Periyodik özellikler: iyonlaşma enerjisi, bloklar, yükseltgenme basamakları

Periyodik özelliklerin neden öyle değiştiğini, ardışık iyonlaşma enerjisinden grup bulmayı, s, p, d ve f bloklarını ve yükseltgenme basamaklarını AYT düzeyinde anlatıyoruz.

6 durakAYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · YARIÇAP

Yarıçap türleri: atomun sınırı nerede biter?

MEB 11. sınıf · Modern atom teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtom yarıçapı, iyonlaşma enerjisi ve elektronegatiflik periyodik sistemde nasıl değişir?Bağlantılı konudan (Atom ve periyodik sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aynı periyotta soldan sağa proton sayısı artar ve çekirdek dış elektronları daha güçlü çeker: atom yarıçapı küçülür, iyonlaşma enerjisi, elektron ilgisi ve elektronegatiflik genel olarak artar, metalik özellik azalır. Aynı grupta yukarıdan aşağı katman sayısı arttığı için yarıçap büyür; iyonlaşma enerjisi ve elektronegatiflik azalır, metalik özellik artar.

Periyodik özellikler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kovalent, van der Waals ve iyonik yarıçap nedir, atom ile iyonunun yarıçapı nasıl karşılaştırılır?

Kısa cevap: Elektron bulutunun keskin bir sınırı olmadığı için yarıçap ölçülen uzaklıklardan tanımlanır. Kovalent yarıçap bağlı iki aynı atomun çekirdekleri arası uzaklığın yarısı, van der Waals yarıçapı bağsız değen iki atomunkinin yarısıdır ve daha büyüktür. İyonik yarıçap kristaldeki iyonun yarıçapıdır. Katyon atomundan küçük, anyon atomundan büyüktür; izoelektronik türlerde proton sayısı arttıkça yarıçap küçülür.

Bir pamuk topunun nerede bittiğini söylemek zordur; elektron bulutu da gittikçe seyrelir ama hiçbir yerde birden bitmez.

Atom ve periyodik sistem sayfasında atom yarıçapının periyodik sistemde nasıl değiştiğini gördük. Orbital bir olasılık bölgesi olduğu için atomun “kenarı” yoktur; bu yüzden yarıçap, iki çekirdek arasındaki ölçülebilir uzaklıktan tanımlanır. Hangi uzaklığın ölçüldüğüne göre üç yarıçap türü vardır.

Aynı atom için van der Waals yarıçapı kovalent yarıçaptan büyüktür; bağ yapan atomların bulutları iç içe geçer.Görsel: Sınav Defteri

Atomdan iyona: büyür mü, küçülür mü?

Bir atom elektron verince geride kalan elektronlar aynı sayıda protonca daha güçlü çekilir; çoğu zaman en dış katman da tamamen boşalır. Bu yüzden katyon, atomundan küçüktür (Na+ < Na). Atom elektron alınca elektronlar arası itme artar, çekirdeğin elektron başına çekimi azalır; anyon, atomundan büyüktür (Cl− > Cl). Aynı elementin iyonlarında yük arttıkça yarıçap küçülür: Fe > Fe2+ > Fe3+.

anyon > nötr atom > katyon izoelektronik türlerde: proton ↑ → yarıçap ↓O²⁻ > F⁻ > Ne > Na⁺ > Mg²⁺ > Al³⁺ (hepsi 10 elektronlu)
Çözümlü örnek

17Cl, 17Cl−, 19K+ ve 20Ca2+ türlerinden hangileri izoelektroniktir? Bunları yarıçapa göre sırala; Cl ile Cl−'yi karşılaştır.

  1. Elektron sayıları: Cl 17, Cl− 18, K+ 18, Ca2+ 18 → izoelektronik olanlar Cl−, K+, Ca2+.
  2. Proton sayısı 17, 19, 20 diye arttıkça aynı 18 elektron daha güçlü çekilir: Cl− > K+ > Ca2+.
  3. Anyon atomundan büyüktür: Cl− > Cl.

Cevap: Cl⁻, K⁺, Ca²⁺ izoelektronik; Cl⁻ > K⁺ > Ca²⁺; Cl⁻ > Cl

Çözümlü örnek

I2 molekülünde iki I çekirdeği arası uzaklık 266 pm, katı iyotta komşu moleküllerin birbirine değen iki I atomu arası uzaklık yaklaşık 430 pm'dir. İyodun kovalent ve van der Waals yarıçaplarını bul.

  1. Kovalent yarıçap: bağlı iki atom arası uzaklığın yarısı → 266 ÷ 2 = 133 pm.
  2. Van der Waals yarıçapı: bağsız değen atomlar arası uzaklığın yarısı → 430 ÷ 2 = 215 pm.

Cevap: 133 pm ve 215 pm (van der Waals daha büyük)

✔ Doğru

  • Anyon atomundan büyük, katyon atomundan küçüktür: Cl− > Cl, Na+ < Na.
  • İzoelektronik türlerde proton arttıkça yarıçap küçülür: O2− > F− > Na+ > Mg2+.
  • Kovalent yarıçap, van der Waals yarıçapından küçüktür.

✘ Sık yapılan hata

  • İzoelektronik türlerin yarıçapını eşit sanmak.
  • Katyon oluşurken yarıçapın büyüdüğünü sanmak.
  • Van der Waals yarıçapını kovalent yarıçaptan küçük sanmak.
Akılda kalsın: Kovalent < van der Waals (bağlı atomlar iç içe). Anyon şişer, katyon büzülür. Aynı elektron sayısında proton çoksa küçük: O2− en büyük, Al3+ en küçük.
Sınavda

Nasıl sorulurAtom ve iyonlarının yarıçapları ya da izoelektronik bir dizinin sıralaması sorulur.

Tuzakİzoelektronik türlerin aynı yarıçaplı olduğunu sanmaktır; elektron sayısı aynıdır ama proton sayısı farklıdır. İkinci tuzak, katyon oluşurken yarıçapın büyüdüğünü düşünmektir.

↕Sıralama yarıçap: büyükten küçüğe

  1. Mg2+
  2. O2−
  3. Al3+
  4. Na+
  5. F−

?Soru çöz

Aşağıdaki yarıçap karşılaştırmalarından hangisi yanlıştır?

✓ B. Na elektron verince dış katmanı boşalır, kalan elektronlar daha güçlü çekilir; Na+ atomundan küçüktür. A anyon atomundan büyüktür, doğru; C izoelektronik türlerde protonu az olan F− büyüktür, doğru; D bağsız atomlar arası uzaklık daha büyüktür, doğru.
EĞİLİM · NEDEN

Periyodik eğilimlerin nedenleri ve iki küçük düzensizlik

MEB 11. sınıf · Modern atom teorisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtom numarası ve kütle numarası nedir, proton, nötron ve elektron sayısı nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Atom ve periyodik sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atomun çekirdeğinde proton ve nötron, çevresinde elektronlar bulunur. Proton +1, elektron −1 yüklüdür; nötron yüksüzdür. Proton ve nötronun kütleleri birbirine yakın, elektronunkinin yaklaşık 1836 katıdır. Proton sayısı atom numarasıdır (Z) ve elementi belirler; proton ile nötron sayısının toplamı kütle numarasıdır (A). Bir iyonda elektron sayısı, atom numarasından iyon yükü çıkarılarak bulunur.

Proton, nötron, elektron

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Periyodik özellikler neden periyot ve grup boyunca değişir, iyonlaşma enerjisindeki düzensizlikler neden olur?

Kısa cevap: Periyotta soldan sağa proton sayısı artar ama değerlik elektronları aynı katmanda kalır; iç elektronların perdelemesi değişmediği için dış elektronlar daha güçlü çekilir. Bu yüzden yarıçap küçülür, iyonlaşma enerjisi ve elektronegatiflik artar. Grupta aşağı yeni katman eklenir, çekim zayıflar. İyonlaşma enerjisinde 2A > 3A ve 5A > 6A düzensizlikleri vardır.

İki elementin iyonlaşma enerjisi kıyaslanırken çoğu zaman “sağdaki büyüktür” demek yeter; ama azot oksijenden, berilyum bordan büyüktür.

Atom ve periyodik sistem sayfasında periyodik özelliklerin yönlerini öğrendik. Burada nedenlerine iniyoruz. Bir dış elektronu çeken net kuvveti iki şey belirler: çekirdek yükü (proton sayısı) ve perdeleme (araya giren iç elektronların itmesi). İkisinin farkına etkin çekirdek yükü denir. Periyotta soldan sağa her adımda bir proton eklenir ama yeni elektron aynı katmana girer; aynı katmandaki elektronlar birbirini çok az perdelediği için etkin çekirdek yükü artar. Grupta aşağı inildikçe ise her adımda yeni bir katman eklenir; dış elektron çekirdekten uzaklaşır ve iç katmanlarca perdelenir.

Özellik, yön ve neden
ÖzellikPeriyotta →Grupta ↓Neden?
Atom yarıçapıazalırartaretkin çekirdek yükü ↑ / katman sayısı ↑
İyonlaşma enerjisigenel olarak artarazalırdış elektron sıkı tutulur / uzak ve perdelenmiş
Elektron ilgisigenel olarak artar (7A en büyük)genel olarak azalırgelen elektron daha güçlü çekilir
Elektronegatiflikartarazalırbağ elektronlarını çekme gücü yarıçapla ters
Metalik özellikazalırartarelektron verme kolaylığı İE ile ters
Genel artışı bozan iki çukur, alt düzeylerin dolma biçiminden gelir: p¹ kolay verilir, p⁴'teki eşleşmiş elektronlar birbirini iter.Görsel: Sınav Defteri

İki düzensizlik: 2A > 3A ve 5A > 6A

Be > B: Be'nin son elektronları dolu 2s2'dedir; B'nin koparılan elektronu ise daha yüksek enerjili 2p1'dir ve daha kolay ayrılır. N > O: N'nin 2p3 dizilimi yarı dolu, küresel simetriktir; O'nun 2p4 diziliminde bir orbitalde iki elektron vardır, bu elektronlar birbirini iter ve biri daha kolay koparılır. Aynı düzensizlikler 3. periyotta (Mg > Al, P > S) da görülür. Elektron ilgisinde de bir istisna bilinir: Cl'nin elektron ilgisi F'ninkinden büyüktür, çünkü çok küçük F atomunda gelen elektron sıkışık elektronlarca daha çok itilir.

Çözümlü örnek

₁₁Na, ₁₂Mg, ₁₃Al ve ₁₄Si'yi birinci iyonlaşma enerjisi artan sırada diz.

  1. Genel eğilim: soldan sağa artar → Na en küçük, Si en büyük.
  2. Düzensizlik: Mg (3s2) > Al (3s2 3p1); Al'nin 3p elektronu kolay kopar.

Cevap: Na < Al < Mg < Si

Çözümlü örnek

K ve Ca'dan hangisinin birinci iyonlaşma enerjisi, K ve Rb'den hangisinin metalik özelliği büyüktür?

  1. K (1A) ve Ca (2A) aynı periyotta: proton sayısı fazla olan Ca'nın etkin çekirdek yükü büyüktür → İE: Ca > K.
  2. K ve Rb aynı grupta: Rb bir katman fazla, dış elektronu daha uzak ve perdelenmiş → kolay verir → metalik: Rb > K.

Cevap: İE Ca'da, metaliklik Rb'de büyük

✔ Doğru

  • Periyotta etkin çekirdek yükü artar; yarıçap küçülür, iyonlaşma enerjisi artar.
  • İyonlaşma enerjisinde iki çukur: Be > B ve N > O.
  • Elektron ilgisi en büyük olan Cl'dir, F değil.

✘ Sık yapılan hata

  • İyonlaşma enerjisinin periyotta istisnasız arttığını sanmak.
  • En büyük elektron ilgisini F'ye vermek.
  • Grupta aşağı inildikçe iyonlaşma enerjisinin arttığını sanmak.
Akılda kalsın: Her eğilimin arkasında etkin çekirdek yükü (periyot) ve katman sayısı (grup) var. İE'de iki çukur: 2A → 3A (p¹ kolay gider) ve 5A → 6A (p⁴'te eşleşme itmesi). Elektron ilgisinde Cl > F.
Sınavda

Nasıl sorulurAynı periyottaki elementlerin iyonlaşma enerjileri sıralanır ya da bir eğilimin nedeni sorulur.

Tuzakİyonlaşma enerjisinin periyotta istisnasız arttığını sanmaktır; N > O ve Be > B düzensizlikleri sık sorulur. İkinci tuzak, en büyük elektron ilgisinin F'de olduğunu düşünmektir.

▭Boşluk doldurma

Birinci iyonlaşma enerjisi ₇N'de ₈O'dan , çünkü azotun 2p alt düzeyi dur. Benzer biçimde ₄Be'nin iyonlaşma enerjisi ₅B'ninkinden .

büyüktüryarı dolubüyüktürküçüktürtam dolu

?Soru çöz

Aşağıdaki birinci iyonlaşma enerjisi karşılaştırmalarından hangisi doğrudur?

✓ D. N'nin yarı dolu 2p3 düzeni, O'nun eşleşmiş elektron içeren 2p4'ünden kararlıdır. A ve B genel “soldan sağa artar” kuralı istisnalara körü körüne uygulanmış; C aynı grupta aşağı inildikçe İE azalır, Li > Na'dır.
HESAP · İYONLAŞMA

Ardışık iyonlaşma enerjileri: sıçrama grubu ele verir

MEB 11. sınıf · Modern atom teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaElektron dizilimi nasıl yazılır, Aufbau, Pauli ve Hund kuralları nedir?Bağlantılı konudan (Modern atom teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Elektronlar orbitallere üç kurala göre yerleşir. Aufbau: önce en düşük enerjili orbital dolar. Pauli: bir orbitalde en çok iki zıt spinli elektron bulunur. Hund: eş enerjili orbitallere elektronlar önce teker teker ve aynı spinle yerleşir, sonra eşleşir. Cr ve Cu'da yarı dolu ya da tam dolu d düzeni için 4s'den bir elektron 3d'ye geçer.

Aufbau, Pauli, Hund

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ardışık iyonlaşma enerjileri nedir, bir elementin grubu bu değerlerden nasıl bulunur?

Kısa cevap: Bir atomdan elektronlar tek tek koparıldıkça her koparma için gereken enerji artar: İE₁ < İE₂ < İE₃. Çünkü kalan elektronlar aynı protonlarca daha güçlü çekilir. Değerlik elektronları bitip iç katmandan elektron koparılmaya başlanınca enerji birden çok büyür. Bu büyük sıçramadan önceki iyonlaşma sayısı değerlik elektron sayısını, yani A grubunu verir.

Bir kapıdan önce ceketini, sonra kazağını kolayca çıkarabilirsin; ama tişörtün altında ikinci bir ten yoktur: o noktada iş birden zorlaşır.

Gaz hâlindeki bir atomdan birinci elektronu koparmak için gereken enerji birinci iyonlaşma enerjisi (İE1), oluşan +1 yüklü iyondan ikinci elektronu koparmak için gereken enerji ikinci iyonlaşma enerjisi (İE2)'dir; böyle devam eder. Her adımda elektron sayısı azalırken proton sayısı aynı kalır; kalan elektronlar daha sıkı tutulur. Bu yüzden ardışık iyonlaşma enerjileri her zaman artar.

Asıl bilgi artışın büyüklüğündedir. Değerlik elektronları koparılırken artış ılımlıdır. Ama değerlik katmanı boşalıp bir iç katmana (soy gaz düzenine) ulaşıldığında, bir sonraki elektron çekirdeğe çok daha yakın ve çok daha az perdelenmiştir; enerji birkaç katına çıkar.

Mg'de büyük sıçrama İE₂ ile İE₃ arasındadır: iki değerlik elektronu, 2A grubu.Görsel: Sınav Defteri
İE1 < İE2 < İE3 < … büyük sıçrama İEn → İEn+1 arasında ise n değerlik elektronu → nA grubuBu yöntem A grupları (s ve p bloku) için kullanılır.
Çözümlü örnek

X elementinin ardışık iyonlaşma enerjileri (kJ/mol): 578, 1817, 2745, 11577. X hangi gruptadır? X'in kararlı iyonu nedir?

  1. Oranlara bak: 1817/578 ≈ 3,1; 2745/1817 ≈ 1,5; 11577/2745 ≈ 4,2 → en büyük sıçrama İE3 ile İE4 arasında.
  2. Üç elektron kolay koparılıyor: 3 değerlik elektronu → 3A.
  3. Kararlı iyonu üç elektron vererek oluşur: X3+ (bu değerler alüminyumunkine karşılık gelir).

Cevap: 3A; X³⁺

Çözümlü örnek

Y'nin ilk üç iyonlaşma enerjisi 496, 4562 ve 6910 kJ/mol'dür. Y'nin değerlik elektron sayısı ve Y ile klorun oluşturacağı bileşiğin formülü nedir?

  1. Sıçrama ilk adımda: 496'dan 4562'ye (≈ 9 kat) → 1 değerlik elektronu, 1A.
  2. Y+ iyonu oluşturur; Cl− ile yük dengesi 1:1.

Cevap: 1 değerlik elektronu; YCl

✔ Doğru

  • Ardışık iyonlaşma enerjileri hep artar; aranan en büyük sıçramadır.
  • Sıçramadan önceki basamak sayısı = değerlik elektronu = A grubu.
  • Sayılar büyükse ardışık değerlerin oranına bak.

✘ Sık yapılan hata

  • Tabloda verilen değer sayısını grup numarası sanmak.
  • En büyük sayıyı arayıp sıçramayı gözden kaçırmak.
  • Sıçramadan sonraki basamağı da değerlik elektronu saymak.
Akılda kalsın: Ardışık İE hep artar; soru artışın en büyük olduğu yeri arar. Sıçramadan önceki basamak sayısı = değerlik elektronu = A grubu. Sayılar zorsa oranlara bak.
Sınavda

Nasıl sorulurBir elementin ardışık iyonlaşma enerjileri tablo hâlinde verilir; grubu, iyon yükü ya da oluşturacağı bileşiğin formülü sorulur.

TuzakTabloda verilen değer sayısını grup numarası sanmaktır. İkinci tuzak, en büyük sayıyı aramaktır; aranan, ardışık iki değer arasındaki en büyük oransal artıştır.

▭Boşluk doldurma sayı yaz

Ardışık iyonlaşma enerjileri 900, 1757 ve 14849 kJ/mol olan bir elementin büyük sıçraması . iyonlaşma ile 3. iyonlaşma arasındadır; değerlik elektron sayısı olduğundan element A grubundadır.

22231

?Soru çöz

Bir elementin ardışık iyonlaşma enerjileri (kJ/mol) şöyledir: 786, 1577, 3232, 4356, 16091. Bu element hangi gruptadır?

✓ A. En büyük oransal artış 4356'dan 16091'e (≈ 3,7 kat): dört değerlik elektronu, 4A (bu değerler silisyumunkidir). B tablodaki değer sayısı (5) grup sanılmış; C 1577'den 3232'ye artış (≈ 2 kat) sıçrama sanılmış; D ilk artış sıçrama sayılmış.
EĞİLİM · OKSİT

Oksitler ve hidroksitler: soldan bazik, sağdan asidik

MEB 11. sınıf · Modern atom teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAsit ve bazların özellikleri nelerdir, pH değeri ne anlama gelir?Bağlantılı konudan (Asitler, bazlar ve tuzlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Asitlerin sulu çözeltileri ekşi tatlıdır, aşındırıcıdır ve mavi turnusolü kırmızıya çevirir; limon suyu ve sirke asidiktir. Bazların çözeltileri acı tatlıdır, ele kayganlık hissi verir ve kırmızı turnusolü maviye çevirir; sabun ve kireç bazik özellik gösterir. 25 °C'de pH 7 nötr, 7'den küçük değerler asidik, 7'den büyük değerler baziktir.

Asit ve bazların özellikleri, pH

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Oksitlerin ve hidroksitlerin asitlik ve bazlık eğilimleri periyodik sistemde nasıl değişir?

Kısa cevap: Metal oksitleri ve hidroksitleri bazik, ametal oksitleri ve onların oksiasitleri asidik özellik gösterir. Periyotta soldan sağa metalik özellik azaldığı için oksitlerin bazlığı azalır, asitliği artar: Na₂O ve MgO bazik, Al₂O₃ amfoter, SiO₂ zayıf asidik, P₄O₁₀, SO₃ ve Cl₂O₇ asidiktir. Grupta aşağı inildikçe metal oksitlerinin bazlığı artar.

Kirecin (CaO) suya atılınca bazik, kükürt yakınca çıkan gazın suda asidik çözelti oluşturması tesadüf değildir; ikisi periyodik sistemin iki ucundadır.

Asitler, bazlar ve tuzlar sayfasında ametal oksitlerinin suyla asit, metal oksitlerinin suyla baz oluşturduğunu gördük. Bu davranış periyodik sistemde düzenli bir eğilim izler: element ne kadar metalikse oksidi ve hidroksidi o kadar bazik, ne kadar ametalikse oksidi o kadar asidiktir. Arada, hem asit hem baz gibi davranabilen amfoter oksitler bulunur.

3. periyot oksitleri ve karakterleri
ElementOksitKarakterSu ile ya da örnek
NaNa2ObazikNa2O + H2O → 2NaOH (kuvvetli baz)
MgMgObazikMg(OH)2 zayıf baz
AlAl2O3amfoterhem asitlerle hem kuvvetli bazlarla tepkimeye girer
SiSiO2zayıf asidikkuvvetli bazlarla tepkimeye girer
PP4O10asidiksuyla H3PO4
SSO3asidiksuyla H2SO4
ClCl2O7kuvvetli asidiksuyla HClO4

Neden bu eğilim? Metal ile oksijen arasındaki elektronegatiflik farkı büyük olduğunda bağ iyoniktir ve oksit suda O2− iyonu üzerinden OH− oluşturur. Ametallerde bağ kovalenttir; oksit suyla birleşince oluşan molekülde O–H bağı kolay kopar ve H+ verir. Grupta aşağı inildikçe metalik özellik arttığı için BeO amfoter, MgO bazik, CaO daha baziktir. CO, NO ve N2O gibi bazı ametal oksitleri ise ne asidik ne bazik davranır (nötr oksitler).

Çözümlü örnek

K2O, Al2O3 ve SO2 oksitlerinden hangisi hem HCl hem NaOH çözeltisiyle tepkimeye girer? Hangisinin sulu çözeltisinde fenolftalein pembe olur?

  1. Hem asit hem bazla tepkimeye giren amfoter oksittir: Al2O3.
  2. Suda baz oluşturan metal oksidi: K2O + H2O → 2KOH; fenolftalein K2O çözeltisinde pembe olur.
  3. SO2 suda asit oluşturur, fenolftalein renksiz kalır.

Cevap: Al₂O₃ amfoter; K₂O çözeltisi pembe

Çözümlü örnek

2. periyot elementlerinden Li ve N'nin oksitlerinin suyla oluşturduğu çözeltilerin pH'larını 7 ile karşılaştır.

  1. Li metaldir: Li2O + H2O → 2LiOH → bazik, pH > 7.
  2. N ametaldir: N2O5 + H2O → 2HNO3 → asidik, pH < 7.

Cevap: Li₂O çözeltisi pH > 7, N₂O₅ çözeltisi pH < 7

✔ Doğru

  • Metal oksit bazik, ametal oksit asidik; Al2O3 ve ZnO amfoter.
  • Periyotta soldan sağa oksitlerin asitliği artar.
  • CO, NO ve N2O nötr oksittir.

✘ Sık yapılan hata

  • Her ametal oksidini asidik saymak (CO nötrdür).
  • Al2O3'ün yalnız asitlerle tepkimeye girdiğini sanmak.
  • Na2O'yu suda asit oluşturan oksit sanmak.
Akılda kalsın: Metal oksit = bazik, ametal oksit = asidik, Al ve Zn oksitleri = amfoter. Periyotta → asitlik ↑; grupta ↓ bazlık ↑. Nötr oksitler: CO, NO, N2O.
Sınavda

Nasıl sorulurBir periyodun oksitleri verilir, asitlik-bazlık sıralaması ya da amfoter olan sorulur.

TuzakHer ametal oksidinin asidik olduğunu sanmaktır; CO ve NO nötr oksittir. İkinci tuzak, Al2O3'ün yalnız asitlerle tepkimeye girdiğini düşünmektir.

⇄Bilgi eşleştirme oksit → karakter

?Soru çöz

3. periyot elementlerinin oksitleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Al2O3 amfoterdir; hem asitlerle hem kuvvetli bazlarla tepkimeye girer. Yalnız bazik oksit gibi düşünülmüş. A metal oksidi suyla NaOH verir; B ametal oksidi suyla H2SO4 verir; D metalik özellik azaldıkça asitlik artar: üçü doğrudur.
YAPI · BLOK ÖZELLİKLERİ

Elementleri tanıyalım: dört blok, dört karakter

MEB 11. sınıf · Modern atom teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaElektron diziliminden bir elementin bloku, grubu ve periyodu nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Modern atom teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Elektron dizilimi en son hangi alt düzeyde bitiyorsa element o bloktadır: s, p, d ya da f. Periyot, en büyük baş kuantum sayısıdır. s blokunda grup s elektron sayısı (1A, 2A), p blokunda dış katmandaki s ve p elektronlarının toplamıdır (3A–8A). d blokunda ns ve (n−1)d elektronlarının toplamı 3 ile 12. grubu, yani B gruplarını verir.

Dizilimden blok, grup, periyot

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

s, p, d ve f bloku elementlerinin özellikleri nelerdir, soy gazlar neden kararlıdır?

Kısa cevap: s bloku elementleri (hidrojen hariç) aktif metallerdir, +1 ya da +2 yüklü iyon oluşturup çoğunlukla iyonik bağ yapar. p blokunda metal, yarı metal ve ametal bulunur; ametaller anyon oluşturur ya da kovalent bağ yapar. d bloku elementlerinin hepsi metaldir, çoğu birden çok yükseltgenme basamağı alır ve renkli bileşikler oluşturur. f bloku lantanit ve aktinitlerdir. Soy gazların dolu dış katmanı onları kararlı kılar.

Sodyum suya değince alev alır, demir yavaşça paslanır, altın yüzyıllarca parlak kalır: dizilim davranışı belirler.

Modern atom teorisi sayfasında dizilimden blok bulmayı öğrendik. Her blokun elementleri, değerlik elektronlarının bulunduğu orbitallere bağlı olarak ortak bir karaktere sahiptir.

Blokların karşılaştırması
BlokMetal/ametalİyon yükleriBağ türü ve aktiflik
s (1A, 2A)metal (H ametal)+1, +2 (tek basamak)ametallerle iyonik; çok aktif, suyla tepkimeye girer
p (3A–8A)metal (Al, Sn, Pb), yarı metal (B, Si, As), ametalametaller −3, −2, −1 anyon; bileşiklerde çeşitli pozitif basamaklarametaller arası kovalent, metallerle iyonik
d (B grupları)hepsi metal (geçiş metalleri)çoğu birden çok yükseltgenme basamağı (Fe +2, +3)metalik bağ; renkli bileşikler; birçoğu katalizör
f (lantanitler, aktinitler)hepsi metalçoğunlukla +33B grubunun 6. ve 7. periyot üyeleri; aktinitlerin hepsi radyoaktif

Soy gazlar neden kararlı?

Soy gazların dış katmanı tamamen doludur: He 1s2, ötekiler ns2 np6. Dolu dış katman, bulundukları periyotta en yüksek iyonlaşma enerjisini ve elektron almaya karşı isteksizliği getirir; bu yüzden tek atomlu gaz olarak bulunur ve çok zor tepkimeye girerler. Öteki elementler de bağ yaparken çoğunlukla bu dolu düzene ulaşmaya çalışır.

Ek bilgi: soy gaz bileşikleri

Soy gazlar tamamen tepkimesiz değildir. Büyük atomlu ksenon ve kripton, en elektronegatif element olan florla XeF2, XeF4 gibi bileşikler oluşturabilir. Atom büyüdükçe dış elektronlar daha zayıf tutulduğu için bu mümkün olur; He, Ne ve Ar'ın kararlı bileşiği bilinmez.

Çözümlü örnek

Dizilimleri X: [Ar] 4s1, Y: [Ar] 4s2 3d6, Z: [Ne] 3s2 3p5 olan elementlerin bloklarını ve oluşturabilecekleri iyonları belirle.

  1. X: s bloku, 1A (K) → yalnız X+.
  2. Y: d bloku (Fe) → birden çok basamak: Y2+ ve Y3+.
  3. Z: p bloku, 7A (Cl) → anyon olarak Z−.

Cevap: X s, X⁺; Y d, Y²⁺ ve Y³⁺; Z p, Z⁻

Çözümlü örnek

Bir elementin bileşikleri farklı renklerde (yeşil, sarı, mor) gözlenmiş ve element birden fazla oksit oluşturmuştur. Element hangi blokta olabilir?

  1. Birden çok yükseltgenme basamağı ve renkli bileşikler geçiş metallerinin tipik özelliğidir.
  2. Bu iki özellik d blokunu gösterir (örneğin krom ya da mangan).

Cevap: d bloku

✔ Doğru

  • p blokunda metal (Al, Sn, Pb), yarı metal ve ametal bir aradadır.
  • Hidrojen s blokundadır ama ametaldir; He s2 dizilimli soy gazdır.
  • d bloku: birden çok yükseltgenme basamağı, renkli bileşikler, katalizörler.

✘ Sık yapılan hata

  • p blokunu yalnız ametallerden oluşuyor sanmak.
  • s blokunun bütün elementlerini metal saymak.
  • Helyumu s2 dizilimi yüzünden 2A'ya koymak.
Akılda kalsın: s: aktif metal, tek yük. p: üç karakter bir arada. d: çok basamak, renkli bileşik, katalizör. f: lantanit-aktinit, aktinitler radyoaktif. Soy gaz: dolu dış katman, en yüksek İE.
Sınavda

Nasıl sorulurDizilimleri verilen elementlerin blok özellikleri, iyon yükleri ya da bağ türleri sorulur.

TuzakP blokunun yalnız ametallerden oluştuğunu sanmaktır; Al, Sn ve Pb metaldir. İkinci tuzak, s blokunun bütün elementlerini metal saymaktır; hidrojen ametaldir, helyum da s2 dizilimli olsa da soy gazdır.

▭Boşluk doldurma

Geçiş metalleri periyodik sistemin blokundadır ve çoğu birden çok yükseltgenme basamağı alır. Soy gazların dış katmanı olduğu için periyotlarındaki en yüksek sahiptirler.

ddoluiyonlaşma enerjisineselektron ilgisine

?Soru çöz

d bloku elementleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Geçiş metallerinin çoğu, 4s ve 3d enerjileri yakın olduğu için birden çok basamak alır (Fe +2, +3; Mn +2…+7). Tek basamak s bloku metallerinin özelliğidir, bloklar karıştırılmış. A, C ve D d bloku için doğrudur.
KAVRAM · YÜKSELTGENME BASAMAĞI

Yükseltgenme basamağı: bir atomun “sanki” yükü

MEB 11. sınıf · Modern atom teorisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLewis sembolü nedir, atomlar oktet kuralına göre nasıl iyon oluşturur?Bağlantılı konudan (İyonik ve metalik bağ). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Lewis sembolü, element sembolünün çevresine değerlik elektronlarının nokta olarak yazılmasıdır; ilk 20 elementte nokta sayısı son katmandaki elektron sayısına, yani A grup numarasına eşittir. Atomlar son katmanlarını 8 elektrona (oktet), H, Li ve Be gibi küçük atomlar 2 elektrona (dublet) tamamlamaya yatkındır. Metaller elektron vererek katyon, ametaller elektron alarak anyon oluşturur.

Lewis sembolleri ve iyon oluşumu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yükseltgenme basamağı nedir, nasıl hesaplanır, anyon yükünden farkı nedir?

Kısa cevap: Yükseltgenme basamağı, bir atomun bileşikteki bütün bağ elektronlarının elektronegatif atoma tamamen geçtiği varsayılarak hesaplanan yüküdür. Elementlerde 0'dır; bileşikte toplam 0, çok atomlu iyonda iyon yüküne eşittir. F her zaman −1, O genellikle −2, H genellikle +1 alır. Ametallerin anyon yükü tektir (Cl⁻ −1), yükseltgenme basamakları ise çok olabilir (Cl −1'den +7'ye).

Klor sofra tuzunda −1, çamaşır suyunda +1, bazı tuzlarda +7 değerindedir; aynı atomun bu kadar farklı “yükü” nasıl olur?

İyonik bileşiklerde atomların gerçek yükleri vardır (Na+, Cl−). Kovalent bileşiklerde ise elektronlar paylaşılır; gerçek bir yük yoktur. Yine de elektronların hangi atoma doğru kaydığını izlemek için bir “muhasebe” yapılır: bağdaki elektronların hepsi elektronegatif atoma verilmiş sayılır. Bu varsayımla atoma düşen yüke yükseltgenme basamağı denir. Kimya ve elektrik sayfasında göreceğimiz redoks tepkimelerinin dili budur.

Yükseltgenme basamağı kuralları
KuralÖrnek
Element hâlinde 0Fe, O2, H2, S8
Tek atomlu iyonda iyon yüküNa+ +1, S2− −2
F bileşiklerinde her zaman −1HF, OF2
O genellikle −2 (peroksitlerde −1, OF2'de +2)H2O −2, H2O2 −1
H genellikle +1 (metal hidrürlerde −1)HCl +1, NaH −1
1A metalleri +1, 2A metalleri +2, Al +3KCl, CaO, Al2O3
Toplam: nötr bileşikte 0, çok atomlu iyonda iyon yüküSO42−: S + 4(−2) = −2

Anyon yükü ile yükseltgenme basamağı aynı şey değil

Bir ametalin anyon yükü, oktete ulaşmak için aldığı elektron sayısıdır ve tektir: azot N3−, klor Cl−. Yükseltgenme basamağı ise bileşiğe göre değişir. Azot NH3'te −3, NO'da +2, NO2'de +4, HNO3'te +5'tir. d bloku elementleri de 4s ve 3d orbitallerinin enerjileri yakın olduğu için farklı sayıda elektron vererek birçok basamak alabilir: mangan +2'den +7'ye kadar (KMnO4'te +7).

Çözümlü örnek

KMnO4'te Mn'nin, Cr2O72−'de Cr'nin yükseltgenme basamağını bul.

  1. KMnO4: K +1, dört O toplam −8; nötr bileşik: +1 + Mn − 8 = 0 → Mn = +7.
  2. Cr2O72−: yedi O toplam −14; iyon yükü −2: 2Cr − 14 = −2 → Cr = +6.

Cevap: Mn +7, Cr +6

Çözümlü örnek

NH4+, N2, NO2 ve HNO3'te azotun yükseltgenme basamaklarını bul ve küçükten büyüğe sırala.

  1. NH4+: N + 4(+1) = +1 → −3. N2: element → 0.
  2. NO2: N + 2(−2) = 0 → +4. HNO3: +1 + N + 3(−2) = 0 → +5.

Cevap: −3 < 0 < +4 < +5

✔ Doğru

  • Önce kesinleri yaz: F −1, O −2, H +1, 1A +1, 2A +2.
  • Çok atomlu iyonda toplam iyon yüküne eşittir: SO42−'de S +6.
  • H2O2'de oksijen −1'dir.

✘ Sık yapılan hata

  • Çok atomlu iyonda toplamı sıfıra eşitlemek.
  • Peroksitte oksijeni −2 almak.
  • Anyon yüküyle yükseltgenme basamağını aynı şey saymak (Cl− tek, Cl'nin basamağı çok).
Akılda kalsın: Önce kesin olanları yaz (F −1, O −2, H +1, 1A +1, 2A +2), toplamı sıfıra ya da iyon yüküne eşitle, bilinmeyeni bul. Anyon yükü tek, yükseltgenme basamağı çok.
Sınavda

Nasıl sorulurBileşik ya da iyon formülleri verilir, bir atomun yükseltgenme basamağı ya da en yüksek basamağa sahip tür sorulur.

TuzakÇok atomlu iyonlarda toplamı sıfıra eşitlemektir; toplam iyon yüküne eşittir. İkinci tuzak, H2O2'de oksijeni −2 almaktır; peroksitte −1'dir.

▭Boşluk doldurma sayı yaz

H2SO4'te S'nin yükseltgenme basamağı , H2O2'de O'nunki , NaH'de H'ninki olur.

+6−1−1−2+1

?Soru çöz

Aşağıdaki türlerde belirtilen atomun yükseltgenme basamaklarından hangisi yanlış verilmiştir?

✓ D. HClO4'te +1 + Cl + 4(−2) = 0 → Cl = +7; +5, HClO3'teki değerdir, oksijen sayısı yanlış okunmuş. A +1 + Mn − 8 = 0 → +7, doğru; B N + 3 = 0 → −3, doğru; C S − 8 = −2 → +6, doğru (iyon yüküne eşitlendi).

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

26Fe3+ iyonunun elektron dizilimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Önce iki 4s elektronu, ardından bir 3d elektronu gider: [Ar] 3d5. B elektronlar 3d'den koparılmış, dolma sırasının tersi uygulanmış; C bir 4s elektronu bırakılmış; D Fe2+'nin dizilimidir, yük karıştırılmış.Kaynak: Modern atom teorisi · İyonların elektron dizilimi

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi yanlış ve gereksiz ilaç kullanımının çevreye verdiği zarara örnektir?

✓ A. Atık ilaçlar arıtmada tam giderilemez, suya ve toprağa karışıp canlıları etkiler: çevre zararı. B bir sağlık zararıdır (direnç gelişimi); C ekonomik zarardır; D bireyin sağlığına zarardır. Zararın türleri birbirine karıştırılmamalı.Kaynak: Kimya her yerde · Kozmetik ve ilaçlar

?Soru 3

Orbital kavramı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Orbital olasılık bölgesidir. A ve B Bohr'un yörünge kavramını anlatır, orbitalle karıştırılmıştır; D sekiz sayısı oktetten gelir, bir orbitale en çok iki elektron sığar.Kaynak: Modern atom teorisi · Bohr'dan bulut modeline: orbital

?Soru 4

Aşağıdaki kuantum sayısı takımlarından (n, ℓ, mℓ, ms) hangisi bir elektron için mümkün değildir?

✓ A. ℓ en çok n − 1 olabilir; n = 2 için ℓ = 2 (2d) yoktur. B bir 3d elektronudur, mℓ = −2 aralıktadır; C bir 4s elektronudur; D bir 3p elektronudur. ℓ'nin n'ye eşit olabileceğini sanmak bu soruyu yanlış yaptırır.Kaynak: Modern atom teorisi · Kuantum sayıları

?Soru 5

Sabun ve deterjan ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Kuyruk kısmı apolardır ve yağa tutunur; baş kısmı suya bakar. A yağ suda çözünmez, sarılıp damlacıklar hâlinde taşınır; C sabun sert suda tortu yapar, köpürmez, durum terstir; D bu tanım sabunun elde edilişidir, deterjanlar çoğunlukla petrol ürünlerinden sentezlenir.Kaynak: Kimya her yerde · Sabun, deterjan ve hijyen

?Soru 6

Çamaşır suyu ile tuz ruhu karıştırılınca NaOCl(suda) + 2HCl(suda) → NaCl(suda) + H2O(s) + Cl2(g) tepkimesi gerçekleşir. Karışımda 0,1 mol NaOCl ve 0,3 mol HCl bulunuyorsa normal şartlarda en çok kaç litre zehirli Cl2 gazı oluşur?

✓ C. Mol ÷ katsayı: NaOCl 0,1 ÷ 1 = 0,1; HCl 0,3 ÷ 2 = 0,15 → NaOCl sınırlayıcı. 0,1 mol NaOCl 0,1 mol Cl2 verir: 0,1 · 22,4 = 2,24 L. Çok az ürün bile zehirlidir; bu ürünler asla karıştırılmaz. A sınırlayıcı yanlış seçilmiş, Cl2 artan HCl'den hesaplanmış (0,15 mol); B HCl molü katsayıya bölünmeden Cl2'ye eşitlenmiş (0,3 mol); D katsayı oranı ters kurulmuş, NaOCl molü 2'ye bölünmüş (0,05 mol).Kaynak: Asitler, bazlar ve tuzlar · Evde asit-baz güvenliği

?Soru 7

0,2 mol HNO3 içeren çözeltiye 0,2 mol Ca(OH)2 içeren çözelti ekleniyor. Tepkime sonunda çözelti için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. H+ 0,2 mol, OH− 0,2 · 2 = 0,4 mol; 0,2 mol OH− harcanır, 0,2 mol artar, çözelti baziktir. B mol sayıları eşit diye Ca(OH)2'nin iki OH− verdiği unutulmuş; C fazla kalan iyon ters seçilmiş; D toplam OH− artan sanılmış, harcanan çıkarılmamış.Kaynak: Asitler, bazlar ve tuzlar · Nötralleşme

?Soru 8

Bir musluk suyunun her litresinde 0,003 mol Ca2+ iyonu bulunuyor. Bu sudan 10 L alınıp yeterince çamaşır sodası eklenince Ca2+(suda) + CO32−(suda) → CaCO3(k) tepkimesiyle iyonların tamamı çöküyor. Kaç gram CaCO3 çöker? (C: 12, O: 16, Na: 23, Ca: 40)

✓ A. 10 L suda 10 · 0,003 = 0,03 mol Ca2+; katsayılar 1 : 1, 0,03 mol CaCO3 = 0,03 · 100 = 3 g. Sertlik Na+ değil Ca2+ ve Mg2+ iyonlarından gelir; soda onları çöktürerek suyu yumuşatır. B yalnız 1 L için hesaplanmış, 10 ile çarpılmamış; C çökeltinin değil yalnız Ca2+ iyonlarının kütlesi alınmış (0,03 · 40); D çöken CaCO3 yerine eklenen Na2CO3'ün kütlesi hesaplanmış (0,03 · 106).Kaynak: Kimya her yerde · Sert ve yumuşak su

?Soru 9

Çok elektronlu bir atomda aşağıdaki alt düzeylerden hangisinin enerjisi en yüksektir?

✓ D. n + ℓ: 4p ve 3d 5, 4s ve 3p 4; 5'ler arasında n'si büyük olan 4p en yüksek enerjilidir. C n + ℓ eşitliğinde n'si küçük olanın önce dolduğu unutulmuş; A n'si en büyük olduğu için en yüksek sanılmış, oysa 4s, 3d'den önce dolar; B en düşük enerjilidir.Kaynak: Modern atom teorisi · Orbitallerin enerji sırası

?Soru 10

Aşağıdaki maddelerden hangisi suda çözündüğünde çözeltinin pH'ı 7'den büyük olur?

✓ D. CaO suyla Ca(OH)2 oluşturur, ortama OH− verir; pH 7'den büyük olur. A ve C ametal oksitleridir, suyla asit oluşturur, formüllerinde H olmaması yanıltmamalı; B kendisi asittir, H3O+ verir.Kaynak: Asitler, bazlar ve tuzlar · Suda asit ve baz davranışı
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Kimya soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →