Fonksiyonel gruplar: organik molekülün kimliğini belirleyen parça
MEB 12. sınıf · Organik bileşikler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaHidrokarbonlar nasıl sınıflandırılır, alkan, alken, alkin ve aromatik hidrokarbon arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Hidrokarbonlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Hidrokarbonlar yalnız karbon ve hidrojenden oluşan bileşiklerdir. Karbonları arasında yalnız tekli bağ bulunan alkanlar (CₙH₂ₙ₊₂) doymuş; ikili bağ taşıyan alkenler (CₙH₂ₙ) ve üçlü bağ taşıyan alkinler (CₙH₂ₙ₋₂) doymamış hidrokarbonlardır. Benzen halkası içerenlere aromatik, içermeyenlere alifatik hidrokarbon denir. Başlıca kaynakları doğal gaz, petrol ve kömürdür.
✎Konu anlatımı
Organik bileşiklerde fonksiyonel grup nedir, başlıca fonksiyonel gruplar hangileridir?
Kısa cevap: Fonksiyonel grup, organik bir molekülün kimyasal özelliklerini belirleyen atom grubudur. Alkil grubuna hidroksi (–OH) bağlanınca alkol, alkoksi (–OR) bağlanınca eter, halo (–X) bağlanınca alkil halojenür, karbonil bağlanınca aldehit ya da keton, karboksil (–COOH) bağlanınca karboksilik asit, amino (–NH₂) bağlanınca amin oluşur. Aynı grubu taşıyan bileşikler benzer tepkimeler verir.Metan yanıcı bir gazdır; bir hidrojeninin yerine –OH konunca oluşan metanol suyla karışan, zehirli bir sıvıdır. Tek bir küçük grup her şeyi değiştirir.
Hidrokarbonlar sayfasında yalnız C ve H içeren bileşikleri gördük. Bir hidrokarbondan bir H çıkarılınca kalan parçaya alkil (R–) denir; alkile başka bir atom ya da atom grubu bağlandığında bileşiğin özellikleri bu gruba göre şekillenir. Bu gruba fonksiyonel grup denir. Aynı fonksiyonel grubu taşıyan bileşikler, zincir uzunlukları farklı olsa da benzer tepkimeler verir; bu yüzden organik bileşikler fonksiyonel gruplarına göre sınıflandırılır. Benzen halkasından bir H çıkarılınca oluşan C₆H₅– grubuna fenil denir; Hidrokarbonlar sayfasındaki toluen, fenol ve anilin fenil grubu taşır.
| Grup | Gösterim | Bileşik sınıfı | Örnek |
|---|---|---|---|
| hidroksi | –OH | alkol | CH₃OH, metanol |
| alkoksi | –O–R | eter | CH₃–O–CH₃, dimetil eter |
| halo | –X (F, Cl, Br, I) | alkil halojenür | CH₃Cl, klorometan |
| karbonil (uçta) | –CHO | aldehit | HCHO, formaldehit |
| karbonil (zincir içinde) | –CO– | keton | CH₃COCH₃, aseton |
| karboksil | –COOH | karboksilik asit | CH₃COOH, asetik asit |
| ester | –COO–R | ester | CH₃COOC₂H₅, etil asetat |
| amino | –NH₂ | amin | CH₃NH₂, metil amin |
| nitro | –NO₂ | nitro bileşiği | CH₃NO₂, nitrometan |
| fenil | C₆H₅– | aromatik türev | C₆H₅OH, fenol |
CH₃CH₂OH, CH₃OCH₃, CH₃CHO, CH₃COCH₃, CH₃COOH ve CH₃NH₂ bileşikleri hangi sınıflardandır?
- CH₃CH₂OH: –OH, alkol. CH₃OCH₃: iki alkil arasında O, eter.
- CH₃CHO: karbonil uçta (–CHO), aldehit. CH₃COCH₃: karbonil iki karbon arasında, keton.
- CH₃COOH: –COOH, karboksilik asit. CH₃NH₂: –NH₂, amin.
Cevap: alkol, eter, aldehit, keton, karboksilik asit, amin
C₂H₆O formülüyle CH₃CH₂OH ve CH₃OCH₃ olmak üzere iki bileşik yazılabilir. Bunlar arasındaki ilişki nedir? Hangisinin kaynama noktası daha yüksektir?
- Molekül formülleri aynı, fonksiyonel grupları farklı: fonksiyonel grup izomerleridir.
- Etanoldeki –OH moleküller arası hidrojen bağı kurar; eterde O'ya bağlı H yoktur.
- Hidrojen bağı kuran etanolün kaynama noktası çok daha yüksektir.
Cevap: fonksiyonel grup izomeri; etanol
✔ Doğru
- –CHO uçta: aldehit; –CO– iki karbon arasında: keton.
- –COOH karboksilik asit; H yerine alkil bağlıysa (–COO–R) ester.
- –O– köprüsü eter, –OH alkol, –NH2 amin.
✘ Sık yapılan hata
- –CHO ile –CO– grubunu karıştırmak.
- –COOH ile –COO–R'yi aynı grup saymak.
- Eterdeki –O–'yu hidroksil grubu sanmak.
Nasıl sorulurFormülü ya da yapısı verilen bileşiğin hangi sınıfta olduğu, hangi fonksiyonel grubu taşıdığı ya da iki bileşiğin fonksiyonel grup izomeri olup olmadığı sorulur.
Tuzak–CHO ile –CO–'yu karıştırmaktır: karbonil zincirin ucundaysa aldehit, iki karbon arasındaysa ketondur. İkinci tuzak, –COOH ile –COO–R'yi karıştırmaktır; H yerine alkil bağlıysa ester olur.
⇄Bilgi eşleştirme grup ve sınıf
▭Sen çöz grupları say
CH₃OH, CH₃OCH₃, CH₃Cl, HCHO, CH₃COCH₃, CH₃COOH, CH₃NH₂ ve CH₃NO₂ bileşiklerinden tanesi aldehit ya da keton, tanesi azot içeren, tanesi halojen içeren bileşiktir.