Organik bileşikler: alkoller, eterler, aldehit-keton, karboksilik asit, ester

Fonksiyonel grupları, alkol-eter, aldehit-keton ve asit-ester izomerliğini, yükseltgenme zincirini, esterleşmeyi ve günlük hayattaki organik bileşikleri anlatıyoruz.

7 durakAYT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · FONKSİYONEL GRUP

Fonksiyonel gruplar: organik molekülün kimliğini belirleyen parça

MEB 12. sınıf · Organik bileşikler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHidrokarbonlar nasıl sınıflandırılır, alkan, alken, alkin ve aromatik hidrokarbon arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Hidrokarbonlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hidrokarbonlar yalnız karbon ve hidrojenden oluşan bileşiklerdir. Karbonları arasında yalnız tekli bağ bulunan alkanlar (CₙH₂ₙ₊₂) doymuş; ikili bağ taşıyan alkenler (CₙH₂ₙ) ve üçlü bağ taşıyan alkinler (CₙH₂ₙ₋₂) doymamış hidrokarbonlardır. Benzen halkası içerenlere aromatik, içermeyenlere alifatik hidrokarbon denir. Başlıca kaynakları doğal gaz, petrol ve kömürdür.

Hidrokarbon türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Organik bileşiklerde fonksiyonel grup nedir, başlıca fonksiyonel gruplar hangileridir?

Kısa cevap: Fonksiyonel grup, organik bir molekülün kimyasal özelliklerini belirleyen atom grubudur. Alkil grubuna hidroksi (–OH) bağlanınca alkol, alkoksi (–OR) bağlanınca eter, halo (–X) bağlanınca alkil halojenür, karbonil bağlanınca aldehit ya da keton, karboksil (–COOH) bağlanınca karboksilik asit, amino (–NH₂) bağlanınca amin oluşur. Aynı grubu taşıyan bileşikler benzer tepkimeler verir.

Metan yanıcı bir gazdır; bir hidrojeninin yerine –OH konunca oluşan metanol suyla karışan, zehirli bir sıvıdır. Tek bir küçük grup her şeyi değiştirir.

Hidrokarbonlar sayfasında yalnız C ve H içeren bileşikleri gördük. Bir hidrokarbondan bir H çıkarılınca kalan parçaya alkil (R–) denir; alkile başka bir atom ya da atom grubu bağlandığında bileşiğin özellikleri bu gruba göre şekillenir. Bu gruba fonksiyonel grup denir. Aynı fonksiyonel grubu taşıyan bileşikler, zincir uzunlukları farklı olsa da benzer tepkimeler verir; bu yüzden organik bileşikler fonksiyonel gruplarına göre sınıflandırılır. Benzen halkasından bir H çıkarılınca oluşan C₆H₅– grubuna fenil denir; Hidrokarbonlar sayfasındaki toluen, fenol ve anilin fenil grubu taşır.

Başlıca fonksiyonel gruplar
GrupGösterimBileşik sınıfıÖrnek
hidroksi–OHalkolCH₃OH, metanol
alkoksi–O–ReterCH₃–O–CH₃, dimetil eter
halo–X (F, Cl, Br, I)alkil halojenürCH₃Cl, klorometan
karbonil (uçta)–CHOaldehitHCHO, formaldehit
karbonil (zincir içinde)–CO–ketonCH₃COCH₃, aseton
karboksil–COOHkarboksilik asitCH₃COOH, asetik asit
ester–COO–ResterCH₃COOC₂H₅, etil asetat
amino–NH₂aminCH₃NH₂, metil amin
nitro–NO₂nitro bileşiğiCH₃NO₂, nitrometan
fenilC₆H₅–aromatik türevC₆H₅OH, fenol
R–OH R–O–R′ R–X R–CHO R–CO–R′ R–COOH R–COO–R′ R–NH2R ve R′: alkil grupları. Ad sonları da ipucu verir: -ol alkol, -al aldehit, -on keton, -oik asit karboksilik asit.
Çözümlü örnek

CH₃CH₂OH, CH₃OCH₃, CH₃CHO, CH₃COCH₃, CH₃COOH ve CH₃NH₂ bileşikleri hangi sınıflardandır?

  1. CH₃CH₂OH: –OH, alkol. CH₃OCH₃: iki alkil arasında O, eter.
  2. CH₃CHO: karbonil uçta (–CHO), aldehit. CH₃COCH₃: karbonil iki karbon arasında, keton.
  3. CH₃COOH: –COOH, karboksilik asit. CH₃NH₂: –NH₂, amin.

Cevap: alkol, eter, aldehit, keton, karboksilik asit, amin

Çözümlü örnek

C₂H₆O formülüyle CH₃CH₂OH ve CH₃OCH₃ olmak üzere iki bileşik yazılabilir. Bunlar arasındaki ilişki nedir? Hangisinin kaynama noktası daha yüksektir?

  1. Molekül formülleri aynı, fonksiyonel grupları farklı: fonksiyonel grup izomerleridir.
  2. Etanoldeki –OH moleküller arası hidrojen bağı kurar; eterde O'ya bağlı H yoktur.
  3. Hidrojen bağı kuran etanolün kaynama noktası çok daha yüksektir.

Cevap: fonksiyonel grup izomeri; etanol

✔ Doğru

  • –CHO uçta: aldehit; –CO– iki karbon arasında: keton.
  • –COOH karboksilik asit; H yerine alkil bağlıysa (–COO–R) ester.
  • –O– köprüsü eter, –OH alkol, –NH2 amin.

✘ Sık yapılan hata

  • –CHO ile –CO– grubunu karıştırmak.
  • –COOH ile –COO–R'yi aynı grup saymak.
  • Eterdeki –O–'yu hidroksil grubu sanmak.
Akılda kalsın: Molekülde önce R'nin dışında kalan parçaya bak: –OH alkol, –O– köprüsü eter, –CHO aldehit, –CO– keton, –COOH asit, –COO–R ester, –NH₂ amin.
Sınavda

Nasıl sorulurFormülü ya da yapısı verilen bileşiğin hangi sınıfta olduğu, hangi fonksiyonel grubu taşıdığı ya da iki bileşiğin fonksiyonel grup izomeri olup olmadığı sorulur.

Tuzak–CHO ile –CO–'yu karıştırmaktır: karbonil zincirin ucundaysa aldehit, iki karbon arasındaysa ketondur. İkinci tuzak, –COOH ile –COO–R'yi karıştırmaktır; H yerine alkil bağlıysa ester olur.

⇄Bilgi eşleştirme grup ve sınıf

▭Sen çöz grupları say

CH₃OH, CH₃OCH₃, CH₃Cl, HCHO, CH₃COCH₃, CH₃COOH, CH₃NH₂ ve CH₃NO₂ bileşiklerinden tanesi aldehit ya da keton, tanesi azot içeren, tanesi halojen içeren bileşiktir.

22134
KAVRAM · ALKOL

Alkoller: adlandırma ve birincil, ikincil, üçüncül ayrımı

MEB 12. sınıf · Organik bileşikler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAlkanlar IUPAC kurallarına göre nasıl adlandırılır?Bağlantılı konudan (Hidrokarbonlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Düz zincirli alkanlar karbon sayısını gösteren bir kök ve -an ekiyle adlandırılır: metan, etan, propan, bütan, pentan, hekzan, heptan, oktan, nonan, dekan. Dallı alkanlarda en uzun karbon zinciri ana zincir seçilir ve dala en yakın uçtan numaralanır; dalların yeri ve adı (metil, etil) ana zincir adının önüne yazılır, aynı daldan birkaç tane varsa di-, tri- kullanılır.

Alkanların adlandırılması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Alkoller nasıl adlandırılır, birincil, ikincil ve üçüncül alkol nedir?

Kısa cevap: Alkoller alkil grubuna –OH bağlı bileşiklerdir; adları alkan adına -ol eki getirilerek verilir: metanol, etanol, 1-propanol, 2-propanol. OH'nin bağlı olduğu karbona bağlı alkil sayısına göre birincil, ikincil ve üçüncül; OH sayısına göre mono, di ve tri alkol olarak sınıflandırılır. Etilen glikol iki, gliserin üç OH taşır.

Kolonya, antifriz ve el kremi aynı ailenin farklı üyelerini içerir: bir, iki ve üç –OH taşıyan alkoller.

Alkollerin IUPAC adı, aynı karbon sayılı alkanın adına -ol eki getirilerek verilir: CH₃OH metanol, C₂H₅OH etanol. Üç ve daha çok karbonlu alkollerde OH'nin yeri, zincirin OH'ye yakın ucundan numaralanarak belirtilir: CH₃CH₂CH₂OH 1-propanol, CH₃CH(OH)CH₃ 2-propanol. Bir ile dört karbonlu tek OH'li alkoller metanol, etanol, 1-propanol, 2-propanol, 1-bütanol, 2-bütanol, 2-metil-1-propanol ve 2-metil-2-propanoldür.

OH'nin bağlı olduğu karbona α (alfa) karbonu denir. α-karbonuna bağlı alkil sayısı birse alkol birincil, ikiyse ikincil, üçse üçüncüldür; metanol de birincil kabul edilir. Bu ayrım alkollerin yükseltgenme davranışını belirler; aldehit ve ketonlar konusunda kullanacağız.

Sınıfı belirleyen, OH'yi taşıyan karbona kaç karbon bağlı olduğudur; molekülün toplam karbon sayısı değil.Görsel: Sınav Defteri

Moleküldeki OH sayısına göre de sınıflandırma yapılır: bir OH taşıyan monoalkol (etanol), iki OH taşıyan dialkol, üç OH taşıyan trialkol. En önemli dialkol etilen glikoldür (1,2-etandiol, HO–CH₂–CH₂–OH): suyun donma noktasını düşürdüğü için antifrizdir. En önemli trialkol gliserindir (1,2,3-propantriol, HO–CH₂–CH(OH)–CH₂–OH): nem tuttuğu için krem, sabun ve ilaç sanayisinde kullanılır.

OH grubunun etkisi

Alkol molekülleri birbirleriyle hidrojen bağı kurar; bu yüzden kaynama noktaları benzer kütleli alkanlardan çok yüksektir. Küçük alkoller suyla da hidrojen bağı kurduğu için suda her oranda çözünür; karbon zinciri uzadıkça apolar kısım büyür ve çözünürlük azalır. OH sayısı arttıkça hidrojen bağı da artar: gliserin koyu, yapışkan bir sıvıdır.

birincil: R–CH2–OH ikincil: R–CH(OH)–R′ üçüncül: R3C–OHR: alkil grubu. Mono, di, tri ayrımı ise OH sayısına göredir.
Çözümlü örnek

1-bütanol, 2-bütanol, 2-metil-1-propanol ve 2-metil-2-propanol alkollerini birincil, ikincil ve üçüncül diye sınıflandırınız.

  1. 1-bütanol: OH uç karbonda, bu karbon tek karbona bağlı: birincil.
  2. 2-bütanol: OH'li karbon iki karbona bağlı: ikincil.
  3. 2-metil-1-propanol: OH yine uçtaki CH₂'de, tek karbona bağlı: birincil (dallı olması önemli değil).
  4. 2-metil-2-propanol: OH'li karbon üç karbona bağlı: üçüncül.

Cevap: birincil, ikincil, birincil, üçüncül

Çözümlü örnek

Etanolün (46 g/mol) kaynama noktası 78 °C, mol kütlesi ona yakın olan propanınki (44 g/mol) −42 °C'dir. Bu büyük fark nereden gelir? Etanol suda çözünür mü?

  1. Propan apolardır; molekülleri arasında yalnız zayıf London kuvvetleri vardır.
  2. Etanolün –OH grubu moleküller arasında hidrojen bağı kurar; ayırmak için çok daha fazla enerji gerekir.
  3. Aynı –OH suyla da hidrojen bağı kurduğu için etanol suda her oranda çözünür.

Cevap: hidrojen bağı; evet, her oranda

✔ Doğru

  • Sınıf, OH'nin bağlı olduğu karbonun karbon komşu sayısına göre belirlenir.
  • 2-metil-1-propanol dört karbonludur ama birincil alkoldür.
  • Glikol iki OH'li (dioldür), gliserin üç OH'li (trioldür).

✘ Sık yapılan hata

  • Sınıflandırmayı toplam karbon sayısına göre yapmak.
  • Glikol ve gliserini birincil-ikincil sınıfıyla karıştırmak.
  • 2-propanolü birincil alkol saymak.
Akılda kalsın: Sınıfı OH'ye değil, OH'nin oturduğu karbonun komşularına bakarak bul: bir karbon komşu birincil, iki ikincil, üç üçüncül. OH sayısı ise mono, di, tri: glikol iki, gliserin üç.
Sınavda

Nasıl sorulurVerilen alkollerin adı, birincil-ikincil-üçüncül sınıfı, mono-di-tri ayrımı ya da kaynama noktası ve sudaki çözünürlüklerinin karşılaştırılması sorulur.

TuzakSınıflandırmayı molekülün toplam karbon sayısına göre yapmaktır; 2-metil-1-propanol dört karbonludur ama birincildir. İkinci tuzak, glikol ve gliserini birincil-ikincil sınıflandırmasıyla karıştırmaktır; onlar OH sayısına göre di ve tri alkoldür.

?Soru çöz

Aşağıdaki alkollerden hangisi ikincil alkoldür?

✓ C. 2-bütanolde OH'nin bağlı olduğu karbon iki karbona (CH₃ ve C₂H₅) bağlıdır: ikincil. A 1-propanolde α-karbonu tek karbona bağlıdır, birincildir; B'de α-karbonu üç karbona bağlıdır, üçüncüldür; D etilen glikol iki OH'li bir dialkoldür, “iki” sözcüğü ikincil kavramıyla karıştırılmıştır.

▭Sen çöz OH ve alfa karbonu

Etilen glikolde tane, gliserinde tane OH grubu vardır; 2-bütanolde α-karbonuna karbon bağlıdır.

23214
GÜNLÜK HAYAT · ALKOL

Etanol ve metanol: aynı aileden şifa ile zehir

MEB 12. sınıf · Organik bileşikler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAlkenler nasıl adlandırılır, cis-trans izomerliği nedir ve alkenler hangi tepkimeleri verir?Bağlantılı konudan (Hidrokarbonlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Alkenler en az bir C=C ikili bağı içeren hidrokarbonlardır; adları -en ekiyle verilir ve ikili bağın yeri en küçük numarayla gösterilir (1-büten, 2-büten). İkili bağ dönemediği için 2-büten gibi alkenlerde cis ve trans izomerleri bulunur. Alkenler ikili bağa H₂, halojen, HX ve H₂O katarak alkan, alkil halojenür ve alkol verir; birbirine katılarak polimer oluşturur.

Alkenler ve cis-trans izomerliği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Etanol nasıl elde edilir, metanol neden zehirlidir ve alkoller nerelerde kullanılır?

Kısa cevap: Etanol, şekerlerin maya ile fermantasyonundan, ayrıca etene su katılarak ve alkil halojenürlerin bazla tepkimesiyle elde edilir. Antiseptik, kolonya, çözücü ve biyoyakıt olarak kullanılır. Metanol ise çok zehirlidir: vücutta zararlı ürünlere dönüşerek körlüğe ve ölüme yol açabilir; sahte içkilerde bulunduğunda ölümcül zehirlenmelere neden olur.

Aynı görünen, benzer kokan iki sıvıdan biri yaraları temizler, öteki birkaç yudumda kör edebilir: etanol ve metanol.

Fermantasyon (mayalanma) etanol elde etmenin en eski yoludur: üzüm, şeker pancarı, mısır gibi şekerli ya da nişastalı ham maddeler havasız ortamda mayayla bekletilir; şeker etanole ve karbon dioksite dönüşür. Elde edilen seyreltik alkol ayrımsal damıtmayla derişikleştirilir. Sanayide etanol ayrıca Hidrokarbonlar sayfasında gördüğümüz gibi etene asit katalizörlüğünde su katılarak ve alkil halojenürlerin sulu bazla tepkimesiyle üretilir.

C6H12O6(suda) → 2C2H5OH(suda) + 2CO2(g) CH2=CH2 + H2O → CH3CH2OH CH3CH2Cl + NaOH → CH3CH2OH + NaClFermantasyon maya ile, etenden eldesi asit (H⁺) katalizörüyle yürür.

Kullanım alanları

Etanol, hacimce yaklaşık %70'lik sulu çözeltisiyle mikropları öldürdüğü için antiseptik ve el dezenfektanı olarak kullanılır; kolonyanın da temel bileşenidir. Hem polar hem apolar maddeleri çözebildiği için ilaç, parfüm ve boya sanayisinde çözücüdür. Bitkisel kaynaklardan üretilen etanol benzine karıştırılarak biyoyakıt olarak kullanılır; yenilenebilir bir kaynaktır.

Metanol (odun alkolü) çözücü ve kimya sanayisinde ham madde olarak kullanılır, ama çok zehirlidir: vücutta formaldehit ve formik aside dönüşür; az miktarı bile görme sinirine zarar verip kalıcı körlüğe, daha fazlası ölüme yol açar. Kaçak üretilen sahte içkilerde bulunan metanol her yıl ölümlere neden olur. Kokusundan etanolden ayırt edilemediği için yalnız güvenilir ürünler kullanılmalıdır.

Yaygın alkoller ve kullanımları
AlkolÖzellikKullanım
Metanolodun alkolü; çok zehirliçözücü, ham madde
Etanolfermantasyonla ya da etenden elde edilirantiseptik, kolonya, çözücü, biyoyakıt
Etilen glikoldialkolantifriz
Gliserintrialkol, nem tutarkrem, sabun, ilaç
Birim analizi

90 g glikoz tamamen fermente edildiğinde kaç g etanol ve normal şartlarda kaç litre CO₂ oluşur? (C₆H₁₂O₆: 180, C₂H₅OH: 46 g/mol)

90 g glikoz · 1 mol glikoz180 g glikoz · 2 mol etanol1 mol glikoz · 46 g1 mol etanol = 46 g etanolGlikoz molü, denklemdeki 1 : 2 oranıyla etanol molüne çevrilir.
  1. 90/180 = 0,5 mol glikoz.
  2. 0,5 · 2 = 1 mol etanol = 46 g; 1 mol CO₂.
  3. CO₂ hacmi: 1 · 22,4 = 22,4 L.

Cevap: 46 g etanol; 22,4 L CO₂

Çözümlü örnek

I. Etanol şekerli maddelerin fermantasyonuyla elde edilebilir. II. Metanol kolonya yapımında etanolün yerine güvenle kullanılabilir. III. Etanol biyoyakıt olarak benzine katılabilir. IV. Etenden etanol elde etmek için etene H₂ katılır. Hangileri doğrudur?

  1. I: doğru; maya şekeri etanole ve CO₂'ye çevirir.
  2. II: yanlış; metanol deriden ve solunumla da emilebilen zehirli bir maddedir.
  3. III: doğru; bitkisel kaynaklı etanol yenilenebilir yakıttır.
  4. IV: yanlış; H₂ katılırsa etan oluşur, etanol için su katılır.

Cevap: I ve III

✔ Doğru

  • C6H12O6 → 2C2H5OH + 2CO2.
  • Etene su katılınca etanol oluşur.
  • Metanol vücutta formaldehite dönüşür; körlük yapar.

✘ Sık yapılan hata

  • Fermantasyonda yalnız etanol oluştuğunu sanmak (CO2 de çıkar).
  • Etanol için etene H2 katmak (etan oluşur).
  • Metanolü içilebilir alkol saymak.
Akılda kalsın: Etanol üç yoldan gelir: şeker + maya, eten + su, alkil halojenür + baz. Metanol etanolden yalnız bir karbon küçüktür ama vücutta formaldehite dönüşüp körlük yapar.
Sınavda

Nasıl sorulurEtanolün elde ediliş yolları, fermantasyonun ürünleri ve madde miktarları, etanol ile metanolün kullanım alanları ve zehirlilik farkı sorulur.

TuzakFermantasyonda yalnız etanol oluştuğunu sanmaktır; her mol glikozdan 2 mol etanol ve 2 mol CO₂ oluşur. İkinci tuzak, etenden etanol eldesi için hidrojen katıldığını sanmaktır; H₂ katılırsa etan oluşur, etanol için su katılır.

?Soru çöz

36 g glikoz (C₆H₁₂O₆) tamamen fermente edildiğinde kaç gram etanol oluşur? (C₆H₁₂O₆: 180, C₂H₅OH: 46, CO₂: 44 g/mol)

✓ A. 36/180 = 0,2 mol glikoz; her mol glikoz 2 mol etanol verir: 0,4 · 46 = 18,4 g. B katsayı 2'yi unutup 0,2 mol etanol almaktan; C glikozun bütün kütlesinin etanole dönüştüğünü sanmaktan; D etanol yerine aynı moldeki CO₂'nin kütlesini (0,4 · 44) hesaplamaktan çıkar.

↕Sıralama üzümden etanole

  1. Havasız ortamda şeker etanole ve CO₂'ye dönüşür
  2. Üzüm ezilerek şekerli şıra elde edilir
  3. Ayrımsal damıtmayla etanol derişikleştirilir
  4. Şıraya maya eklenir
KAVRAM · ETER

Eterler: iki alkil arasında bir oksijen köprüsü

MEB 12. sınıf · Organik bileşikler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOrganik bileşiklerde fonksiyonel grup nedir, başlıca fonksiyonel gruplar hangileridir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fonksiyonel grup, organik bir molekülün kimyasal özelliklerini belirleyen atom grubudur. Alkil grubuna hidroksi (–OH) bağlanınca alkol, alkoksi (–OR) bağlanınca eter, halo (–X) bağlanınca alkil halojenür, karbonil bağlanınca aldehit ya da keton, karboksil (–COOH) bağlanınca karboksilik asit, amino (–NH₂) bağlanınca amin oluşur. Aynı grubu taşıyan bileşikler benzer tepkimeler verir.

Fonksiyonel gruplar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Eterler nasıl adlandırılır, simetrik ve asimetrik eter nedir, eterlerin alkollerle izomerliği nasıldır?

Kısa cevap: Eterler bir oksijen atomuna iki alkil grubu bağlı bileşiklerdir (R–O–R′). İki alkil aynıysa simetrik (dietil eter), farklıysa asimetrik eter (etil metil eter) denir; adları alkil adları alfabetik yazılıp sonuna eter eklenerek verilir. Eter molekülleri birbiriyle hidrojen bağı kuramadığı için düşük sıcaklıkta kaynar; iyi çözücüdür. Aynı karbon sayılı alkollerle fonksiyonel grup izomeridir.

Bir zamanlar ameliyatlarda hastayı uyutmak için kullanılan uçucu sıvı, bugün laboratuvarlarda yağları çözmek için kullanılıyor: dietil eter.

Eterlerde oksijen iki karbon arasında köprü kurar: R–O–R′. Alkil grupları aynıysa simetrik eter: CH₃–O–CH₃ dimetil eter, C₂H₅–O–C₂H₅ dietil eter. Alkil grupları farklıysa asimetrik eter: CH₃–O–C₂H₅ etil metil eter. Yaygın adlandırmada alkil adları alfabetik sırayla yazılır ve “eter” eklenir; IUPAC'ta küçük grup alkoksi olarak adlandırılır: metoksimetan (dimetil eter), etoksietan (dietil eter), metoksietan (etil metil eter).

Özellikleri ve kullanımı

Eter moleküllerinde oksijene bağlı H yoktur; bu yüzden eter molekülleri birbiriyle hidrojen bağı kuramaz ve kaynama noktaları benzer kütleli alkollerinkinden çok düşüktür. Dietil eter oda sıcaklığına yakın bir sıcaklıkta kaynar; çok uçucu ve çok yanıcıdır. Küçük eterlerin oksijeni sudaki H ile hidrojen bağı kurabildiği için suda bir miktar çözünürler. Eterler pek çok organik maddeyi iyi çözdüğü ve kolayca buharlaşıp uzaklaştırılabildiği için çözücü olarak kullanılır; dietil eter geçmişte genel anestezide de kullanılmıştır.

Alkol-eter izomerliği

Aynı karbon sayılı bir alkol ile bir eterin molekül formülü aynıdır: C₂H₆O hem etanolün (CH₃CH₂OH) hem dimetil eterin (CH₃OCH₃) formülüdür. Molekül formülü aynı, fonksiyonel grubu farklı bileşiklere fonksiyonel grup izomerleri denir. İzomer oldukları hâlde özellikleri çok farklıdır.

Aynı formül, farklı molekül: etanol ve dimetil eter
ÖzellikEtanolDimetil eter
Molekül formülüC₂H₆OC₂H₆O
YapıCH₃–CH₂–OHCH₃–O–CH₃
Fonksiyonel gruphidroksialkoksi
Moleküller arası hidrojen bağıvaryok
Kaynama noktası78 °C−24 °C
Sudaki çözünürlükher orandasınırlı
R–O–R′ CnH2n+2O: alkol ya da eterTek OH'li doymuş alkoller ve doymuş eterler aynı genel formüle uyar; formül tek başına sınıfı söylemez.
Çözümlü örnek

CH₃OCH₃, C₂H₅OC₂H₅ ve CH₃OC₃H₇ bileşiklerini adlandırıp simetrik ya da asimetrik olduklarını belirtiniz.

  1. CH₃OCH₃: iki metil, dimetil eter; simetrik.
  2. C₂H₅OC₂H₅: iki etil, dietil eter; simetrik.
  3. CH₃OC₃H₇: metil ve propil; alfabetik sırayla metil propil eter; asimetrik.

Cevap: dimetil eter ve dietil eter simetrik; metil propil eter asimetrik

Çözümlü örnek

C₃H₈O formülüne uyan kaç alkol ve kaç eter yazılabilir? Bunlardan hangisinin kaynama noktası en düşüktür?

  1. Alkoller: 1-propanol (CH₃CH₂CH₂OH) ve 2-propanol (CH₃CH(OH)CH₃): 2.
  2. Eter: CH₃–O–C₂H₅, etil metil eter: 1.
  3. Hidrojen bağı kuramayan eter en düşük sıcaklıkta kaynar.

Cevap: 2 alkol, 1 eter; en düşük kaynama noktası etil metil eterde

✔ Doğru

  • Eterde O köprüdür, H taşımaz; molekülleri arasında hidrojen bağı yoktur.
  • Etanol ile dimetil eter izomerdir: aynı formül, farklı özellik.
  • O'nun iki yanındaki gruplar farklıysa eter asimetriktir: etil metil eter.

✘ Sık yapılan hata

  • İzomerlerin kaynama noktalarını aynı sanmak.
  • Etil metil eteri simetrik saymak.
  • Eterin kaynama noktasını izomeri alkolden yüksek sanmak.
Akılda kalsın: Eterde oksijen köprüdür, el değildir: H tutmadığı için kendi molekülleriyle hidrojen bağı kuramaz ve düşük sıcaklıkta kaynar. Aynı formülde –OH varsa alkol, –O– köprüsü varsa eter.
Sınavda

Nasıl sorulurFormülü verilen eterin adı, simetrik ya da asimetrik oluşu, alkol-eter izomerliği ve kaynama noktası karşılaştırması sorulur.

Tuzakİzomerlerin aynı özellikleri taşıdığını sanmaktır; etanol ile dimetil eterin formülü aynı ama kaynama noktaları çok farklıdır. İkinci tuzak, etil metil eteri simetrik saymaktır; oksijenin iki yanındaki gruplar farklıysa eter asimetriktir.

?Soru çöz

Etil metil eterin (CH₃–O–C₂H₅) fonksiyonel grup izomeri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Etil metil eter C₃H₈O'dur; aynı formüllü ve –OH taşıyan 1-propanol onun fonksiyonel grup izomeridir. A dietil eter C₄H₁₀O'dur, bir karbon fazladır ve aynı sınıftandır; C propanal C₃H₆O'dur, iki H eksiktir; D etanol C₂H₆O'dur, bir karbon eksiktir.

▭Sen çöz dietil eter

Dietil eter (C₂H₅–O–C₂H₅) molekülünde karbon ve hidrojen atomu vardır; mol kütlesi g/mol'dür. (H: 1, C: 12, O: 16 g/mol)

41074546
TEPKİME · KARBONİL

Aldehitler ve ketonlar: karbonil grubunun yeri her şeyi değiştirir

MEB 12. sınıf · Organik bileşikler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAlkoller nasıl adlandırılır, birincil, ikincil ve üçüncül alkol nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Alkoller alkil grubuna –OH bağlı bileşiklerdir; adları alkan adına -ol eki getirilerek verilir: metanol, etanol, 1-propanol, 2-propanol. OH'nin bağlı olduğu karbona bağlı alkil sayısına göre birincil, ikincil ve üçüncül; OH sayısına göre mono, di ve tri alkol olarak sınıflandırılır. Etilen glikol iki, gliserin üç OH taşır.

Alkollerin sınıflandırılması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Aldehit ve keton arasındaki fark nedir, alkoller yükseltgenince ne oluşur?

Kısa cevap: Aldehit ve ketonlar karbonil grubu (C=O) taşır. Karbonil zincirin ucundaysa (–CHO) aldehit, iki karbon arasındaysa (–CO–) ketondur. Birincil alkoller yükseltgenince aldehit, aldehit de yükseltgenince karboksilik asit olur; ikincil alkoller yükseltgenince keton oluşur ve keton kolayca yükseltgenmez. Formaldehit, asetaldehit, benzaldehit ve aseton bu sınıfın tanıdık örnekleridir.

Acı bademin kokusu bir aldehitten, oje çıkarıcının keskin kokusu bir ketondan gelir; ikisinin farkı tek bir C=O grubunun yeridir.

Karbon ile oksijen arasındaki ikili bağa (C=O) karbonil grubu denir. Karbonil karbonuna en az bir H bağlıysa, yani grup zincirin ucundaysa bileşik aldehittir (R–CHO); karbonil karbonu iki karbona bağlıysa, yani grup zincirin içindeyse ketondur (R–CO–R′). IUPAC'ta aldehitler -al, ketonlar -on ekiyle adlandırılır: metanal, etanal, propanon.

Tanıdık aldehit ve ketonlar
BileşikIUPAC adıFormülKullanım
FormaldehitmetanalHCHOsulu çözeltisi formalin: dezenfektan, doku saklama; reçine ve tutkal ham maddesi
AsetaldehitetanalCH₃CHOkimya sanayisinde ham madde
Benzaldehit—C₆H₅CHOacı badem aroması; gıda ve kozmetikte koku verici
AsetonpropanonCH₃COCH₃oje çıkarıcı; boya ve yapıştırıcı çözücüsü

Yükseltgenme ve indirgenme

Kimya ve elektrik sayfasında gördüğümüz yükseltgenme organik moleküllerde de olur. Birincil alkol yükseltgenince önce aldehit, aldehit de yükseltgenince karboksilik asit oluşur. İkincil alkol yükseltgenince keton oluşur; ketonun karbonil karbonunda H bulunmadığı için keton kolayca yükseltgenmez. Üçüncül alkol bu koşullarda yükseltgenmez. Aldehitlerin kolay yükseltgenmesi onları ketonlardan ayırmanın yoludur: aldehitler Tollens ayıracındaki gümüş iyonlarını indirgeyip kabın çeperinde gümüş aynası oluşturur, ketonlar oluşturmaz. Ters yönde aldehitler indirgenince birincil, ketonlar indirgenince ikincil alkol oluşur.

[O] yükseltgenmeyi gösterir. Birincil alkolün yolu asitte, ikincil alkolün yolu ketonda biter; üçüncül alkol yola çıkmaz.Görsel: Sınav Defteri

Aynı karbon sayılı aldehit ve ketonun molekül formülü aynıdır: C₃H₆O hem propanalin (CH₃CH₂CHO) hem asetonun (CH₃COCH₃) formülüdür; bunlar birbirinin fonksiyonel grup izomeridir. Gıda sanayisinde vanilin ve benzaldehit gibi aldehitler aroma verici olarak, kozmetikte aldehit ve ketonlar parfüm bileşeni, aseton ise çözücü olarak kullanılır.

R–CH2OH → R–CHO → R–COOH R–CH(OH)–R′ → R–CO–R′Her ok bir yükseltgenme basamağıdır; ters yön indirgenmedir.
Çözümlü örnek

Etanol ve 2-propanol yükseltgenince sırasıyla hangi ürünler oluşur?

  1. Etanol birincil alkoldür: önce asetaldehit (etanal), daha da yükseltgenirse asetik asit (etanoik asit).
  2. 2-propanol ikincil alkoldür: aseton (propanon); aseton daha fazla yükseltgenmez.

Cevap: etanol → asetaldehit → asetik asit; 2-propanol → aseton

Çözümlü örnek

Molekül formülü C₃H₆O olan X ve Y bileşiklerinden yalnız X, Tollens ayıracıyla gümüş aynası oluşturuyor. X ve Y nedir, hangi alkollerin yükseltgenmesiyle elde edilir?

  1. Gümüş aynası aldehit olduğunu gösterir: X propanaldir (CH₃CH₂CHO).
  2. Y aynı formüllü keton olmalıdır: aseton (propanon).
  3. Propanal birincil alkol 1-propanolden, aseton ikincil alkol 2-propanolden elde edilir.

Cevap: X propanal (1-propanolden), Y aseton (2-propanolden)

✔ Doğru

  • Birincil alkol → aldehit → karboksilik asit.
  • İkincil alkol → keton; ketonda durur.
  • Aseton bir ketondur: karbonil iki metil arasındadır.

✘ Sık yapılan hata

  • İkincil alkolün de karboksilik aside kadar yükseltgendiğini sanmak.
  • Asetonu aldehit sanmak.
  • Üçüncül alkolün kolayca yükseltgendiğini sanmak.
Akılda kalsın: Karbonil uçta ise aldehit: yükseltgenmeye açıktır, gümüş aynası verir. Ortada ise keton: yükseltgenmez. Birincil alkol → aldehit → asit; ikincil alkol → keton; üçüncül alkol yerinde sayar.
Sınavda

Nasıl sorulurVerilen alkolün yükseltgenme ürünü, aldehit ile ketonun ayırt edilmesi, C₃H₆O gibi formüllerin izomerleri ve formaldehit, asetaldehit, benzaldehit, asetonun kullanım alanları sorulur.

Tuzakİkincil alkolün de karboksilik aside kadar yükseltgendiğini sanmaktır; ikincil alkol ketonda durur. İkinci tuzak, asetonu aldehit sanmaktır; karbonil iki metil arasındadır, aseton bir ketondur.

?Soru çöz

2-propanol yükseltgendiğinde oluşan ürün aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. 2-propanol ikincil alkoldür; yükseltgenince karbonil iki karbon arasında kalır ve keton (aseton, propanon) oluşur. A propanal birincil 1-propanolün ürünüdür; B karboksilik asit yalnız birincil alkolden aldehit üzerinden oluşur, keton yükseltgenmez; C 1-propanol bir yükseltgenme ürünü değil, 2-propanolün izomeridir.

▭Sen çöz karbonil bileşikleri

Formaldehitin (HCHO) mol kütlesi g/mol, asetonunki (CH₃COCH₃) g/mol'dür; propanal ile asetonun ortak molekül formülünde hidrojen atomu bulunur. (H: 1, C: 12, O: 16 g/mol)

30586844
GÜNLÜK HAYAT · ASİT

Karboksilik asitler: sirkeden limona, aspirinden sabuna

MEB 12. sınıf · Organik bileşikler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAsit ve bazların özellikleri nelerdir, pH değeri ne anlama gelir?Bağlantılı konudan (Asitler, bazlar ve tuzlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Asitlerin sulu çözeltileri ekşi tatlıdır, aşındırıcıdır ve mavi turnusolü kırmızıya çevirir; limon suyu ve sirke asidiktir. Bazların çözeltileri acı tatlıdır, ele kayganlık hissi verir ve kırmızı turnusolü maviye çevirir; sabun ve kireç bazik özellik gösterir. 25 °C'de pH 7 nötr, 7'den küçük değerler asidik, 7'den büyük değerler baziktir.

Asit ve bazların özellikleri, pH

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Karboksilik asitler nelerdir, formik, asetik, sitrik ve benzoik asit nerelerde bulunur ve kullanılır?

Kısa cevap: Karboksilik asitler karboksil grubu (–COOH) taşıyan organik asitlerdir. Formik asit karıncada, asetik asit sirkede, sitrik asit limonda, malik asit elmada bulunur; salisilik asit aspirinin ham maddesidir, folik asit bir B vitaminidir, benzoik asit ve benzoatlar gıda koruyucusudur. Uzun zincirli yağ asitleri doymuş ya da doymamış olabilir; sodyum ve potasyum tuzları sabundur.

Karınca ısırdığında ya da ısırgan otuna dokunduğunda yanma hissi veren madde, en basit organik asittir: formik asit.

Karboksil grubu (–COOH), karbonil ile hidroksinin aynı karbonda birleşmesidir. Bu gruptaki H suya proton olarak verilebildiği için bu bileşikler asidiktir. Sulu çözelti dengeleri sayfasında gördüğümüz gibi asetik asit zayıf bir asittir: suda kısmen iyonlaşır. Karboksilik asitler bazlarla tuz ve su oluşturur: CH3COOH + NaOH → CH3COONa + H2O. Düz zincirli monokarboksilli asitler IUPAC'ta -oik asit ekiyle adlandırılır: HCOOH metanoik asit (formik asit), CH₃COOH etanoik asit (asetik asit).

Doğada ve sanayide karboksilik asitler
AsitNerede bulunur, ne işe yarar?
Formik asit (HCOOH)karınca, ısırgan otu; deri ve tekstil sanayisi
Asetik asit (CH₃COOH)sirkenin ekşi tadı; gıda, çözücü
Salisilik asitsöğüt kabuğu; aspirinin ham maddesi, cilt bakım ürünleri
Ftalik asitplastik yumuşatıcıları ve boya ham maddesi
Sitrik asitlimon ve turunçgiller; gıdalarda asitlik düzenleyici
Malik asitelma ve birçok meyve; ekşi tat verici
Folik asitB grubu vitamini; hücre bölünmesinde ve gebelikte önemli
Benzoik asitbazı meyveler; kendisi ve tuzları (benzoatlar) gıda koruyucu

Yağ asitleri ve sabun

Uzun karbon zincirli karboksilik asitlere yağ asidi denir; bitkisel ve hayvansal yağlar, yağ asitlerinin gliserinle oluşturduğu esterlerdir. Zincirinde yalnız tekli bağ bulunan yağ asitleri doymuştur; bunlardan oluşan yağlar (tereyağı, iç yağı) oda sıcaklığında çoğunlukla katıdır. Zincirinde bir ya da daha fazla ikili bağ bulunanlar doymamıştır; bunlardan oluşan yağlar (zeytinyağı, ayçiçeği yağı) oda sıcaklığında sıvıdır. Yağ asitlerinin sodyum ve potasyum tuzları sabundur: sodyum sabunları katı, potasyum sabunları yumuşak ya da sıvıdır. Benzoik asit ve sodyum benzoat mikroorganizmaların üremesini yavaşlattığı için meyve suyu, sos ve turşularda koruyucu olarak kullanılır.

R–COOH ⇌ R–COO− + H+ R–COOH + NaOH → R–COONa + H2OR uzun bir hidrokarbon zinciriyse R–COONa ve R–COOK sabundur.
Birim analizi

6 g asetik asidi tamamen nötralleştirmek için kaç g NaOH gerekir? (CH₃COOH: 60, NaOH: 40 g/mol)

6 g asit · 1 mol asit60 g asit · 1 mol NaOH1 mol asit · 40 g1 mol NaOH = 4 gAsetik asidin dört H'sinden yalnız karboksil grubundaki H asidiktir: oran 1 : 1.
  1. 6/60 = 0,1 mol asetik asit.
  2. 1 : 1 tepkimeyle 0,1 mol NaOH = 4 g.

Cevap: 4 g NaOH

Çözümlü örnek

Ayçiçeği yağı oda sıcaklığında sıvı, tereyağı katıdır. Bu farkın nedeni nedir? Sıvı bir yağa katalizör eşliğinde hidrojen katılırsa ne olur?

  1. Ayçiçeği yağı doymamış yağ asitleri içerir; zincirdeki ikili bağlar zincirleri kıvırır, moleküller sıkı istiflenemez, erime noktası düşüktür.
  2. Tereyağında doymuş yağ asitleri baskındır; düz zincirler sıkı istiflenir, erime noktası yüksektir.
  3. İkili bağlara H₂ katılınca yağ doymuşa yaklaşır ve katılaşır: margarin üretiminin temeli budur.

Cevap: ikili bağlar; yağ katılaşır

✔ Doğru

  • Doymuş yağ asitli yağlar katı, doymamışlar sıvıdır.
  • Sabun yağ asidinin Na ya da K tuzudur.
  • Formik karınca, asetik sirke, sitrik limon, malik elma asididir.

✘ Sık yapılan hata

  • Doymamış yağları katı, doymuşları sıvı sanmak.
  • Sabunu yağ asidinin kendisi sanmak.
  • Salisilik asidi sirkenin asidi sanmak.
Akılda kalsın: Karboksil = karbonil + hidroksil. Asitleri kaynağıyla eşle: formik karınca, asetik sirke, sitrik limon, malik elma, salisilik söğüt ve aspirin, benzoik koruyucu, folik vitamin. Doymuş yağ katı, doymamış yağ sıvı.
Sınavda

Nasıl sorulurAsitlerin bulunduğu kaynaklar ve kullanım alanları eşleştirilir; doymuş ve doymamış yağ asitlerinin farkı, sabunun ne olduğu ve asetik asidin bazla tepkimesinde madde miktarı sorulur.

TuzakDoymamış yağları katı, doymuşları sıvı sanmaktır; tersidir. İkinci tuzak, sabunu yağ asidinin kendisi sanmaktır; sabun yağ asidinin sodyum ya da potasyum tuzudur. Formül soruları formik ve asetik asit gibi düz zincirli asitlerle sınırlıdır.

?Soru çöz

12 g asetik asit (CH₃COOH) içeren bir çözeltiyi tamamen nötralleştirmek için kaç gram NaOH gerekir? (CH₃COOH: 60, NaOH: 40 g/mol)

✓ A. 12/60 = 0,2 mol asit; yalnız karboksil H'si asidik olduğu için 0,2 mol NaOH = 8 g gerekir. B asit ile bazın kütlelerinin eşit olacağını sanmaktan; C moleküldeki dört H'nin hepsini asidik sayıp 0,8 mol NaOH almaktan; D mol sayısını gram cinsinden cevap sanmaktan çıkar.

⇄Bilgi eşleştirme asit ve kaynağı

TEPKİME · ESTER

Esterler: meyve kokusundan sabuna

MEB 12. sınıf · Organik bileşikler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEtanol nasıl elde edilir, metanol neden zehirlidir ve alkoller nerelerde kullanılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Etanol, şekerlerin maya ile fermantasyonundan, ayrıca etene su katılarak ve alkil halojenürlerin bazla tepkimesiyle elde edilir. Antiseptik, kolonya, çözücü ve biyoyakıt olarak kullanılır. Metanol ise çok zehirlidir: vücutta zararlı ürünlere dönüşerek körlüğe ve ölüme yol açabilir; sahte içkilerde bulunduğunda ölümcül zehirlenmelere neden olur.

Etanol ve metanol

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Esterleşme tepkimesi nedir, esterler nerelerde bulunur ve sabun nasıl elde edilir?

Kısa cevap: Esterler, bir karboksilik asit ile bir alkolün asit katalizörlüğünde su çıkararak birleşmesiyle oluşur; bu tersinir tepkimeye esterleşme denir. Esterler meyve ve çiçek kokularını verir, oje çıkarıcı ve tutkalda çözücü olarak kullanılır; lanolin, balmumu ve balsam doğal ester içerir. Yağlar gliserin esterleridir; bazla ısıtılınca sabun ve gliserin oluşur: sabunlaşma.

Muz, armut ve çilek aromalarının birçoğu, bir asit ile bir alkolün birleşmesinden doğan esterlerden gelir.

Bir karboksilik asidin –OH grubu ile bir alkolün –OH'ındaki H su olarak ayrılır, kalan parçalar birleşir: esterleşme. Tepkime derişik H₂SO₄ katalizörlüğünde ısıtılarak yapılır ve tersinirdir; Kimyasal denge sayfasında gördüğümüz gibi suyun ortamdan çekilmesi dengeyi ester yönüne kaydırır. Esterler, alkolün alkil grubu öne alınıp asidin adı “-at” ile bitirilerek adlandırılır: asetik asit ile etanolden etil asetat (IUPAC: etil etanoat), formik asit ile metanolden metil formiat (metil metanoat) oluşur.

R–COOH + R′–OH ⇌ R–COO–R′ + H2O CH3COOH + C2H5OH ⇌ CH3COOC2H5 + H2ODerişik H₂SO₄ katalizör ve su çekici olarak kullanılır; tepkime tersinirdir.

Esterler nerede?

Küçük esterler uçucu ve hoş kokuludur: meyve ve çiçek aromalarının birçoğu esterdir; gıda ve parfüm sanayisinde yapay aroma olarak kullanılır. Etil asetat oje çıkarıcı, tutkal ve boyalarda çözücüdür. Doğal esterler de yaygındır: koyun yününden elde edilen lanolin krem ve merhemlerde, arıların yaptığı balmumu mum, cila ve kozmetikte kullanılır; bazı ağaçların reçinesinden elde edilen kokulu balsamlar ester içerir ve parfüm ile merhem yapımında kullanılır.

Asit-ester izomerliği

Aynı karbon sayılı bir karboksilik asit ile bir esterin formülü aynı olabilir: C₂H₄O₂ hem asetik asidin (CH₃COOH) hem metil formiatın (HCOOCH₃) formülüdür. Bunlar fonksiyonel grup izomerleridir; asit suda H⁺ verir ve sirke kokar, ester ise nötrdür ve hoş kokar.

Sabun eldesi

Yağlar, gliserinin üç OH grubunun üç yağ asidiyle esterleşmesinden oluşur. Bir yağ NaOH ya da KOH çözeltisiyle ısıtılınca ester bağları kopar; gliserin ve yağ asidi tuzları, yani sabun oluşur: sabunlaşma. Sabun molekülünün suya dönen polar bir başı ve yağa dönen uzun apolar bir kuyruğu vardır; Kimya her yerde sayfasında gördüğümüz temizleme gücü bu yapıdan gelir.

Bir yağ molekülünden bir gliserin ve üç sabun molekülü oluşur; bu yüzden 1 mol yağ 3 mol NaOH harcar.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

0,2 mol asetik asit yeterli etanolle tamamen esterleşseydi kaç gram etil asetat oluşurdu? Gerçekte neden daha az ester elde edilir? (CH₃COOC₂H₅: 88 g/mol)

  1. Denklemde asit ile ester 1 : 1 oranındadır: 0,2 mol ester.
  2. 0,2 · 88 = 17,6 g.
  3. Tepkime tersinir olduğu için dengeye ulaşınca durur; asidin bir kısmı tepkimeye girmeden kalır, verim %100'ün altındadır.

Cevap: en fazla 17,6 g; tersinirlik yüzünden daha az

Çözümlü örnek

C₃H₆O₂ formülüne uyan propanoik asit (CH₃CH₂COOH), metil asetat (CH₃COOCH₃) ve etil formiat (HCOOC₂H₅) bileşiklerinden hangileri esterdir? Esterler hangi asit ve alkolden oluşur?

  1. Propanoik asit –COOH taşır: karboksilik asittir.
  2. Metil asetat: asetik asit + metanol. Etil formiat: formik asit + etanol.
  3. Üçünün formülü aynıdır; asit ile esterler fonksiyonel grup izomeridir.

Cevap: metil asetat ve etil formiat ester

✔ Doğru

  • Asit + alkol → ester + su: esterleşme.
  • Ester adı alkolden başlar: etanol + asetik asit → etil asetat.
  • Yağ + NaOH → sabun + gliserin: sabunlaşma.

✘ Sık yapılan hata

  • Ester adını asitten başlatıp “asetil etil” demek.
  • Gliserini sabunun bir parçası sanmak.
  • Esterleşmede su oluştuğunu unutmak.
Akılda kalsın: “Asit + alkol → ester + su” esterleşme; “yağ + baz → sabun + gliserin” sabunlaşmadır. Ester adı alkolden başlar: etil asetat, etanol ile asetik asidin esteridir.
Sınavda

Nasıl sorulurEsterleşme tepkimesinin ürünleri ve adlandırma, esterlerin kullanım alanları, lanolin, balmumu ve balsamın ortak özelliği, asit-ester izomerliği ve sabunlaşma sorulur.

TuzakEster adını asitten başlatmaktır: asetik asit ile etanolün esteri etil asetattır. İkinci tuzak, sabunlaşmada gliserinin sabunun bir parçası olduğunu sanmaktır; gliserin ayrı bir yan üründür.

↕Sıralama laboratuvarda sabun eldesi

  1. Yağ tabakası kaybolunca ısıtmayı kes
  2. Yağ ve NaOH çözeltisini bir behere koy
  3. Sabunu süzüp kalıba al ve kurut
  4. Karışımı karıştırarak ısıt
  5. Derişik tuzlu su ekle, sabun yüzeye toplansın

?Soru çöz

6 g asetik asit yeterli etanolle tamamen esterleşseydi kaç gram etil asetat oluşurdu? (CH₃COOH: 60, C₂H₅OH: 46, CH₃COOC₂H₅: 88 g/mol)

✓ C. 6/60 = 0,1 mol asit, 1 : 1 oranla 0,1 mol etil asetat verir: 0,1 · 88 = 8,8 g. A ürünün kütlesini asidin kütlesine eşit sanmaktan; B harcanan etanolün kütlesini (0,1 · 46) yazmaktan; D asit ve alkol kütlelerini toplayıp ayrılan suyu (1,8 g) çıkarmamaktan çıkar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Eten (C₂H₄) molekülündeki sigma (σ) ve pi (π) bağı sayıları aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ A. Dört C–H tekli bağı 4σ, C=C ikili bağı 1σ + 1π verir: 5σ ve 1π. B C–C arasındaki iki bağı da π sanmaktan; C ikili bağın iki bağını da σ saymaktan; D ikili bağı üçlü bağ gibi saymaktan çıkar.Kaynak: Karbon kimyasına giriş · Hibritleşme ve σ, π bağları

?Soru 2

Aşağıdaki alkenlerden hangisi cis-trans izomerliği gösterir?

✓ D. 2-bütende ikili bağın iki karbonunun her birinde iki farklı grup (H ve CH₃) vardır; CH₃'ler aynı tarafta cis, zıt tarafta trans olur. A, B ve C'de ikili bağ karbonlarından en az biri iki H taşır; grupların yer değiştirmesi farklı bir molekül oluşturmaz. Her alkende cis-trans olduğu sanılmıştır.Kaynak: Hidrokarbonlar · Alkenler ve cis-trans izomerliği

?Soru 3

E° değerleri: Ag⁺/Ag +0,80 V, Cu²⁺/Cu +0,34 V, Pb²⁺/Pb −0,13 V, Zn²⁺/Zn −0,76 V, Mg²⁺/Mg −2,37 V. Aşağıdaki tepkimelerden hangisi standart koşullarda istemlidir?

✓ D. Katot Pb (−0,13), anot Zn (−0,76): E°pil = −0,13 − (−0,76) = +0,63 V, istemli. A'da Cu, Zn²⁺'yı indirgeyemez (−1,10 V); B'de Ag, Pb²⁺'yı indirgeyemez (−0,93 V); C'de Pb, Mg²⁺'yı indirgeyemez (−2,24 V). Bu üçünde soy metalin aktif metal iyonunu indirgeyebileceği sanılmıştır.Kaynak: Kimya ve elektrik · Standart elektrot potansiyelleri

?Soru 4

Aşağıdaki moleküllerden hangisinde merkez atomdaki bağ açısı en küçüktür?

✓ D. H₂O'da merkez oksijenin iki ortaklanmamış çifti bağ çiftlerini en çok sıkıştırır: yaklaşık 104,5°. A CH₄'te çift yoktur, 109,5°; B NH₃'te bir çift vardır, yaklaşık 107°; C BH₃ düzlem üçgendir, 120°. Ortaklanmamış çift sayısı arttıkça açının küçüldüğü gözden kaçırılmıştır.Kaynak: Karbon kimyasına giriş · VSEPR ve molekül geometrisi

?Soru 5

Basit formülü CH olan bir hidrokarbonun mol kütlesi 78 g/mol'dür. Bu bileşiğin molekül formülü nedir? (H: 1, C: 12 g/mol)

✓ C. CH'nin formül kütlesi 13; n = 78/13 = 6, molekül formülü C₆H₆. A basit formülü aynı olan ama mol kütlesi 26 olan başka bir maddeyi seçmekten; B 78'i C₂H₂'nin kütlesine (26) bölüp çıkan 3'ü basit formüle uygulamaktan; D n'yi doğru bulup hidrojeni karbonun iki katı yazmaktan çıkar.Kaynak: Karbon kimyasına giriş · Basit formül ve molekül formülü

?Soru 6

Anodu nikel, katodu gümüş olan bir galvanik pilde (Ni → Ni²⁺, Ag⁺ → Ag) katotta 2,16 g Ag biriktiğinde anotta kaç gram Ni harcanır? (Ag: 108, Ni: 59 g/mol)

✓ A. 2,16/108 = 0,02 mol Ag için 0,02 mol e⁻ geçer; her Ni 2e⁻ verdiği için 0,01 mol Ni = 0,59 g harcanır. B elektron sayılarını eşitlemeyip Ni'yi de 0,02 mol almaktan; C kütlelerin eşit olduğunu sanmaktan; D ikiye bölmeyi iki kez yapmaktan çıkar.Kaynak: Kimya ve elektrik · Galvanik pil: Zn/Cu

?Soru 7

Güçlü bir yükseltgen olan K₂Cr₂O₇ bileşiğinde krom atomunun yükseltgenme basamağı kaçtır?

✓ C. 2(+1) + 2x + 7(−2) = 0 → 2x = 12, x = +6. A KMnO₄'teki Mn'nin basamağını ezberden aktarmaktan; B iki krom atomunun toplamını tek atoma yazmaktan; D kromun indirgenmiş hâli olan Cr³⁺'yı düşünmekten çıkar.Kaynak: Kimya ve elektrik · Yükseltgenme ve indirgenme

?Soru 8

32 g CaC₂ yeterli suyla tamamen tepkimeye girdiğinde normal şartlarda kaç litre asetilen oluşur? (C: 12, Ca: 40 g/mol)

✓ B. 32/64 = 0,5 mol CaC₂; 1 mol CaC₂'den 1 mol C₂H₂ çıkar: 0,5 · 22,4 = 11,2 L. A CaC₂'yi 1 mol sanmaktan (mol kütlesini 32 almaktan); C mol sayısını bir kez daha ikiye bölmekten; D sudaki katsayı 2'yi asetilene uygulamaktan çıkar.Kaynak: Hidrokarbonlar · Asetilen (etin)

?Soru 9

C₅H₁₂ molekül formülüne uyan kaç farklı yapı izomeri vardır?

✓ C. Pentan (düz zincir), 2-metilbütan ve 2,2-dimetilpropan. A C₄H₁₀ gibi yalnız düz ve tek dallı yapıyı saymaktan; B aynı molekülü farklı yönden çizip iki kez saymaktan (3-metilbütan, 2-metilbütanın kendisidir); D C₆H₁₄'ün izomer sayısıyla karıştırmaktan çıkar.Kaynak: Hidrokarbonlar · Alkanların özellikleri ve kullanımı

?Soru 10

Benzen halkasına –OH grubu bağlı olan, ilk antiseptiklerden biri olarak kullanılmış ve bakalit gibi plastiklerin ham maddesi olan aromatik bileşik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Benzen halkasına –OH bağlı bileşik fenoldür; antiseptik ve bakalit ham maddesidir. A toluen –CH₃ taşır ve çözücüdür; B anilin –NH₂ taşır ve boyar madde ham maddesidir; D naftalin iki halkalıdır ve güve kovucudur. Halkaya bağlı grup karıştırılmıştır.Kaynak: Hidrokarbonlar · Aromatik bileşikler
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Kimya soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →