Sera etkisi ile ozon incelmesi karıştırılmıştır. A, B ve C doğru eşleştirmelerdir.Kaynak: Kimya her yerde · Hava, su ve toprak kirleticileri

?Soru 6

Elektron dizilimi 1s2 2s2 2p6 3s2 3p6 4s2 3d10 4p3 olan element için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Dizilim 4p ile bitiyor: p bloku; en büyük n = 4; dış katmanda 4s2 4p3 → 5 elektron → 5A. A yalnız p elektronları sayılmış, 4s unutulmuş; B periyot 3d'nin n'sinden okunmuş; D dolu 3d10 son alt düzey sanılmış, blok yanlış seçilmiş.Kaynak: Modern atom teorisi · Dizilimden blok, grup, periyot

?Soru 7

Çok elektronlu bir atomda aşağıdaki alt düzeylerden hangisinin enerjisi en yüksektir?

✓ D. n + ℓ: 4p ve 3d 5, 4s ve 3p 4; 5'ler arasında n'si büyük olan 4p en yüksek enerjilidir. C n + ℓ eşitliğinde n'si küçük olanın önce dolduğu unutulmuş; A n'si en büyük olduğu için en yüksek sanılmış, oysa 4s, 3d'den önce dolar; B en düşük enerjilidir.Kaynak: Modern atom teorisi · Orbitallerin enerji sırası

?Soru 8

Aşağıdaki türlerde belirtilen atomun yükseltgenme basamaklarından hangisi yanlış verilmiştir?

✓ D. HClO4'te +1 + Cl + 4(−2) = 0 → Cl = +7; +5, HClO3'teki değerdir, oksijen sayısı yanlış okunmuş. A +1 + Mn − 8 = 0 → +7, doğru; B N + 3 = 0 → −3, doğru; C S − 8 = −2 → +6, doğru (iyon yüküne eşitlendi).Kaynak: Periyodik özellikler · Yükseltgenme basamakları

?Soru 9

3. periyot elementlerinin oksitleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Al2O3 amfoterdir; hem asitlerle hem kuvvetli bazlarla tepkimeye girer. Yalnız bazik oksit gibi düşünülmüş. A metal oksidi suyla NaOH verir; B ametal oksidi suyla H2SO4 verir; D metalik özellik azaldıkça asitlik artar: üçü doğrudur.Kaynak: Periyodik özellikler · Oksit ve hidroksitlerin asitliği

?Soru 10

Aşağıdaki birinci iyonlaşma enerjisi karşılaştırmalarından hangisi doğrudur?

✓ D. N'nin yarı dolu 2p3 düzeni, O'nun eşleşmiş elektron içeren 2p4'ünden kararlıdır. A ve B genel “soldan sağa artar” kuralı istisnalara körü körüne uygulanmış; C aynı grupta aşağı inildikçe İE azalır, Li > Na'dır.Kaynak: Periyodik özellikler · Periyodik eğilimlerin nedenleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Kimya soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →