Yarıçap türleri: atomun sınırı nerede biter?
MEB 11. sınıf · Modern atom teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAtom yarıçapı, iyonlaşma enerjisi ve elektronegatiflik periyodik sistemde nasıl değişir?Bağlantılı konudan (Atom ve periyodik sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Aynı periyotta soldan sağa proton sayısı artar ve çekirdek dış elektronları daha güçlü çeker: atom yarıçapı küçülür, iyonlaşma enerjisi, elektron ilgisi ve elektronegatiflik genel olarak artar, metalik özellik azalır. Aynı grupta yukarıdan aşağı katman sayısı arttığı için yarıçap büyür; iyonlaşma enerjisi ve elektronegatiflik azalır, metalik özellik artar.
✎Konu anlatımı
Kovalent, van der Waals ve iyonik yarıçap nedir, atom ile iyonunun yarıçapı nasıl karşılaştırılır?
Kısa cevap: Elektron bulutunun keskin bir sınırı olmadığı için yarıçap ölçülen uzaklıklardan tanımlanır. Kovalent yarıçap bağlı iki aynı atomun çekirdekleri arası uzaklığın yarısı, van der Waals yarıçapı bağsız değen iki atomunkinin yarısıdır ve daha büyüktür. İyonik yarıçap kristaldeki iyonun yarıçapıdır. Katyon atomundan küçük, anyon atomundan büyüktür; izoelektronik türlerde proton sayısı arttıkça yarıçap küçülür.Bir pamuk topunun nerede bittiğini söylemek zordur; elektron bulutu da gittikçe seyrelir ama hiçbir yerde birden bitmez.
Atom ve periyodik sistem sayfasında atom yarıçapının periyodik sistemde nasıl değiştiğini gördük. Orbital bir olasılık bölgesi olduğu için atomun “kenarı” yoktur; bu yüzden yarıçap, iki çekirdek arasındaki ölçülebilir uzaklıktan tanımlanır. Hangi uzaklığın ölçüldüğüne göre üç yarıçap türü vardır.
Atomdan iyona: büyür mü, küçülür mü?
Bir atom elektron verince geride kalan elektronlar aynı sayıda protonca daha güçlü çekilir; çoğu zaman en dış katman da tamamen boşalır. Bu yüzden katyon, atomundan küçüktür (Na+ < Na). Atom elektron alınca elektronlar arası itme artar, çekirdeğin elektron başına çekimi azalır; anyon, atomundan büyüktür (Cl− > Cl). Aynı elementin iyonlarında yük arttıkça yarıçap küçülür: Fe > Fe2+ > Fe3+.
17Cl, 17Cl−, 19K+ ve 20Ca2+ türlerinden hangileri izoelektroniktir? Bunları yarıçapa göre sırala; Cl ile Cl−'yi karşılaştır.
- Elektron sayıları: Cl 17, Cl− 18, K+ 18, Ca2+ 18 → izoelektronik olanlar Cl−, K+, Ca2+.
- Proton sayısı 17, 19, 20 diye arttıkça aynı 18 elektron daha güçlü çekilir: Cl− > K+ > Ca2+.
- Anyon atomundan büyüktür: Cl− > Cl.
Cevap: Cl⁻, K⁺, Ca²⁺ izoelektronik; Cl⁻ > K⁺ > Ca²⁺; Cl⁻ > Cl
I2 molekülünde iki I çekirdeği arası uzaklık 266 pm, katı iyotta komşu moleküllerin birbirine değen iki I atomu arası uzaklık yaklaşık 430 pm'dir. İyodun kovalent ve van der Waals yarıçaplarını bul.
- Kovalent yarıçap: bağlı iki atom arası uzaklığın yarısı → 266 ÷ 2 = 133 pm.
- Van der Waals yarıçapı: bağsız değen atomlar arası uzaklığın yarısı → 430 ÷ 2 = 215 pm.
Cevap: 133 pm ve 215 pm (van der Waals daha büyük)
✔ Doğru
- Anyon atomundan büyük, katyon atomundan küçüktür: Cl− > Cl, Na+ < Na.
- İzoelektronik türlerde proton arttıkça yarıçap küçülür: O2− > F− > Na+ > Mg2+.
- Kovalent yarıçap, van der Waals yarıçapından küçüktür.
✘ Sık yapılan hata
- İzoelektronik türlerin yarıçapını eşit sanmak.
- Katyon oluşurken yarıçapın büyüdüğünü sanmak.
- Van der Waals yarıçapını kovalent yarıçaptan küçük sanmak.
Nasıl sorulurAtom ve iyonlarının yarıçapları ya da izoelektronik bir dizinin sıralaması sorulur.
Tuzakİzoelektronik türlerin aynı yarıçaplı olduğunu sanmaktır; elektron sayısı aynıdır ama proton sayısı farklıdır. İkinci tuzak, katyon oluşurken yarıçapın büyüdüğünü düşünmektir.
↕Sıralama yarıçap: büyükten küçüğe
- Mg2+
- O2−
- Al3+
- Na+
- F−
?Soru çöz
Aşağıdaki yarıçap karşılaştırmalarından hangisi yanlıştır?